Kule ord (101): nebb, nyre, ørn, sukk, syn og synagoge

(foto: Arve Kjell Uthaug)

Kva har desse seks orda til felles, bortsett frå at dei er norske substantiv?

Svaret er at dei alle har gjennomgått bibelske kjønnsskifte. Men berre bytte av språkleg kjønn, naturlegvis.

I utgangspunktet finst det ein heil del ord som kan ha ulikt kjønn i ulike målføre. Stundom kan det òg variera litt mellom ulike brukarar av same dialekt. Skriftspråket speglar dette i ein heil del tilfelle, og det finst derfor grupper av ord der det er valfritt om ein vel det eine eller det andre kjønnet. Faktisk finst det òg nokre få ord der ein kan velja mellom alle tre - både hokjønn, hankjønn og inkjekjønn. Greip er eit slikt ord. Det kan skrivast ei greip, ein greip eller eit greip. 

Desse trekjønna "greip-orda" er likevel ei lita og svært eksklusiv gruppe. Langt større er gruppene av ord der ein kan velja mellom to kjønn.

Men tilbake til dei seks orda som har skifta kjønn i det nynorske bibelspråket. Kanskje det finst fleire, men dette er dei eg har kome over så langt. Grunnlaget for samanlikninga er Bibelselskapet sine tre nynorsk-omsetjingar: 1938, 1978/85 og 2011/2024. I tillegg har eg jamført med den såkalla fyrebilsbibelen, som er den første heile bibelomsetjinga på nynorsk, utgitt av Studentmållaget i Oslo i 1921, og altså før Bibelselskapet kom på bana (eller banen). Når det gjeld dei seks orda mine, er det ingen skilnad i kjønn mellom omsetjinga frå 1938 og fyrebilsbibelen som kom nokre år tidlegare.

Men så til dei konkrete kjønnsskifta. Alle desse orda har valfritt kjønn i dagens rettskriving, men Bibelselskapet har altså valt eit anna alternativ i seinare utgåver enn i dei første nynorske bibelomsetjingane.

Ordet syn har gått frå hokjønn til inkjekjønn, ørn frå hankjønn til hokjønn og synagoge frå hokjønn til hankjønn. Dei to første endringane kom i 1978/85-omsetjinga, den siste kom i 2011.

Ordet nyre var inkjekjønn i dei to eldste omsetjingane, men har vore hokjønn frå 1978/85 av. Det hadde dessutan eit litt uvanleg bøyingsmønster, som ikkje lenger er korrekt etter ordboka, men som framleis er gangbar mynt for kroppsdelane auga og hjarta, nemleg o-ending i fleirtal. I 1938-omsetjinga heiter det såleis at Gud er "den som prøver hjarto og nyro, ein rettferdig Gud" (salme 7,10). 

Forresten høyrer vi av og til at nynorsk er vanskeleg fordi det er så forvirrande med alle dei valfrie formene. Når det gjeld ordet nyre, ligg faktisk bokmålet eit hestehovud framfor sidan nyre faktisk har tre valfrie kjønn på bokmål, men berre to på nynorsk.

Så var det dei to siste orda, og dei er faktisk ekstra interessante. I dei eldste omsetjingane kom orda nebb og sukk i hankjønnsform. I dei nyaste omsetjingane dukkar inkjekjønnet opp. Men ikkje heilt konsekvent.

Nebb var hankjønn fram til den siste omsetjinga kom i 2011/2024. I denne nyaste omsetjinga kjem det i Første Mosebok ei due tilbake til Noa med eit oljeblad "i nebbet", men i Jesajaboka var det "ingen som rørte ein veng eller opna nebben og peip" (10,14). 

Med ordet sukk er det hakket meir komplisert. Ved første aukekast ser det ut til at ordet er endra frå hankjønn til inkjekjønn frå og med 1978/85-omsetjinga (Salme 5,2 og 38,10). Men så dukkar det opp tekstar i same omsetjinga der sukk framleis er hankjønn (Jesaja 21,2, Malaki 2,13, Job 3,24, Klagesongane 1,22, Esekiel 2,10, Romarane 8,26). 

Går ein fram til den siste omsetjinga, kan det sjå ut til at inkjekjønn er gjennomført konsekvent. Likevel ikkje heilt, for det er i alle fall to stader der hankjønnssukkane har hengt seg fast: Klagesongane 1,22 og Salme 90,9. Den siste staden heiter det at "åra våre er som ein sukk". 

Så kan sjølvsagt denne vekslinga i kjønn innanfor ei og same omsetjing ha fleire årsaker. Det kan vera gjort med ein klar intensjon, det kan vera gitt rom for ein "språkliberal" variasjon eller det kan rett og slett vera korrekturen som ikkje har fanga opp alle inkonsekvensar. Skulle eg tippa, ville eg nok landa ned på den siste forklaringa for kjønnsvariasjonane for nebb og sukk innanfor ei og same omsetjing. Uansett skal ein vera meir enn tilrådeleg detaljfokusert om ein meiner slike interessante små inkonsekvensar gjer kvaliteten på gode bibelomsetjingar ringare.

Artikkelen baserer seg på søkjefunksjonen på Bibelselskapet si side www.bibel.no/nettbibelen/les/; i tillegg er det nytta papirutgåver av ulike bibelomsetjingar.   

Kule ord (99): storlåten

Maria med Jesus på armen.
Det har gått nokre månader
sidan Maria song om høge
og storlåtne, fattige og låge.
Glasmåleri frå All Saints`
Church, Pavement i York
(foto: Arve Kjell Uthaug)
 

- Storlaatne spreider han for ver og vind. Slik heiter det i Marias lovsong i den tidlege nynorske omsetjinga som blir kalla fyrebilsbibelen. I følgje det første kapitlet i Lukasevangeliet syng Maria denne songen medan ho ber frelsaren som eit lite barn i magen. Og bo ber fram songen sin i møte med ein annan gravid slektning, Elisabet, som er svanger med Johannes, den røffe profeten som skal kalla folket til omvending og vera eit teikn på at frelsaren snart kjem.

Men tilbake til ordet storlåten. Det er den rake motsetninga til det meir kjende og brukte ordet "smålåten". Den smålåtne gjer seg som kjent ikkje for høge tankar om seg sjølv, brautar seg ikkje fram og er - for å låna eit anna bibelsk uttrykk - mellom dei stille i landet. 

Då veit vi òg det vi treng å vita om kva storlåten er. 

I den nyaste bibelomsetjinga heiter det at Gud "spreidde dei som bar hovmodstankar" i hjarta. Reine ord for pengane framleis, sjølv om både storlåten og det flotte utrykket "ver og vind" er bytta ut. Språket i bibelomsetjingane vil alltid endra seg litt over tid, elles var omsetjingane bortkasta arbeid. 

Ei anna lita endring i omsetjinga av Marias lovsong er òg interessant å merka seg: I fyrebilsbibelen og Bibelselskapet si nynorskomsetjing frå 1938 heiter det at Gud mettar dei svoltne med gode gåver, men sender "rikingar" tomhendte bort. I dagens omsetjing sender han bort "dei rike". Kanskje er det fordi ordet "riking" har fått ein tydeleg negativ klang i vår tid? Ordet vart kan henda oppfatta som ein meir nøytral karakteristikk då fyrebilsbibelen kom ut i 1921? Vi har mange fleire adjektiv som er spegla i slike par med substantiv, der eitt av dei er med og eitt er utan -ing: rik/riking, arm/arming, gammal/gamling, svart/svarting, stor/storing, og så bortetter. Her er det i alle fall eit par av dei andre substantivpara som har det til felles med rik/riking at varianten med -ing er meir negativt ladd. Det er ikkje heilt det same å snakka om ein gammal som om ein gamling, for ikkje å snakka om ein svart og ein svarting.  

Men tilbake til Marias lovsong. Hennar milde og tydelege refs når oss anten problemet vårt er for mykje makt, for brei kjeft eller for feit lommebok. Det går som ein raud tråd gjennom heile Mariakvadet i Lukas 1 at Gud løftar dei små og låge opp. Det er som vi høyrer son hennar, sjølv om han er endå barskare i uttrykksforma til tider. Vi les jo ikkje om at Maria gjorde slikt som å velta borda til pengevekslarane i tempelet.  

