Dei fordømte karikaturane

Udemokratiske makthavarar i
Midt-Austen greip saka om Muhammed-
karikaturane med iver. Odd Isungset har
skrive boka Dei fordømte karikaturane
(Aschehoug, 2025).

Boka Dei fordømte karikaturane er eit nærstudium av den intense striden om Muhammed-karikaturane. Saka var på kokepunktet for tjue år sidan. Vesten, som ikkje lenger frykta Gud, vart konfrontert med si eiga redsle for islamistisk terror.

Den danske avisa Jyllands-Posten publiserte hausten 2005 eit knippe karikaturteikningar av profeten Muhammed. Det vart eit frykteleg spetakkel både i Danmark og i fleire muslimske land. Nokre månader seinare publiserte den vesle norske avisa Magazinet teikningane som illustrasjon til ein reportasje om det som gjekk føre seg i Danmark. Dermed kom spetakkelet hit. 

Odd Isungset har skrive bok om karikatur-saka. Han har gjort ein grundig jobb og gitt oss ei detaljert framstilling som på journalistisk vis følgjer utviklinga av saka,  før han samlar trådane i ein interessant analyse i sistekapitlet. 

Boka har mange aktørar, og eg vil gripa fatt i nokre få av dei. 

VEBJØRN SELBEKK var redaktøren som valde å publisera teikningane i Magazinet, ei lita kristen vekeavis med fotfeste i nyare karismatisk og frikyrkjeleg kristendom. Avisa var klart mindre enn dei to tradisjonelle kristne dagsavisene Dagen og Vårt Land. Nokre år seinare fusjonerte forresten Magazinet med Dagen, og Selbekk var ein del av medgifta. Han er i dag ein av dei mest kjende norske avisredaktørane, og det er ikkje verst når du er bladstyrar i Dagen i Bergen.

Då Magazinet publiserte saka om karikaturstriden i 2006, var trønderen ein outsider som neppe mange i politiske og kyrkjelege maktposisjonar ønskte å bli identifiserte med. Selbekk vart truga på livet, både han og familien levde i årevis under eit sterkt press og det var ikkje alltid mange som støtta dei. 

Men av og til er tida på parti sjølv med ein kristenkonservativ redaktør. I 2015 fekk Selbekk Fritt Ords Honnørpris. Tidlegare same året vart fleire redaksjonsmedlemar drepne i eit åtak mot det franske satiremagasinet Charlie Hebdo. No var alle Charlie Hebdoe, sjølv om mange av dei ikkje hadde vore Vebjørn Selbekk ti år tidlegare. Stemningsskiftet var eit faktum. 

Den utskjelte bladstyraren frå Meråker har endt opp som eit symbol på kampen for den frie ytringa. Mannen som våga der andre frykta og feiga ut. Det bør skapa ein viss ettertanke at i vårt land var det ein kristenkonservativ redaktør i ei marginal avis som sto i stormen for ytringsfridomen den gongen andre pressefolk, kulturpersonar og politikarar - ofte av forståelege grunnar - fann seg mindre utsette posisjonar. 

AHMED AKKARI dukkar ofte opp og får brei omtale i Dei fordømte karikaturane. Akkari var ein av dei danske imamane som reiste til Midtausten og hissa opp stemninga mot Danmark under karikaturstriden. Dei skriftlærde hadde med seg og viste fram både ekte og falske Muhammed-teikningar. Dei siste var det ingen danske aviser som hadde publisert, men målet helga tydelegvis middelet. 

Akkari går frå islamistisk aktivisme til sjølvransaking. Han reiser til Grønland og blir lærar der. Der les han bøker han før ikkje hadde brydd seg om, blir glad i Danmark, tvilen og vestlege verdiar. Isungset viser vanlegvis ikkje fram dei sterke sympatiane og antipatiane i framstillinga. Han omtalar dei ulike aktørane nøkternt og balansert. Det hindrar ikkje at Akkari står fram som eit håpsteikn i denne forteljinga. Ei omvendingshistorie slik den moderne sekulære Vesten vil ha henne. 