I vers 52 er det som fyrebilsbibelen med si omsetjing fører oss like inn i ei norsk vikinghall, og vi hamnar på tidslinja ein stad mellom Jesu fødsel og vår eiga tid:

Han støyter hovdingar fraa høgsæte

Og lyfter laage upp.

1. Kongebok, ei bokmelding

Profeten Elia (foto:Yair-haklai, frå Wikimedia
Commons).

Kongeboka er like mykje ei profetbok. Kongen er den mektigaste mannen i riket, og profeten er refsaren som bankar hardt på døra hans.

1. Kongebok innleier med at den gamle og svekka kong David går til kvile hjå fedrane sine. Sonen Salomo tek over riket og byggjer tempelet. Etter turbulente krigsår er israelsfolket no inne i ein periode med velstand og fred. Gjetordet går om visdomen til kong Salomo. Trass all visdom og gudsfrykt byrjar han på sine gamle dagar å halta til begge sider og følgjer dei mange konene sine i dyrkinga av framande gudar.

Vel var det gode tider under kong Salomo og folket åt og drakk og var glade. Likevel er det David som er sjølve gullstandarden dei seinare regentane i kongeboka blir målte opp mot - David, som hadde eit ærleg hjarta og følgde Guds bod.

Etter Salomo blir landet delt i nordriket Israel og sørriket Juda. Dei fleste av kongane vender seg bort frå Guds vilje. Særleg ille er det i nordriket. Kongane gjer det som vondt er i Herrens augo, som 1. Kongebok ofte må slå fast. 

REFSAREN. I denne situasjonen gjev kongeboka profetane ei heilt sentral rolle. Dei er korrektivet til ei kongsmakt prega av fråfall. Profetane kan - på vegner av Gud - peika ut og salva nye kongar. Profeten Elia får i oppdrag å salva både ein ny israelskonge, ein arameisk nabokonge og sin eigen etterfølgjar som profet, Elisja. Støtt les vi at gudsmennene forkynner dom og refsar den regjerande kongen. Profeten står der med mot og integritet og talar makta midt imot. 

Har du funne meg no, uvenen min? Slik helsar kong Ahab profeten Elia når dei møtest. Det seier ikkje så lite. Ahab var gift med dronning Jesabel, og kongeboka framstiller dei som ein katastrofe-par for israelsfolket. Den same kong Ahab kjem med følgjande hjartesukk om profeten Mika: Eg hatar han, for han profeterer aldri noko godt om meg, berre vondt.

PROFETENS GRUNNLOV. Profetane på si side hadde ein annan innfallsvinkel. Dei er ikkje ute etter å plaga kongane, men som Mika seier det: Så sant Herren lever: Det Herren seier til meg, det må eg tala. Slik er grunnlova for ein profet.

Dermed er det kanskje ikkje så rart om profetane i 1. Kongebok blir upopulære i kongsgarden. Ikkje kan dei kjøpast, og kompromisset er ikkje deira banehalvdel. Dei kunne jo kome kongen litt i møte. Det kunne vel vore klokt å opptre litt smidigare og meir målgruppeorientert, tenkt litt merkevarebygging for Herrens sak og unngått ein altfor polariserande presentasjon av bodskapen. Men nei. Dei seier sanninga dei har fått frå Gud, og det er det. 

For å gjera eit langt sprang: Ser vi slike profetar i vår eiga samtid? Spørsmålet bør slett ikkje stillast ukritisk, profetstatusen kan misbrukast. "Profetane" kan jatta med makthavarane, slik vi ser døme på i 1. Kongebok, dei kan byggja opp seg sjølve og utnytta andre, eller dei kan rett og slett overdriva si eiga rolle. 

Men finst det nokon som avstår frå å berga sitt eige skinn for å forkynna Guds vilje? I så fall minner dei om dei sanne profetane vi møter i det gamle Israel.

Nu kommer De ikke som en fredens engel, men som en forstyrrelsens! Sitatet er ikkje frå 1. Kongebok, men frå eit brev der ein vestlandsk lekpreikar på slutten av 1800-talet fortel korleis den lokale presten møtte han då han kom til bygda. Den radikale forkynnaren skapte uro og forstyrra stabilitet og status quo. Den omreisande predikanten var neppe ein profet i gamaltestamentleg meining, men den vesle episoden får godt fram korleis det profetiske stundom utfordrar både orden og leiarskap. Som en forstyrrelsens engel.

TEOKRATI. Er det teokratiet som er idealet for profetane i 1. Kongebok? På ein måte er svaret ja. Det er ei klar forventning om at både kongen og folket skal følgja Guds lov og bod. Kanskje den tydelegaste raude tråden i heile Det gamle testamentet er nettopp forventninga om at gudsfolket skal følgja Guds vilje. 

På den andre sida utfordrar ikkje profetane sjølve ordninga med kongedøme. Kongane krigar og regjerer, kongssøner tek over, ambisiøse outsiderar riv til seg makta, rike blir splitta og går til grunne. Alt er heilt normalt, med andre ord. Så kunne ein jo tenkt seg at eit såpass dysfunksjonelt system ikkje var eit gudsfolk verdig. Hadde det ikkje vore betre om presteskapet, eller gjerne utvalde profetar, tok over styret og berga det heile? Men ein tanke om eit slikt teokratisk styringssystem finn eg ikkje spor av i 1. Kongebok. Gode lutheranarar vil sikkert finna støtte i denne boka til tanken om toregimentslæra, med sitt skilje mellom verdsleg og åndeleg makt.

Profetane tek ikkje over makta. Dei minner herskaren og folket om Guds vilje.

MANGE. Nokre få profetar får vi vita namnet på. Elia er den mest kjende av desse, og vi les at han salva Elisja til etterfølgjar. Sjemaja, Jehu, Ahia, Mika og Sidkia høyrer vi òg om. Men det er tydeleg at Herren ikkje berre hadde ein profet om gongen. Dei var mange, i alle fall i periodar. Då den vonde dronning Jesabel ville rydda ut Guds profetar, greidde borgherren Obadja å gøyma unna hundre av dei i to hòler. Og då kongane i dei to jødiske rika pønska på å gå til krig mot aramearkongen saman, samla israelskongen om lag fire hundre profetar for å spørja Herren til råds.

DEN EINE. Likevel kunne gudsmannen vera einsam. Nokre av dei sterkaste forteljingane i 1. Kongebok viser den eine profeten som står mot dei mange. Mest kjend er Elia på Karmelfjellet. Kongeparet Jesabel og Ahab har innført framand gudsdyrking, og Gud har straffa landet hardt med tørke. No kjem Elia til kong Ahab og bed om oppgjer på Karmel-fjellet: Send no bod ikring og kall heile Israel saman hos meg på Karmel-fjellet, og like eins dei fire hundre og femti Baal-profetane og dei fire hundre Asjera-profetane som får mat ved Jesabels bord. (Statsfinansiering av religion er altså ikkje noko nytt). Korleis det gjekk med den store eldprøva på Karmel, står i kapittel 18.

Men det treng ikkje vera profetar for framande gudar som står på andre sida når Herrens profet står åleine. Når kongane i Juda og Israel vil spørja Herren til råds om krigen mot aramearkongen, er det fire hundre av Herrens profetar som heiar dei fram og lovar at dette skal gå bra. Men det har fare "ei løgnarånd i munnen" på alle profetane. Berre Mika, son til Jimla, talar dei imot, og han får rett.

SYMBOLHANDLINGANE. Profetane formidla bodskapen i ord, men stundom òg med symbolhandlingar. Før riket blir delt i to, med Juda i sør og dei ti andre israelsstammane i nord, går profeten Ahia til Jeroboam. Han fortel Jeroboam at han skal bli konge i Israel, riv kappa si i tolv delar og bed Jeroboam ta med seg ti av dei. 

Elia byggjer eit altar av tolv steinar på Karmelfjellet, ein stein for kvar av stammane i Israel. Seinare kastar han kappa si over Elisja når han kallar han til å vera etterfølgjaren sin. 

Ein namnlaus profet får fram ein bodskap frå Gud gjennom å be først éin mann, så ein annan, om å slå til han. 

Profeten Sidkia, som profeterer falskt om at det skal gå kongen vel i krigen mot aramearane, lagar seg jernhorn og viser optimistisk korleis Israelskongen skal stanga og vinna over aramearane.

MOTLØYSA. Profetane i 1. Kongebok kan òg gjera feil og la seg føra bort frå Guds veg. Eller dei kan, som den store gudsmannen Elia, bli redde og overmannast av motløyse. Etter at han har vunne over avgudsprofetane i den mektige konfrontasjonen på Karmel, set dronning Jesabel alt inn på å drepa han. Elia blir redd og flyktar ut i ørkenen: "No er det nok, Herre!" sa han. "Ta livet mitt! For eg er ikkje betre enn fedrane mine".

No er det nok, Herre. Etter denne ærlege motløysa, syter Gud for at Elia får mat og drikke, før profeten går opp på eit nytt fjell og legg seg til å sova i ei hòle for natta. Der spør Herren kvifor han er der, og Elia klagar over situasjonen sin og over kor dårleg det står til med Herrens sak i folket. 

Då så Herren: "Gå ut og still deg opp på fjellet for Herrens andlet, så vil Herren gå forbi!" Føre Herren kom ein stor og sterk storm som kløyvde fjell og knuste knausar, men Herren var ikkje i stormen, etter stormen eit jordskjelv, men Herren var ikkje i jordskjelvet, etter jordskjelvet ein eld, men Herren var ikkje i elden, etter elden - lyden av ei skir stille. Då Elia høyrde den, drog han kappa føre andletet, gjekk ut og stilte seg i hòleopninga.

Frå dette møtet sender Gud profeten vidare for å salva ein aramearkongen, ein ny konge over Israel og Elisja til profet etter seg sjølv. 

Elia kastar kappa si på Elisja, og Elisja følgjer Elia.

ALMINNELEGE FOLK. Perspektivet i 1. Kongebok er toppnivået i samfunnet. Det handlar om kongane, kongerika, krigane, tronpretendentane - og om profetane som blandar seg inn på Guds vegner. Den kontakten profetane hadde med vanlege folk, fortel boka lite om. 

Eit spennande glimt inn i denne kontakten får vi likevel når profeten Elia under den lange tørketida søkjer husly hjå ei enkje og sonen hennar i den fønikiske byen Sarepta. Herifrå kjem forresten uutrykket sareptakrukke. Historia viser òg litt om kor vanskeleg det kan vera å tru, sjølv orda frå ein gudsmann, når eins eige liv og eins næraste blir ramma. Ser de ikkje teikn og under, så trur de ikkje, seier Jesus fleire hundre år seinare, og vi anar kanskje ein kritisk undertone. Men slik var det òg med enkja som gav Elia husrom, og slik er det kan henda for mange menneske til mange tider. 

Det finst andre nøklar inn til 1. Kongebok enn profetane, men det er den nøkkelen som er valt her. Sjølv om profetane ser ut til å vera mange og viktige på denne tida, er det tydelegvis ikkje alltid slik. Det er vanskelege tider og fienden har herja landet og sett opp sine hærmerke når salmisten sukkar (Salme 74,9):

Vi ser ikkje våre eigne merke.

Profetar finst ikkje lenger.

Ingen hos oss veit

kor lenge dette skal vara.

MERKNAD: Den som vil lesa litt meir om episoden der presten møtte lekpreikaren og kalla han ein "forstyrrelsens engel", kan gjera det her. 

Kule ord (98): engsprette

Ei engsprette (foto: Olaf
Leillinger, frå Wikimedia
Commons)

For dei som treng eit anna ord for grashoppe, her kjem det: engsprette. Begge orda er jo ganske talande karakteristikkar av dette spenstige og litt utilnærmelege vesle dyret. Ordet engsprette kjem frå norrønt, og islendingane seier "engispretta". 

Dette ordet har eg dessverre ikkje møtt i daglegtale, men i eldre nynorsk bibelspråk bykser engspretta omkring. Her skal det bli skikkeleg, ekte vare frå den nynorske bibelomsetjinga frå 1921. Gud har ført Moses og Israelsfolket ut frå Egypt. No står dei på grensa inn til Kanaan, det lova landet, men dei fleste av speidarane er motlause når dei kjem tilbake og gjev rapport:

"Det landet me for igjenom og skoda, er eit land til aa øyda ut folk; alle me saag der, var kjempekarar;

der saag me risarne, Anaks-sønerne, som er av riseætt, og mot deim tyktest me aa vera berre som engsprettor, og so tykte dei og. "

(4. Mosebok 13,32-33)

Kule ord (95): sjibbolet

Songboka Schibboleth (foto: Jon-Erik Faksvaag/Norsk
folkemuseum)

Ordet sjibbolet kan tyda kjennemerke, stikkord og prøvestein, slik ein finn det forklart i Norsk Ordbok og Det Norske Akademis Ordbok. Eit sjibbolet er gjerne eit kjennemerke som avgrensar ei gruppe frå andre. Det kan vera eit ord eller ei formulering, ein viss uttale, ein skikk, ein hemmeleg kode, ei meining eller eit synspunkt. Den engelske utgåva av Wikipedia har ei rekkje interessante døme frå historia.

Vi har fått ordet frå hebraisk, nærare bestemt frå ei forteljing i Dommarboka i Bibelen. I eit internt oppgjer i israelsfolket gjekk Efraimstammen til krig mot landsmennene sine i Gilead. Mennene frå Efraim tapte og måtte flykta tilbake til vestsida av Jordanelva. Men attmed elva sto det krigarar frå Gilead som stogga rømlingar og bad dei uttala ordet sjibbolet. Folk frå Efraim hadde problem med sj-lyden, og krigarane derifrå sa "sibbolet". Og "fordi han ikkje kunne uttala ordet rett", greip dei og drap rømlingane der ved vadestadene over Jordan. Forteljinga står i kapittel 12 i Dommarane.

Ei brutal form for språksosiologisk aksjonsforsking, med andre ord.

Elles er Schibboleth namnet på songboka til den norske pinseretninga "frie venner" eller "De frie evangeliske forsamlinger". Dette var lenge ei sjølvstendig rørsle, men dei frie vart for eit par år sidan formelt ein del av den Pinsebevegelsen i Norge.

Velsigning

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

VELSIGNA vere du du i by! Velsigna vere du paa land!

VELSIGNA barnet i ditt fang! Velsigna avlen av di jord! Velsigna buskapen du el. Velsigna kalv og lamb og kid!

VELSIGNA hjaa deg korg og trog!

VELSIGNA ver naar du kjem inn! Velsigna ver naar du gjeng ut!

Denne velsigninga er henta frå 5. Mosebok kapittel 28, der Israelsfolket får høyra frå Moses at kvar velsigning han nemner, skal nå dei og ta dei att så sant dei vil lytta til Herren, deira Gud. Eg har valt å bruka teksten slik han er omsett i den såkalla Fyrebilsbibelen frå 1921. Kommentarar til eit par av orda kan gjerne vera på sin plass. El er presensform av verbet å ala. Kid er uttalt med stum d og med kj-lyd i starten. I dag er skrivemåten kje. Kid er eit lånord med tur-retur-billett. Først vandra det frå norrønt til engelsk. Der vart det brukt om geitungar, men etter kvart òg om menneskeborn. Denne siste bruken har dei siste åra glidd inn i norsk som kid og kidsa. Trog eller trau er i dei siste bibelutgåvene omsett med bakstetrau. 

2. Mosebok, ei bokmelding

Dansen rundt gullkalven, eit av dei dramatiske
høgdepunkta i 2. Mosebok. (Illustrasjonen er henta
frå The story of the Bible from Genesis to
Revelation, Public domain,
via Wikimedia Commons)

"The devil is in the details", seier engelskmennene. I 2. Mosebok er det ikkje slik. Her er det Gud som engasjerer seg i detaljane. Denne vesle bokmeldinga skal handla om detaljane, men endå meir om gullkalven og kompromisset.

Første Mosebok enda med eit uløyst innvandringspolitisk dilemma. Farao og egyptarane trong israelsfolket som arbeidskraft, men frykta at innvandrarfolket skulle bli for mektig. Egyptarane løyste problemet gjennom undertrykking. Det gjekk så lenge det gjekk.

LAT FOLKET MITT FARA. Gud høyrde ropa frå det kua folket, og den andre Moseboka, Eksodus eller Utvandringa, handlar om dette. Først om Farao som tviheldt på slavefolket trass i at Gud sende stadig nye plager over Egypt. Deretter om folket som likevel fekk fara, og med Moses i spissen og broren Aron som medhjelpar drog dei ut i ørkenen med Abrahams gamle Kanaan som mål.