JONAS GAHR STØRE er det ikkje så enkelt å koma unna i denne samanhengen. I alle fall ikkje om ein ser saka frå eit norsk perspektiv. Med ujamne mellomrom dukkar karikaturstriden opp i det norske offentlege ordskiftet, og då får som regel Støre passet sitt påskrive fordi han som utanriksminsiter var for utydeleg og svak i forsvaret av ytringsfridomen i 2006, og fordi han gjorde livet verre for familien Selbekk. Utanriksminister Støre feilinformerte opinionen gjennom å hevda at Magazinet var den einaste norske avisa som hadde vidareformidla dei omstridde teikningane. Andre og større norske media hadde faktisk òg vist fram karikaturane, utan at det skapte oppstyr. Dermed vart resultatet at heile saka velta over på redaktøren i ei marginal, kristen avis. Og på familien hans. Catarina Selbekk, kona til redaktøren, har peikt på Jens Stoltenberg, som var statsminister, og Jonas Gahr Støre, som var utanriksminister: "Var det så lett for dem å slenge en helt vanlig familie under bussen?" 

Kritikken mot Støre er forståeleg òg når ein legg til grunn framstillinga hjå Isungset. Samstundes måtte utanriksministeren gjera vanskelege vurderingar i ein situasjon der norske ambassadar vart mål for valdelege demonstrasjonar og norske soldatar i Afghanistan vart skyteskive for geriljaen. Isungset tonar ned kritikken av Støre og viser til at han i ettertid eit stykke på veg har vedgått at han kunne handtert konflikten betre og uttrykt seg annleis. Derimot er Isungset krass i kritikken mot norske media, som han meiner mangla både kritisk journalistikk og skikkeleg analyse av kven som stod bak og orkestrerte opprøra mot karikaturane.

KRISTNE AKTØRAR. Forresten var Støre langt frå åleine om å kritisera redaktør Selbekk i karikaturstriden. Mange kommentatorar i samfunnsdebatten gjorde det same, inkludert sentrale aktørar i Kristen-Norge. KrF-toppane Bondevik og Høybråten kom med kritikk, og det same gjorde menn som Olav Fykse Tveit, biskop Gunnar Stålsett og leiar av Kirkens Nødhjelp Atle Sommerfeldt. 

Isungset er knallhard i kritikken mot kyrkja og dei kristne organisasjonane: "Dei solidariserte seg i røynda med fundamentalistiske makthavarar som hadde som uttalt prinsipp at det var rett å ta livet av konvertittar, kunstnarar, homofile og maktkritikarar. På den måten støtta dei diktatorar og terrororganisasjonar som ikkje akkurat var opptatt av menneskeverd, trusfridom, kristen nestekjærleik eller fredeleg sameksistens" (s. 428). Isungset meiner desse kristne organisasjonane misforstod standpunktet sitt som eit solidarisk forsvar av alle truande, når realiteten var at trua vart misbrukt. Bakteppet for denne analysen hjå Isungset er at han i stor grad ser karikaturstriden som eit middel udemokratiske regime brukte for å styrka makta si.

Her må eg skyta inn at det ikkje var heilt enkelt å finna fram til den omstridde dobbeltsida i Magazinet, slik at eg kunne lesa og sjå dei omstridde artiklane. Til slutt fann eg det i bokhylla. I Fryktens makt skriv Selbekk sjølv om karikatur-balubaen, og den omstridde dobbeltsida er gjengitt i boka. Hovudartikkelen fortel om karikaturstriden som har oppstått i Danmark, i ein mindre kommentar slår Selbekk fast at ytringsfridomen er truga - og så er teikningane frå Jyllands-Posten brukt som faksimile. Artiklane i Magazinet er ikkje på nokon måte satiriske eller hånande. Eg er klar over at det for mange muslimar er tabu å avbilda Muhammed, men det er i ettertid likevel merkeleg å lesa den sterke førdøminga ein organisasjon som Kirkens Nødhjelp kom med mot ei norsk avis som brukte det frie ordet.