Alt dette er kjent stoff. Det er ei mektig forteljing om utveljing, utfriing og ulydnad. Israel er eit vinglete folk, og Gud er både miskunnsam og streng. Moses står midt mellom folket og Gud. 2. Mosebok minner oss om dei dramatiske høgdepunkta frå Sinaiørkenen, og vil ein vita bakgrunnen for språklege uttrykk som "ørkenvandring", "landeplage" og "dansen rundt gullkalven", er det i denne boka ein skal leita.

Første delen av boka handlar om utfriinga frå Egypt og flukta til ørkenen. Der møter Gud Moses på fjellet og kjem ned att med dei ti boda. I siste halvdelen av boka står bygginga av teltheilagdomen med heilage gjenstandar og presteklede heilt sentralt. Teltheilagdomen er forresten òg kjend som "tabernaklet". 

ÆRLEG TALT. Like sikkert som det finst ei grøft langs vegen, like sikkert ramlar israelsfolket uti. Skjønt grøft er kanskje ikkje det beste biletet når folket år etter år vandrar omkring i ei tørr øydemark. Poenget er likevel det same. Dessverre er heller ikkje problemet at folket gjer "tabbar". Dei gjorde så godt dei kunne, liksom, men det skar seg. Nei, problemet er fråfall. Dei har fått fortalt kva Gud vil, men når dei står midt oppe i ein situasjon, vel dei likevel sin eigen veg.

Det er til tider ei depreminerande historie. På same tid siv det inn mykje håp gjennom dei glisne veggene i denne forteljinga. Bibelen framstiller ikkje israelsfolket som noko superfolk med moralske kvalitetar som hevar dei over andre. Til og med dei ruvande leiarane, som utan tvil hadde imponerande kvalitetar, får vi framstilt i uretusjert utgåve. Om det så er ein Moses, ein David eller jamvel ein Abraham.

Det er i grunnen berre Gud som verkeleg blir løfta opp i Bibelen. Menneske får ein nøktern omtale. Likevel ser det ut til å vera noko med at Gud ikkje vil gje opp folket, og det er tydeleg òg i 2. Mosebok. Han kunne jo ha avskrive dei sjølvsentrerte og sutrete ørkenvandrarane. Mange stader er Gud, synest eg, sjokkerande streng. Samstundes er han òg raus med å gje nye sjansar.

ARON OG KOMPROMISSET. Av og til møtest botnpunkt og toppunkt på same tid og stad. Eitt av desse krysningspunkta er når Moses går opp på fjellet, møter Gud og får med seg steintavlene med dei ti boda ned til folket. Endeleg får gudsfolket overlevert lova. Samstundes finn folket der nede ved foten av fjellet ut at dei ikkje lenger vil bry seg med denne Moses, og dei vil laga seg sin eigen gud.

Aron, som var att med folket mens Moses var på fjellet, greidde ikkje stå imot og hjelpte folket med å få støypt ein avgud i gull. If you can't beat them, join them. Folk fekk gullkalven dei sjølve ville ha. 

Det er, så langt eg kan skjøna, heilt gjennomgåande i Bibelen at Gud er kompromisslaus på dette: Han vil at folket hans skal tilbe han og ingen andre.

Dermed er det sjølvsagt ikkje sagt at kompromiss alltid er ein dårleg ting. Ingen kan leva utan å gjera kompromiss. Men når skal vi stå fast, og når skal vi tøya oss? Alle menneske opplever vel dette dilemmaet, og kristne på veg inn i eit etterkristent samfunn får mange utfordringar her. Få av oss er heilt i mål med svara,  men kanskje kan desse tre tekstane vera nyttige å grunda på:

Den veike leiaren (2. Mosebok 32). Det er tydeleg at Aron sviktar her. Han er veik, lyttar til folket meir enn til Gud og bøyer av på det mest fundamentalet punktet: "Du skal ikkje ha andre gudar enn meg". Aron blir motsatsen til Moses. Den eine vik unna i situasjonsbestemt pragmatisme, den andre tek det uunngåelege oppgjeret. 

Det posisjonen krev (2. Kongebok 5). Naaman var arameisk hærførar og dermed militær toppleiar i eit av grannefolka til Israel i kongetida, alså lenge etter Moses. Den gong som no var status ingen vaksine mot sjukdom. Men i huset til Naaman var det ei israelittisk slavejente som tipsa om at den isreaelske profeten Elisja nok kunne hjelpa han til å bli fri hudsjukdomen. Naaman drog. Etter råd frå profeten vaska han seg sju gonger i Jordan-elva og vart fri frå sjukdomen. Dette underet  fekk konsekvensar for gudsdyrkinga hans. I samtale med Elisja slo Naaman fast at han aldri meir ville bera fram brennoffer og slaktoffer til andre gudar, berre til Herren.  Samstundes må han strekkja seg: "Men ein ting må Herren tilgje meg: Når herren min, kongen, går inn i Rimmon-tempelet for å kasta seg ned og tilbe der og han stør seg på handa mi, så eg òg må kasta meg ned der i Rimmon-templet, då må Herren tilgje meg dette". Avskilshelsinga frå profeten er støttande: "Far i fred".

Kjøt, fridom og klare linjer (1. Korintarbrev 8 og 10).Her, som i dei to tekstane over, er avvisninga av avgudsdyrking kompromisslaus. Samstundes er det ein del praktiske konskevensar ein må trekkja av dette, eller som ein ikkje treng trekkja, og som Paulus reflekterer over. Korleis vi overfører drøftinga hjå Paulus til vår tid, er ikkje opplagt. Men han levde, slik vi òg i stadig større grad gjer, i eit samfunn der kristendommen ikkje dominerte majoritetskulturen. Tankane hans om avgudsyrking og praktiske val er vortne meir relevant for oss òg. Det er ein betre veg for kyrkja å prøva å læra av bibelsk tenking om kompromisset og grensene for kompromisset, enn å avspegla den til ei kvar tid dominerande bestborgarlege moralen i samfunnet omkring.

DETALJAR OG PEDAGOGIKK.  Men tilbake til detaljane. Dei er det mange av i 2. Mosebok, anten det handlar om utforminga av paktkista og altara, om prestedraktene, om andre heilage gjenstandar og om sjølve teltet, som var Guds bustad melllom folket på vandring. Her er det akasietre, bronse, sølv og gull. Onykssteinar, krysolitt, jade, opal, ametyst, turkis, safir, rubin, topas, smaragd, agat og diamant. Purpurblått, purpurraudt og karmosinraudt stoff. Alt i alt er det i desse kapitla ein rikdom av detaljar som nok var til nytte for involverte handtverkarar og til glede for seinare tiders historikarar, men kanskje ikkje alltid like inspirerande for bibellesarar i ei heilt anna tid og ein annan kultur.

Midt i alle dei praktiske instruksjonane dukkar dei to karane Besalel og Oholiab opp. Dei skulle saman med andre innsiktsfulle handtverkarar ta seg av det praktiske arbeidet med å laga alt det Herren hadde gitt påbod om. Ifølgje 2. Mosebok var det Gud som hadde gitt dei "evna til å læra opp andre" og "fylt dei med visdom i hjartet til å gjera alt slag handverk og kunstnarleg arbeid". Her er det stjerner i margen til både handtverket, kunsten og pedagogikken.

EIT UNDERLEG MØTE. "Gode Frelser, kan jeg tåle kraften av en guddomsstråle, å, så send frå deg den ned!". Slik skriv Benjamin G. Sporon i sin sterke påskesalme Naglet til et kors på jorden. Under bivrar det ein lengsel etter å erfara Gud, iblanda ei undering om eit menneske verkeleg kan tola ein slik kontakt. Tanken er heilt i tråd med det vi les om fleire stader i Bibelen. Derfor er det, trur eg, ei unik forteljing vi møter i 2. Mosebok kapittel 24 der Moses og Aron saman med over sytti av leiarane i Israel gjekk opp på fjellet og fekk sjå Israels Gud: "Dei skoda Gud, og dei åt og drakk". Det er sterke ord.

Kule ord (83): kross

Krossar på gravplassen utanfor
Kaupanger stavkyrkje i Sogn.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Ordet kross er den tradisjonelle nynorskforma av kors. Den siste forma er i dag langt vanlegare, og ho er gangbar i nynorsk rettskriving på linje med kross. Kanskje er det nostalgi, men eg er blitt glad i forma kross. På norrønt heitte det kross. Sjølv om eg ikkje er språkforskar, trur eg ikkje det er nokon dårleg hypotese at forma kross er vorten dytta ut av forma kors under trykket av det prestisjetunge by- og bokspråket. Det danske bibelspråket har dytta med.

Slike språkendringar viskar likevel ikkje ut alle spor. Frå her eg sit og skriv, er Krossfjellet ein av dei næraste fjelltoppane. I barndomen min fekk vi i sommarferiane nordvest i Nordhordland stundom krosstroll ombord i båten når vi drog opp trollgarnet. Dette ordet er blitt brukt om vanlege sjøstjerner, men vi brukte det berre om ein annan pigghuding, nemleg dei svarte slangestjernene. Heilt åleine om å reservera ordet krosstroll for desse flate, slangearma skapningane var vi heller ikkje. Referenten Arve Hammerøy så langt nord som  Bjørnsund i Romsdal ser ut til å ha gjort det same. Og i utmarka i Austrheim var grensene mellom dei ulike stykka markerte med krossar hogne inn i berget. No er desse grensekrossane for lengst overgrodde av mose, lyng og sprake. Ein vilter vegetasjon som tok over då sauene gav seg. Meir moderne metodar fortel oss kor grensene går mellom mitt og ditt, men krossane må jo liggja under der ein stad. Både om sjødyra og grensemerka var det forma kross, ikkje kors, vi brukte, slik eg hugsar det.

Status i dag er at forma kross først og fremst lever i stadnamn og i det nynorske bibel-, liturgi- og salmespråket. Det høver derfor godt å runda av med eit vers frå den vakre Isaac Watts-salmen, som i den norske omsetjinga til Per Lønning og Alfred Hauge har fått tittelen Når krossen underfull eg ser:

Frå panna, handi, foten hans

flyt sorg og kjærleik saman ned.

Kvar fletta klunger slik ein krans,

og når vart strid til slik ein fred?

Kule ord (79): kraftverk

Jesus gjer eit kraftverk (Illustrasjon: 
Gustav Dore).

Eit kraftverk er etter ordboka eit "anlegg der det blir produsert elektrisk kraft". Ikkje ferdig snakka. For eit kraftverk er òg noko meir, viser det seg. Min gode ven fyrebilsbibelen, som var den første heile nynorske bibelomsetjinga (1921), har omsett vers 5 i Galatarbrevet kapittel 3 slik: 

Og han som gjev dykk Anden og gjer kraftverk millom dykk, gjer han det ved lovgjerningar eller ved aa forkynna trui? 

Ordet kraftverk her er det same som "under" eller "mirakel". Det er nok første gongen eg har støytt på ordet med denne meininga, men det er jo rimeleg sjølvforklarande. Og i slekt med ord som storverk, meisterverk og praktverk.

Kule ord (78): smeren (og litt til)

Saft frå stokkrose, ein lite
utbreidd drikk (foto: Secretlondon,
frå Wikimedia Commons)

Ikkje la deg lura av tittelen, for dette handlar eigentleg meir om stokkrosesaft og eggekvite enn om ordet smeren. Met det er ein samanheng mellom desse tre orda. Alle tre dukkar opp i eit vers i boka om Job, Guds hardt plaga tenar (kapittel 6, vers 6):

Kven et smaklaus mat utan salt? Smakar det noko av stokkrosesaft? (2011-omsetjinga)

Kven et det smerne utan salt? Kven finn vel smak i eggekvite? (1938-omsetjinga)

Ordet smeren er brukt både i 1938-omsetjinga og i den såkalla fyrebilsbibelen frå 1921. Ifølgje ordboka tyder det ein "søt- eller feittsmak som byr imot". Maten er smaklaus, lapp eller flau. Eg må tilstå at eg ikkje var kjend med ordet smeren før eg kom over det i det gamle bibelspråket for nokre få dagar sidan.

Men så er det siste delen av verset, då. Korleis kan det ha seg at det som ein gong vart omsett som eggekvite, no er gjengitt med stokkrosesaft. Du treng ikkje vera spesielt velstudert uti botanikken eller zoologien for å ha fått med deg at dette er to ulike ting. Men det er ikkje berre berre å omsetja Bibelen, og dette merkelege spriket har si forklaring. Espen Hetland i Bibelselskapet forklarar det slik:

Det hebraiske ordet som ligger til grunn her er, challamut. Job 6,6 er det eneste stedet i den hebraiske bibelen hvor dette begrepet dukker opp (dette gjør det veldig vanskelig å vite hvordan en skal oversette). Måten en da vanligvis går fram er å se til de tidligste oversettelsene fra hebraisk til for eksempel gresk, arameisk eller syrisk. Når det kommer til Job 6,6 ser vi at ulike bibeloversettelser enten oversetter challamut med «eggehvitte» eller med slimet/saften fra en plante (mallow (ESV, NRSV)/stokkerose (Bibel 2011)). Oversettelsen til eggehvite stammer fra tidlige rabbinske miljøer, mens oversettelsen med en plante stammer fra tidlige arabiske/syriske oversettelser. Det er også verdt å nevne at den tidlige greske oversettelsen av GT (LXX) bruker formuleringen: «can there be taste in empty words».
Det er altså ganske tydelig at vi her møter et hebraisk ord de ulike tradisjonene er svært usikre på hvordan en skal oversette.

Når Bibelselskapet endrer måten å oversette mellom 1930 og 1978 er jeg ikke sikker på hva som er årsaken. Kanskje oversetterne her vurderte at en kan argumentere godt for begge alternativene ut i fra oversettelsestradisjon og kildetekst. Da vil det neste spørsmålet være hvilket av de to alternativene som i størst grad kommuniserer meningsinnholdet i teksten best mulig i en norsk kontekst. I lys av v.7 hvor Job snakker om bedervet mat, vil jeg personlig hevde at stokkrosens saft fungerer bedre enn eggehvite.

Takk til Bibelselskapet for det. Er det forresten nokon som har oppskrifta på stokkrosesaft, kan dei senda henne til meg.

Kjærleiken, bibelspråket og bykset frå båtkvelven

Denne vesle vandringa tek til i dei døkke skogane i Setesdalen, før ho går ein snartur innom Edens hage. Men kor lenge var Adam i Paradis? Ikkje lenger enn til han ligg oppå ein kantra båt på Strilelandet. Heldigvis endar ferda tørt og trygt på land - mellom liljene i Saron og eit leikande kjærastepar på åsane i Israel.

Reiseguiden er Bibelen, rough guide til livet, men ikkje kva slags bibel som helst. I år er det nemleg jubileum. For hundre år sidan, ved jonsoktider i 1921, fekk vi for aller første gong heile Bibelen på nynorsk. Eit storverket som på smålåte vis vart kalla "fyrebilsbibelen".

Alexander Seippel (foto henta frå
Wikimedia Commons)

Bondejenta og bondespråket. Peter Hognestad, jærbu og seinare biskop i Bjørgvin, var sentral i arbeidet med 1921-omsetjinga. Salmediktaren Elias Blix frå Gildeskål, professor i hebraisk og kyrkjeminister, har òg sett sitt stempel på omsetjinga. I tillegg var ein heil liten sverm av omsetjarar i sving med å få ulike delar av den heilage boka over på nynorsk. Ikkje alle var teologar, og ikkje alle delar av Bibelen vart omsette frå grunntekstene. Dei som redigerte arbeidet, rekna ikkje med at omsetjinga skulle vara så lenge, og boka vart kalla "fyrebilsbibelen".

Den enkeltpersonen som omsette mest, var orientalisten Alexander Seippel. Både Mosebøkene, Josvaboka, Dommarane og dei fire evangelia var det han som omsette. Denne Alexander var i utgangspunktet bygut frå Kristiansand, og far hans var innvandrar frå Tyskland. Faren prøvde seg først som forretningsmann i den sørlandske hovudstaden, men flytta etter kvart med familien til Frøysnes i Setesdalen. Alexander var sju år då familien flytta. Sjølv valde han den akademiske vegen og vart professor i semittiske språk. Men i Setesdalen høyrde familien til ein slags liten bygdesosietet, dels heva over og dels på utsida av det vanlege bygdesamfunnet, men samstundes i tett kontakt med det. 