STYRESMAKTER I MIDTAUSTEN. Eit viktig poeng hjå Isungset er måten regima i fleire islamske land hissa opp stemninga og utnytta striden politisk. Det militærbaserte regimet i Egypt gjekk inn i rolla som forsvarar av profeten og betalte reisene for danske imamar som drog til Midtausten og piska opp konflikten. Assad-regimet i Syria stod med hendene i lommene og let demonstrantar brenna ned den norske og den danske ambassaden. 

Isungset skriv om "det iscenesette raseriet". Udemokratiske regime gjorde karikaturstriden til "eit storstilt forsøk på å få verdas fokus vekk frå dei kolossale demokratiske, sosiale og religiøse problema som herskar i så godt som alle land der islam er fundamentet for makthavarane, og der det ikkje er skilje mellom religion og poltikk" (s. 427). 

NY OG GAMMAL BLASFEMI. Dette er eit viktig poeng, og Isungset dokumenterer det på ein god måte. Samtidig blir det ikkje brann berre av at nokon fiklar med fyrstikkene. Brennbart materiale må òg til. Eg vil tru mange i Vesten reddast meir for det siste enn det første. For det finst ein liten minoritet  som er villig til å gjennomføra drap og attentat. Og dei finst i våre land, ikkje berre langt borte. Dessutan finst ei gruppe som er endå litt større, og som heiar fram valdsmennene. Resultatet kan fort bli at frykt trumfar prinsipp, sjølv når prinsippet er den frie meiningsutvekslinga. For kva nytte har det frie ordet om folk ikkje vågar å bruka det?

Parallelt med dette er det viktig å hugsa på den store gruppa muslimar som ikkje støttar terrorismen, men som først og fremst ønskjer å leva eit fredeleg liv i samfunnet vårt. Møte med valds-islamismen stiller store krav både til desse menneska og til storsamfunnet for å unngå at muslimar generelt blir ein del av fiendebiletet og trekt inn i ei uheldig polarisering.

Det er mykje meir å seia om karikaturstriden, om religion, blasfemi og satire - og om kva som er ei klok og god handling, og kva som ikkje er det, men som likevel eit ope samfunn bør tillata. I Europa er det ikkje lenger kyrkja som blir opplevd som den største fienden av den djerve og tidvis uforskamma satiren. Denne rolla har i stor grad islam teke over. Men ikkje åleine. Kampen mot såkalla hatprat, særleg den som rammar dei "rette" minoritetsgruppene, har etablert sin eigen blasfemi. Men det er det skrive andre bøker om.

Eit halvt liv, og vel så det

Forfattaren Per Sivle
(foto: Mittet & Co. AS,
frå Wikimedia Commons).

Dei mjuke ord frå mor sin song ved vogga, og vesle lerka med sin gladaste song. Per Sivle skreiv om dette, men i hans eige liv drukna dei varme og glade tonane til slutt i ein mørkare melodi. 

Per Sivle døydde i 1904, då var han 47 år gammal. Han hadde skrive forteljingar, humoristiske "stubbar" og arbeidarromanen Streik. Som redaktør av Kristianiaposten og Buskeruds Amtstidende skreiv han artiklar og innlegg om dagsaktuelle spørsmål. Ikkje minst forfatta han dikt. "Den fyrste song eg høyra fekk" er ein kjær del av den felles norske songarven. Mange har òg sunge med i den glade visa om "vesle lerka".

PÅ LIVSENS HAV. Sivle har ingen tekstar i den salmeboka som i dag er brukt i Den norske kyrkja, men i Nynorsk salmebok fekk han i si tid skotuppen innom med ein salme som står under Bot- og bededag:

Eg stemner fram på livsens hav,

det er som på ei opi grav,

med stormens velde frodar;

mitt segl er rive, styret fast,

og riggen fallen, knekt mi mast,

og land eg ikkje skodar.

Og slik held det fram. Det er veike vona mot dei knusande kreftene. Salmen er eit ope spørsmål om kven som vil vinna til sist. Men vona er der. 