Alexander for sin del vart ikkje berre glad i dalen, men òg i bondejenta Birgit på Nestoga. Dei to vart trulova. Og sjølv om foreldra, og særleg faren, slett ikkje likte det, vart det avtala bryllaup. Aasulv Lande har i boka om Alexander Seippel og livsverket hans gjengitt eit brev frå Alexander til Otto Reinardt. Familien Reinhardt var i slekt med Seippel-familien og gav hjelp med lån til garden på Frøysnes og støtte til den akademiske utdanninga for Alexander. I brevet legg Alexander fram alle føremonene som vil følgja av eit ekteskap med Birgit, sikkert i håp om at Otto ville gje si støtte, eller i det minste ikkje slå handa av han. Gode ord om Birgit skyt han òg inn, og slår fast: "Ho har i det heile ikkje anna lyte enn at ho er fødd på landet og ikkje i byen". Alexander meinte det skulle vera ei smal sak å læra henne opp slik at ho kunne tilpassa seg bylivet.

Mykje er usikkert om kva som så hende. I alle fall vart det ikkje noko av bryllaupet. Etter det som vart fortalt lokalt, var det kome så langt at bryllaupslyden var samla, festmaten var klar og dei venta berre på at brudgommen skulle koma i båt over fjorden frå Frøysnes til Åraksbø. Men Alexander møtte ikkje opp. Kanskje var det faren som la hindringar i vegen, kan henda bøygde Alexander sjølv av for forventningspresset - vi veit ikkje. Birgit vart seinare gift til ein av grannegardane heime i Setesdalen. Alexander vart gift med ei kvinne frå sosieteten. Byguten frå den kondisjonerte stand trykte bondespråket til sitt bryst, men ikkje bondejenta. 

Heile bibelen på norsk. Den nynorske bibelhistoria er kort. I fleire hundre år var det danske omsetjingar som rådde grunnen. Avstanden mellom folkespråk og dansk bibelspråk var stor for dei aller fleste. I 1904 kom den første heile bibelomsetjinga der det norske riksmålet skilde lag med dei reint danske biblane. På slutten av 1800-talet vart det for første gong gitt ut eit heilt nytestamente på nynorsk. Og den første heile nynorske bibelen fekk vi med fyrebilsbibelen i 1921. Det var ikkje bibelselskapet som sto bak, men studentmållaget i Oslo. Bibelselskapet kom med ny bokmålsbibel i 1930, og gav for første gong ut Bibelen på nynorsk i 1938. Deretter låg dei norske bibelomsetjingane stort sett i det norske Bibelselskapet sine hender, og det kom nye omsetjingar på både bokmål og nynorsk i 1978 og i 2011. Innimellom kom Norsk Bibel med si alternative bibelomsetjing, først på bokmål og så på nynorsk. Denne utgåva var til dels ein protest mot omsetjinga frå 1978, og dei tre markante kristenleiarane Arthur Berg, Carl Fr. Wisløff og Thoralf Gilbrant sto i spissen for arbeidet.

Kar og kjerring i Paradis.
(Bilete av Lucas Cranach den eldre)

Språk og kjønn i paradis. I 1921-omsetjinga var det Alexander Seippel som hadde hand om Mosebøkene. Sjølve skapingsforteljinga var det han som forma av ord frå heimebøen. Der gjorde han eit dristig grep. Den hebraiske grunnteksten har eit ordspel når Gud skaper isja (kvinna) med å ta eit ribbein frå isj (mannen). Både ord og beinbygnad er nært i slekt. Logikken i dette forsvinn litt når Gud i norske omsetjingar skapte Eva og ho "skal kallast kvinne, for av mannen er ho teken". I si språklege skaparglede fann Seippel ei løysing på dette, slik Sylfest Lomheim skriv i Norsk oversetterleksikon:

(...) Her drista Seippel seg til å sjå bort frå ‘mann’, som det alltid hadde stått i våre biblar. Han henta fram ordet ‘kar’. For han visste at ‘kjerring’ kjem frå ‘kar’, ordet var opphavleg ‘karling’ (liten kar). Dermed hadde han det! «Ho skal kallast kjerring, for ho er teken av ein kar». Seippel presterte der ei løysing på eit omsetjingsproblem som verken riksmål, dansk, svensk, tysk eller andre europeiske språk før han hadde fått til. Av gode grunnar slo ikkje Seippels løysing rot i norsk bibelmål, men ho viser iallfall kor rett og tett opp til originalteksten han heile tida bevega seg. (...)

Det nygamle språket. Ute i Nordhordland budde Lars i Njøtæ. Han vart fødd i 1867, og han var ein av dei mange, mange som vart fanga opp av dei sterke kristne vekkingane i dette området. Lars vart lekpreikar. I mange år reiste han rundt og forkynte Ordet på strilelandet. Han var ein original, som folk seier, og det finst framleis eldre folk som hugsar han Lars og kan fortelja historier om denne milde og trufaste Herrens tenar. Over fjord og sjø fór han med båten sin. Drivkrafta var årane, seglet og kallet frå Gud. I 1934 nærma han seg dei sytti, og ein referent frå eit kristent stemne på Frekhaug kan fortelja at "gamle Lars Njøten hadde rodd fra kl. 6 om morgenen til kl. 1 om middagen for å komme til stevnet". Han rodde ikkje for fitness, han rodde for fellesskapet.

Lars i Njøtæ, lekpreikar og stril.
(Faksimile frå Dagen)

Med seg på reisene hadde Lars frå Njøtæ gjerne to bibelutgåver, fortel biografen hans Johannes Kvalheim:

Han vart ein bibelkristen og levde eit bibelliv, som ein sa om han. Ein ser mest aldri han Lars utan Bibel og den vesle bibelveska. Lenge nytta han bokmålsbibelen. Men då nynorskutgåva kom, tok han den i bruk. Den høvde betre for han. Likevel har han ofte "storabokjæ" - preikebibelen - med seg og går gjerne på talarstolen med to biblar. 

Nynorskbibelen han hadde med seg, må nok ha vore 1921-utgåva sidan bibelselskapet først kom med sin nynorskbibel i 1938. Det er lett å skjøna at det nynorske bibelspråket låg nærare den gamle striledialekten. Lars var i mangt og mykje ein konservativ mann, så det er interessant at han likevel tok i bruk Bibelen på det "nye" språket. 

"Makelaust rikt og godt". For den nynorske bibelomsetjinga kom seint, det gjorde ho. Akkurat som det nynorske skriftspråket kom seint og etter at dansk språk hadde fått prega litteratur, embetsverk, religiøst liv, dei danna klassar og bylivet - alt som smakte av makt og pengar og prestisje - i fleire hundreår. Diktaren Olav H. Hauge er innom dette i eit avisintervju i 1983:

- Hadde vi fått Bibelen på norsk når vi skulle, hadde stoda for nynorsken i dag vore ei heilt anna, slår diktaren frå Ulvik i Hardanger fast og legg til: - Bibelen kom ut på dansk i 1550, og det var det einaste vi hadde her i Noreg fram til 1814, då fornorskingsarbeidet tok til. Ei fullstendig nynorsk bibelomsetjing fekk vi ikkje før i 1921. Språket i dei nynorske salmane og i den første utgåva av bibelen var makelaust rikt og godt. No reviderer dei, og skifter gode norske ord og uttrykk ut med bokmålsord. Soleis riv dei ned det dei gamle har bygd opp i dei siste hundre åra.

Så sa Hauge. No hjelper det lite å hemna seg over språkhistoria, og eg har stor respekt for arbeidet dei nynorske bibelomsetjarane har gjort også etter omsetjingane frå mellomkrigstida. Samstundes er det lett å slutta seg til lovorda frå Hauge om fyrebilsbibelen. 

Eit blad av Ole Bergsvik sin bibel,
1921-utgåva.

Bykset frå båtkvelven. Men vi har slett ikkje gjort oss ferdige med strilelandet enno, og vi skal ut att til Austrheim. Lars i Njøtæ var ikkje den einaste som hadde Bibelen ombord. Morfar min, Ole Bergsvik, var lærar der ute i øyane i mange år. Ein gong var han ute i ærend med robåten, og han sette opp seglet. Det må ha kome ei vindròse, for best det var kollsigla han. Båten gjekk rundt, og morfar min kom seg opp på kvelven. Heldigvis dreiv båten nært inntil land, så nært at han greidde å byksa frå båtkvelen og inn på fast grunn. Soga fortel at han berga med seg to ting i spranget: klokka, som han tok i munnen, og Bibelen, som han la på hovudet under hua. 

Bibelen han tok med seg i spranget, var sannsynlegvis den fyrebilsbibelen eg har arva etter han. Det er ei hendig bok, ikkje større enn at ho kan leggjast på hovudet under ein sikspens.

A og Ø. Eg skal snart gå til avslutning, som lekpreikarane ofte sa. Før dei tok eit godt tak i talarstolen og tala ein halvtime til. Apropos avslutning, heilt på enden av Bibelen, i det siste kapittelet i Johannes Openberring, gjev Jesus ein mektig presentasjon av seg sjølv, ein eigenattest som har fått sitt heilt særeigne preg i 1921-bibelen: "Eg er A og Ø, upphavet og enden, den fyrste og den siste." Det vanlege i norske bibelomsetjingar er at Jesus presenterer seg som Alfa og Omega, altså med den første og siste bokstaven i det greske alfabetet. Dette har òg gått inn som eit fast uttrykk i språket vårt. Men når dei nynorske omsetjingspionerane først prøvde seg med ei fornorsking av uttrykket: Kvifor ø og ikkje å? Vel, bokstaven å var tilrådd i norsk rettskriving allereie frå 1917, men det tok litt tid før han vart brukt over alt. I bibelen "vår" står det aa og ikkje å. Dermed blir òg ø det siste sjølvstendige teiknet i alfabetet. Og Alfa og Omega vart, i tråd med rettskrivinga i resten av bibelen, til A og Ø. 

"Ei lilja fraa dalom". Denne ferda tok til med kjærleiken mellom kvinne og mann. Det vart ikkje noko av kjærleiksbryllaupet i Setesdalen mellom tilflyttaren Alexander Seippel og bondejenta Birgit. Men bibelomsetjinga i 1921 vart det noko av, og Seippel la ned eit storarbeid. Det blir fortalt frå Setesdalen at han møtte ungdomsflammen Birgit att ein gong på sine gamle dagar. Då var ho blitt enkje, og Seippel skal ha hatt med seg omsetjinga han hadde gjort av Israels kongesoger i Det gamle testamentet, og gitt henne denne. Som gjengåve skal han ha fått ei nepe frå åkeren. Kva elles dei snakka om, veit ikkje eg.

Det store kjærleikskvadet i Bibelen var det forresten ikkje Seippel som omsette. Forfattaren, presten, mystikaren og anarkisten Ivar Mortensson-Egnund tok seg av Høgsongen i 1921-bibelen. Der spelar kjærleikspoesien seg ut mellom dalar og fjell i det gamle Israel, og brura seier om seg sjølv: "Ein engblom fraa Saron er eg, Ei lilja fraa dalom". Om det vart sett ein brå stopp for kjærleiken i Setesdalen, ser det ut til å ha gått langt betre i dalane og på vinmarkene i det gamle Israel. Brudgomen sjølv seier det slik, ifølgje 1921-omsetjinga: 

Aa, kor du er fager, min hugnad, Kor du er fager! Dine augo er duvor, Glytter fram attum slør. Ditt haar er ein geiteflokk likt, Ned Gilead renn.

Dine tenner som nyklypte sauer, Nett komne fraa laug. Tvillingar alle dei hev, Utan lamb er ingen.

Dine lippor ei purpursnor er, Og so ljuv er din munn. Som eit granateple-brot din tinning Glytter fram attum slør.

Som Davids-taarnet din hals, For stridsfolk bygt; Tusund skjoldar paa det heng, Alle skjoldar aat kjemporne.

Eit killingpar barmen, tvillingar Til ei gasella Som beiter millom liljor.

Til dess dagen vert sval, Og skuggarne flyr, Til Myrra-berg skrid eg min veg Og til røykjelse-haugen.

Alt ved deg er fagert, min hugnad, Du lytelaus er.

Artikkelen over støttar seg på fleire bøker og artiklar. Jarle Bondevik har skrive om arbeidet med 1921-omsetjinga i boka Og ordet vart nynorsk (Bergen, 2003). Bondevik har òg skrive ein informativ artikkel om bibelomsetjing på Allkunne.no. Aasulv Lande, Sylfest Lomheim og Gunnar Stubseid har skrive Sjønna på Elbursfjell, Alexander Seippel - livet og livsverket (Kristiansand, 2001). Lomheim har dessutan skrive om Alexander Seippel i Norsk Oversetterleksikon. Intervjuet med Olav H. Hauge er gjort av Bergliot Engeset i Nynorsk Pressekontor og gjengitt i Dagen 12. august 1983. Johannes Kvalheim har forfatta biografien Lars Njøten (Bergen, 1950). Referatet frå stemnet på Frekhaug, dit Lars i Njøtæ rodde, står i Dagen 2. juli 1934. Og historia om då Ole Bergsvik kollsigla, har eg frå foreldra mine Liv og Gunnar Uthaug. Sist, men ikkje minst, Bibelen eller Den heilage skrifti ("fyrebilsbibelen") vart ugitt av Bibelnemndi aat Studentmaallaget i Oslo i 1921. Sitatet som avsluttar artikkelen, er frå Høgsongen kapittel 4, vers 1-7.

Kule ord (59): spotta

Ser vi her ei gruppe spottarar? (Foto: Alex Proimos)

- Gud er ikkje alltid så lett å spotta. 

Om lag slik sa han det, den relativt unge predikanten eg lytta til i dag. Men kva meinte han med det?

Han meinte ikkje det vi på norsk vanlegvis legg i ordet å spotta, nemleg å håna eller gjera narr av. Ut frå samanhengen var det klart at ville få fram at det ikkje alltid var så lett å få auga på Gud, og at menneske ofte opplever at Gud er skjult og vanskeleg å forstå. Med andre ord hadde han importert det engelske "to spot" inn i det norske språket, eit ord som tyder "få auga på, oppdaga, sjå".

Det skal bli interessant å sjå om denne nye tydinga av å spotta er på veg inn i norsk, og om ho slår rot i språket vårt.

Kule ord (55): fredkjær

Bergpreika, der Jesus underviser folket.  Bilete av Eugène Burnand.

Bibelspråket er ei fantastisk kjelde til rikdom. Eg kan ikkje hugsa at eg har møtt på ordet "fredkjær" - før eg i kveld kasta eit blikk over skuldra til Alexander Seippel og såg korleis han har omsett Matteus 5,9: Sæle dei fredkjære! Dei skal kallast Guds born. Slik står det altså i den første nynorske omsetjinga av heile Bibelen, utgitt av Studentmållaget i Oslo i 1921, og altså før Bibelselskapet tok på seg arbeidet med å gje ut den heilage boka på folkemålet. I dei seinaste norske omsetjingane står det "dei som skaper fred" i dette verset frå Jesu bergpreike. I nynorsk-omsetjinga frå 1938 sto det derimot "fredkjære", som i 1921-utgåva, og i den parallelle omsetjinga på bokmål sto det "fredsommelige".

Men "fredkjær" er dagens ord. Det har fleire slektningar, slik som kvinnekjær, barnekjær, varmekjær og heimekjær. Og det kan heilt sikkert dannast nye, gode ord som sluttar på -kjær.

Kule ord (53): kainsmerke

Kain slår i hel Abel, slik Gustave Doré såg det.

- Det er som å sette et kainsmerke på byen. Det er noe Mandal ikke fortjener.

Det er Ervin Kohn, talsmann for det mosaiske trussamfunnet, som seier dette til avisa Vårt Land (5.4.19). Og det er ikkje så vanskeleg å forstå han. Mandal kommune hadde nemleg kome på å kalla ei gate opp etter Marta Steinsvik (1877-1950), som voks opp der i byen. Steinsvik var visseleg ein samansett person, og ei kvinne med ei spennande livshistorie. Ho var feminist, teologistudent og målkvinne. Ho var egyptolog og antroposof. Dessutan var ho først sambuar, så gift med og deretter skilt frå bladmannen Rasmus Steinsvik. Psykiateren Johan Scharffenberg diagnostiserte henne som sinnssjuk. Men Marta Steinsvik var òg agitator av den sterkt antijødiske og antikatolske sorten. 

Det er denne antisemittismen som får Kohn til å bruka uttrykket "kainsmerke", og tydelegvis då i den meininga som finst i ordbøkene: eit merke som stemplar nokon som forbrytar, og i dette tilfellet var det altså folket i Mandal by som kunne få eit slikt stempel. 