DEN EINE SOM LEVDE. Vesle Per fekk ein vanskeleg start i livet. Mor hans var tenestejenta Susanna, faren var hestehandlaren Eirik. Sivle vart til før dei to var gifte. I Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle (Oslo, 2007) fortel forfattaren om korleis broren henta Susanna frå Stalheim til Flåm då ho skulle føda. Foreldra hennar ville ikkje ta imot henne, men ei tante og ein onkel ville. Det var på vinterstid, og ferda gjekk over isen på fjordarmane i Sogn. På denne turen prøvde den fortvila Susanna å gjera det slutt med å kasta seg i ei open råk i isen. Broren berga henne, og med henne vesle Per som ho bar i magen. 

Skjønt, fleire måtte hjelpa til. Det vart tvillingfødsel, og det såg ut til at ingen av dei to gutane ville greia seg, men jordmora klarte å kjempa liv i den eine. Det var vesle Per. Forteljinga om mor hans, Susanna, er sterk og gripande. Etter fødselen vart ho gift med Eirik. Innanfor ein periode på berre to og eit halvt år hadde Susanna tre tvillingfødslar. Alle seks borna var gutar. Per var den einaste av dei som levde opp. 

Då Susanna døydde, var Per berre to og eit halvt år. Heile livet insisterte han på at han likevel var i stand til å hugsa mor si. Som vaksen skreiv han om det han mintest frå dødsdagen, og at han hadde sett det blåaktige nålyset, som varsla død. 

Livet hans vart sjølvsagt dramatisk endra etter at mora døydde. Faren var hestehandlar og dermed på reisefot. Sivle budde resten av oppveksten sin i tre ulike fosterheimar. Mange år seinare, ikkje lenge før Sivle sjølv gjekk bort, skreiv han diktet "Gøym meg, Mor!":

Og Menniskja vankar so vida ikring,

og kvar ho so gjeng, ja, so gjeng ho i Ring.

Og naar ho so eingong fyr Aalvor vert trøyt,

og alting er freista, og alting er nøytt,

so ligg ho og maular og veit inkje meir

enn berre ei Længting som Fugl til sit Reir:

"Mor, Mor, gøym meg, Jord!"

BOKA OM SIVLE. No bør det skytast inn at dette ikkje berre er ein artikkel om Per Sivle, det er ei bokmelding av Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle av Alfred Fidjestøl. Kanskje det er litt seint å melda ei bok som kom ut i 2007. Men eg synest det gjev meir meining å melda ei interessant gammal eller halvgammal bok enn ei uinteressant ny.

Fidjestøl har skrive ein glimrande biografi om Sivle. Vi får innblikk i eit vanskeleg liv, og vi møter ei tid som var svært ulik vår tid, men der samstunds mykje av det vi tek for gitt, vart forma. Boka kjem nær nok til å vekkja medkjensla med Sivle. Ho trekkjer seg samstundes respektfullt unna, slik at vi får eit eit større overblikk. Vi ser ikkje berre Sivle, vi ser òg dei ikring han og litt av deira perspektiv. 

Det er tydeleg at det finst eit stort og variert kjeldemateriale, og filosofen og journalisten Fidjestøl handterer materialet som ein god historikar. 

PÅ SKULEVEG.  Ein kan undra seg over kva Sivle ville vore utan skulane og utdanninga. No vart det aldri noka høgare universitetsutdanning på han. Han måtte avbryta den. Evnene var der, men helsa ville ikkje. Det er uansett slåande kor viktig utdanninga var i livet til den evnerike bygdeguten. 

Faren kjøpte bøker til Per, mellom anna om norsk historie. I den fosterheimen der han budde lengst, hjå haugianarparet Brytteva og Bottolv Brekke, vart han òg kjend med sonen i huset, Olav. Dei første skuleåra gjekk Per på omgangsskule, der elevane møtte til undervisning i stovene på ulike gardar. No var det temmeleg ymse med skulestellet i denne tida, og Fidjestøl refererer til frustrasjonane frå ein av omgangsskulelærarane i Vossetraktene. Han skulte på ein gard der det nyss var kome både ein baby og ein grisunge: 

"Husmori gjekk som vanleg ut og inn, og rett som det var, skreik baade barnet og grisungen av alle livsens krefter, medan ho som skulde sjaa til deim var ute. Eg laut difor ofte baade vogga og stella med grisen samstundes som eg skulde undervisa borni".

Kva klagar dei etter, lærarane i vår tid.

I omgangsskulen hadde Per forsterbroren Olav Brekke som lærar, og han ser ut til å ha vore ein god hjelpar for den gløgge ungguten. I 1872 hamna Per på folkehøgskulen i Sogndal. Skulen vart styrt av Jakob Sverdrup, som seinare skulle bli kyrkjeminister i regjeringa til onkelen Johan Sverdrup, og etter kvart eit ynda hatobjekt for den radikale delen av den store venstre-alliansen. 

Per drog til hovudstaden Kristiania for å studera, som så mange andre glupe bondegutar, men helsa sette etter kvart ein stoppar for planane. 

Gjennom utdanningsåra i Sogndal og Kristiania vart han kjent med mange som  spela viktige roller i samtida og ettertida. Den seinare biskopen Bernt Støylen var ein av dei. Støylen introduserte dessutan Sivle for Anders Hovden, presten og salmediktaren som vart ein trufast ven og våpendragar for Sivle gjennom livet. Den seinare indremisjonshovdingen Andreas Lavik, og bror hans Johannes, vart han kjend med i Sogndal. Lavik gav ut den tidlege diktsamlinga Digte, pietistiske dikt som Sivle seinare tok avstand frå. Vossingen Johan Seckmann Fleischer var ein annan av Kristiania-venene. Fleischer var modell for hovudpersonen i Hans Jægers Fra Kristiania-bohêmen og levde eit dandy-liv fram til han skaut seg. I hovudstaden møtte Sivle Ivar Aasen og eventyrsamlarane Peter Chr. Asbjørnsen. Mange fleire kontaktar og vener kan nemnast. Norge var eit lite land, endå meir då enn no. 

Tida i Danmark på Askov Højskole var òg viktig. Askov var ei høgborg for den danske grundtvigianismen, og der møte Sivle henne som skulle bli kona hans, skispreiardottera Wenche Nilsen frå Bergen. Utdanninga dreiv Sivle til nye stader. Det gav den halvt foreldrelause bondeguten med eit vanskeleg forhold til faren nye vener, nye tankar og nye nettverk.

EIT POLARISERT NORGE. Dei som synest den offentlege samtalen i vår tid er for polarisert, burde teke ein snartur tilbake til Norge på slutten av 1800-talet. Midt på 1880-talet hadde den breie venstrealliansen vunne gjennom med prinsippet om parlamentarisme. Makta skulle liggja i Stortinget, og regjeringa skulle basera seg på tillit i Stortinget. Men deretter sprakk den breie politiske alliansen. Det moderate venstre hadde sin bastion på Vest- og Sørlandet, og vart støtta oppe av den kristne lekmannsrørsla. Etter kvart var det denne gruppa i Stortinget helten frå kampen om parlamentarismen, Johan Sverdrup, baserte seg på. Brorsonen Jakob var med som kyrkjeminister. Det reine venstre vart etter kvart den dominerande etterkomaren etter den breie alliansen. Til tider var det ein kulturkrig mellom moderate og reine, sjølv om grenselinene ikkje alltid var like klare. Det tredje partiet, Høgre, var eit meir stabilt element. Nye politiske saker kom etter kvart i framgrunnen, slik som spørsmålet om utviding av røysteretten, arbeidarane sine kår og unionen med Sverige. 