Men i den dramatiske bibelforteljinga, som er opphavet til alt vi veit om Kain, er merket gitt for å verna Kain. Etter at Kain slo i hel bror sin Abel, konfronterte Gud han med at "blodet til bror din ropar til meg frå jorda". Og Gud forbanna Kain. Men dette var ikkje alt, ifølgje 1. Mosebok:

Då sa Kain til Herren: «Skulda mi er for tung å bera. Sjå, i dag driv du meg bort frå landet. Eg må gøyma meg for deg. Fredlaus og flyktning blir eg på jorda, og den som finn meg, kan slå meg i hel.» Men Herren sa til han: «Nei! Slår nokon Kain i hel, skal det hemnast sju gonger.» Og Herren sette eit merke på Kain så ingen som møtte han, skulle drepa han. Så drog Kain bort frå Herren og busette seg i landet Nod, austafor Eden.

Kule ord (25): sitja på otte

Kanskje sit ho på otte?
Måleri av Alfred Stevens (1823–1906)

Otte er eit godt kjent ord, sjølv om det i daglegspråket har kome i skuggen av ord som frykt, uro, bekymring og angst. At otten er på vikande front, får ein òg inntrykk av gjennom eit enkelt søk på Nettbibelen. I den første nynorske bibelomsetjinga frå Bibelselskapet (1938) var ordet otte nytta 93 gonger, ordet var med 26 gonger i den neste omsetjinga (1978/85) og så elleve gonger i den nyaste bibelomsetjinga frå Bibelselskapet (2011). Same vegen har det gått med verbet å ottast: frå 216, via 114 til 18.

Så det går tilbake med otten i bibelomsetjingane, andre ord blir nytta i staden. Det er forståeleg; bibelomsetjarane grip gjerne til ord og vendingar som er godt kjende og i vanleg bruk. Men otten er altså ikkje heilt fjerna.

Det var eigentleg ikkje ordet otte i seg sjølv dette skulle handla om, men uttrykket "å sitja på otte". Det kan t.d. vera ei mor som sit og ventar på at nokon av hennar eigne skal koma heim, dei burde alt vore komne, og ho er litt uroleg - ho sit på otte. Eg har kontakta nokre eldre folk som snakkar striledialekt, og dei kjenner uttrykket. Ordlaget "å liggja på otte" har òg vore vanleg. Det tyder å sova uroleg, spent på kva som skal skje. 

Om desse seiemåtane blir brukt i andre delar av landet, veit eg ikkje. Og det er nok ingen tvil om at dei er mindre vanlege i striledialekt no enn dei var før. Eit interessant spørsmål er dessutan om andre verb enn "sitja" og "liggja" kan kombinerast med "på otte" på denne måten. Eg kjenner ikkje til andre verb som kan koplast saman med "på otte" slik.
 

Kule ord (24): blåmann

Jente frå Etiopia (Foto:
Rod Waddington frå Kergunyah, Australia)

I dag lever dette ordet kanskje først og fremst gjennom A.O. Vinjes lengtande vakre vise "Blåmann, blåmann, bukken min". Men ordet blåmann var ein gong brukt om menneske med mørkare hud enn nordmenn flest. Blå kunne tyda både blå og svart. Norsk Allkunnebok (1949) skriv at Nord-Afrika og Etiopia på norrønt mål vart kalla Blåland: "Dei farga folka i desse landa vart kalla blåmenn."

Kann ein blaamann skifta si hud eller ein panter sine flekkjer? Det er profeten Jeremia som stiller dette retoriske spørsmålet (kap. 13, vers 23). Sitatet er frå den første omsetjinga av heile Bibelen til nynorsk, som kom i 1921. Ordet blåmann er brukt òg i den første nynorske bibelomsetjinga som vart gitt ut av Det Norske Bibelselskap, og som kom i 1938. I den neste omsetjinga - både i versjonen frå 1978 og versjonen frå 1985 - har ordet neger kome i staden.

Heilt sikkert ei språkleg modernisering den gongen, men litt ironisk når ein ser kor belasta ordet er blitt i dag. Samstundes er det ei interessant lekse i kor raskt eit ord kan bli svartelista. Då eg var liten gut, tidleg på syttitalet (1970-talet), var neger eit heilt vanleg ord for ein person med mørk hud og utanlandsk opphav. Det var ikkje meint nedlatande, det føltest heilt naturleg å bruka. "Svarting" derimot var ikkje noko fint ord. Hadde vi brukt det heime, ville nok foreldra våre sett oss på plass. Men no trur eg vi må innsjå at ordet neger òg er ute, same kva vi måtte synast om det, og jamvel om ordet berre tyder "svart". Så seint som etter tusenårsskiftet vart ordet diskutert, og mange meinte framleis det var eit nøytralt ord. I dag trur eg tida er gått frå denne oppfatninga. Dag F. Simonsen skreiv forresten ein interessant artikkel i Språknytt i 2008, der ordet neger vart drøfta og samanlikna med utviklinga i språkbruken frå finne, via lapp og til same. Artikkelforfattaren har nok rett i at avvisinga av ordet neger dels kan knytast til språkbruken og samfunnsdebatten i USA og engelsktalande land.

Og i den siste bibelomsetjinga, kva har der kome i staden for blåmann og neger?

Kan ein frå Kusj skifta si hud eller ein leopard sine flekker? Slik heiter det i 2011-omsetjinga frå Bibelselskapet. Og i ein fotnote vert det opplyst at Kusj var eit afrikansk land og folk sør for Egypt, langs Nilen.

Men vi bør ikkje gløyma bokmålsomsetjingane av Bibelen heller. Utviklinga er heilt parallell når vi ser på dei to siste omsetjingane frå Bibelselskapet: Den frå 1978/85 nyttar ordet neger, den aller nyaste omsetjinga refererer til Kusj. Men går ein tilbake til omsetjinga frå 1930-talet, den gongen nynorskbibelen brukte blåmann, heiter det:

Kan en morian omskifte sin hud, eller en leopard sine flekker? Her er det brukt eit ord  som, i alle fall i vår tid, må vera endå meir uvanleg enn blåmann. Ifølgje Norsk ordbok er morian ein "mørkhuda person". Nynorskordboka skriv "eldre nemning for afrikanar", og morian kjem frå ordet maurar.

Kule ord (22): stad

Slutten av fisketuren, Jesus og Peter.
(Illustrasjon frå The Yorck Project,
Wikimedia Commons)

Ordet stad kan bli brukt som korform for uttrykket av stad, det å gå eller flytta seg frå ein stad til noko anna. 
 
Onkelen min, eller eigentleg filleonkel, Georg Tangen, som bur på Fedje og er godt ute i pensjonsalderen, har skrive litt om mange av dei orda han voks opp med i eit fiskarsamfunn. Her dukkar òg denne tydinga av "stad" opp: "Frå dei fyrste skuleåra til eg var konfirmert, var eg ofte med bestefar å fiska. Me rodde småbåten (feringen) og me sa at me skulle sta."

Dermed er det bygd ei bru over til det nynorske bibelspråket. Som kjent heldt Meisteren lag med fiskarar, og den mest framfusne av dei var Simon Peter. Etter at Jesus døydde, kan det sjå ut som om Peter og dei andre læresveinane var usikre på kva dei skulle gjera vidare. I slutten av Johannesevangeliet, i kapittel 21, er vi vitne til ein av desse augneblinkane som viser kor lite vi eigentleg veit om framtida. Det kan i alle fall sjå ut til at Peter rekna med no skulle livet venda tilbake til normalen.

- Eg vil ut og fiska, seier Peter i følgje den siste bibelomsetjinga (2011). I lag med han var ein liten gjeng læresveinar.

- Eg vil av og fiska, heitte det i omsetjingane frå 1985/78 og 1938. Eg kan ikkje hugsa at eg har høyrt preposisjonen "av" brukt slik i daglegtale frå min kant av landet, men vakkert er det likevel.

- Eg gjeng `stad aa fiska, sa Peter ifølgje den såkalla fyrebilsbibelen (1921), den aller første heile omsetjinga av Bibelen til nynorsk.

Dermed er vi tilbake der vi starta. Eg trur nok denne måten å bruka "stad" på er mindre vanleg no enn før. Og eg ville tippa at det i alle fall i Nordhordland helst er eldre folk som uttrykker seg slik. Men seiemåten lever framleis.