Frontane var kvasse. Dette var tida for dei store folkemøta, folkerørslene braut seg fram, dei store kulturpersonlegdomane (som Bjørnstjerne Bjørnson) stod på pidestall - og ikkje minst voks det fram ein stor flora av aviser med eit glødande politisk engasjement. Pride-marsjar var dei forskåna for i dei dagane, men hovudstaden opplevde konkurrerande 17.-maitog med klar politisk bodskap. Per Sivle vart kalla til redaktør for Kristianiaposten, ei regjeringstrugen og moderat avis som støtta sverdrupane. Dermed vart diktaren frå Vossestrand ei skyteskive for Reine Venstre sine mange agitatorar.

TO UTGÅVER AV SAME MANNEN? Sivle kunne skriva og setja på trykk radikale dikt i Kristianiaposten. Men som redaktør forsvara han samstundes ei moderat og varsam linje i politikken. Det resulterte i avispolemikk og æreskjelling. Ein av kritikarane snakka om "Hr. Sivles to Bevidstheder" og meinte dikta uttrykte Sivle sine inste tankar, medan han som avisredaktør agiterte for det han var betalt for. Så kanskje var redaktørjobben, med det tiløyrande forsvaret av sverdruplinja, noko han gjorde for å skaffa eit levebrød til seg og ektefellen Wenche? 

Sjølv protesterte Sivle mot påstandane om at han ikkje meinte det han målbar som redaktør. 

Fleire av dei som prega han i dei tidlege åra, vart moderate venstremenn. Sett i lys av det Sivle skreiv i åra etter redaktørtida, meiner Fidjestøl at han gjekk gjennom ei reell politisk radikalisering etter kvart. Sivle var i så fall ikkje den einaste. Det låg i tida. Eit anna døme er den pietistiske ungdomsvenen Andreas Lavik, som vart politisk radikalisert rundt 1890, medan Sivle framleis slåss for den moderate linja på redaktørplass i Kristianiaposten. 

Fidjestøl ser likevel ikkje seinare radikalisering som heile forklaringa. Han konkluderer med at det må ha vore "eit reelt avvik mellom det Per Sivle skreiv i Kristianiaposten, og den politiske lina han eigentleg stod for" (s. 322). Sivle-biografen ser likevel ikkje dette som hykleri, men forklarar det med den sterke vekta personleg lojalitet hadde for Sivle. Han "sette lojaliteten til Johan Sverdrup høgare enn lojaliteten til Sverdrups politiske prosjekt". 

På den måten bergar Fidjestøl Sivle sitt ettermæle som redaktør, på sett og vis. Sivle hadde inst inne meir av dei radikale haldningane, dei haldningane som den norske historieforteljinga i ettertid har kanonisert. Og personleg truskap og lojalitet er jo ikkje dei dårlegaste eigenskapane eit menneske kan ha. Her kan ein sjølvsagt lura på om biografen endar på ei for Sivle-venleg tolking, men eg synest drøftinga i boka argumenterer godt for konklusjonen. 

No er det heller ikkje som redaktør Sivle har levd vidare i ettertida, og det var heller ikkje politisk polemikar han først og fremst var. Det var poet og forfattar han ville vera. Sjølvsagt var det ikkje tette veggar mellom politikk og poesi heller. Dei nasjonale dikta han skreiv var del av ei mektig og brei bølgje som gjekk over landet desse åra - kall det fedrelandskjærleik, eller kall det nasjonalisme. Her passa Sivle inn, og han vart ein nasjonal skald. 

SISTE MOTBAKKEN. Men han skreiv òg om andre ting. Dikta kunne vera sterke og personlege. Den gode tida på Askov i Danmark hadde han skrive at "Livet, det er daa det likaste, lel". Hausten 1890 skreiv han eit isnande sjølvmords-dikt: "Dødsdom er falden og ei appelleret, Dommen just nu exekveret".

Sivle hadde eit vanskeleg liv, det skjønar vi godt av biografien. Det gjekk nedover med han etter kvart. Sjukdom, alkohol og pengesorger gjorde livet tungt. Diktaråra var i fer med å tørka ut. Han sleit med å syta for sin eigen vesle familie økonomisk og levde i lange periodar borte frå kona og dottera. 

I september 1904 tok han sitt eige liv i hovudstaden Kristiania. Han etterlet seg den trufaste og engasjerte kona Wenche og dottera Sussi. 

Tittelen på boka vekkjer ettertanke: Eit halvt liv. For eit liv er no det det er, og det er levd så mangslags liv. Eg skjønar tanken bak tittelen, det gjer forfattaren greie for, og det er ei treffande formulering. Likevel smakar det ikkje heilt godt å gjera menneskeliv om til brøk.

Biografien om Per Sivle er det i alle fall ikkje noko halvt over, det er eit heilstøypt arbeid.

Rut, ei bokmelding

Rut slik mellomalderkunstnaren William de
Brailes såg henne (Walters Art Museum,
henta frå Wikimedia Commons)

Velkomen til den første boka i Bibelen der ingen slår nokon i hel. I boka om Rut er det derimot vâr romantikk, tette familierelasjonar og eit blikk inn i flyktningens kvardag. Merkeleg mykje gjev gjenklang i vår eiga tid. Andre sider ved forteljinga minner om avstanden i tid og kultur. 

Rut er ei ung moabittkvinne, og altså ikkje jøde. Ho lever i dommartida, perioden før Israel er leia av kongar, og vi er då tilbake godt og vel tusen år før Jesu fødsel. Heile boka om henne er berre fire kapittel lang, og eit bibelkapittel treng ein ikkje så mange minuttar for å lesa gjennom.

For ei nydeleg bok dette er.

HANDLINGA. Det er uår i Israel. Noomi og mannen hennar, Elimelek, dreg frå Betlehem i Israel til slettelandet Moab på den andre sida av Jordanelva og Saltsjøen. Her finn dei to sønene deira  seg moabittiske kvinner til koner, og Rut er den eine av desse. Men Elimelek døyr der i Moab, og så døyr begge sønene. Noomi sit att i eit framandst land med to svigerdøtrer frå eit anna folkeslag, og utan barneborn.

Då har du ikkje trekt vinnarloddet. Særleg ikkje i eit ættesamfunn der mannen frontar familien og vidareføring av slekta er prioritet éin. 

Noomi dreg heim att til Betlehem. Svigerdottera Rut vil ikkje skiljast frå henne trass i at Noomi meiner det ville vera best for den unge kvinna å gå tilbake til morshuset og sitt eige folk.

Så både Rut og Noomi hamnar i Betlehem i Israel. Eg skal ikkje røpa så mykje meir om kva som så hender, for det er her hovudhandlinga i boka ligg.

SONGEN TIL SVIGERMOR. 

Der du går, vil eg gå,

og der du bur, vil eg bu.

Ditt folk er mitt folk,

og din Gud er min Gud.

Der du døyr, vil eg døy,

og der vil eg bli gravlagd.

Måtte HERREN la det gå meg ille

både no og sidan

om noko anna enn dauden

skal skilja meg frå deg!

Desse linjene er ikkje skrivne til ein mann, ein kjærast, ein son eller ei dotter, ein far eller ei mor. Det er Rut sin song til svigermora Noomi. Kanskje tek eg det litt langt med å kalla det song, for det er svaret Rut gjev når Noomi bed henne slå seg til ro i sitt eige folk. Men desse versa har eit poetisk uttrykk og er i den siste bibelomsetjinga gjengitt slik ein gjerne gjev att bøner og songar. Så eg tek sjansen og kallar det Ruts song til svigermor.

Plassert i ein slik samanheng føyer desse versa seg inn saman med andre songar og bøner frå kvinner i Bibelen: Debora, Rut, Hanna og Maria. Mange kristne kvinner har seinare følgd i fotefara til desse. Og sjølv om det er eit stykke frå slettene i Moab og markene rundt Betlehem til den walisiske landsbygda, så blir eg minna om den store walisiske salmediktaren Ann Griffiths. Går vi endå nærare vår eigen bedehustradisjon, ruvar amerikanske Fanny Crosby og svenske Lina Sandell. 

FATTIGDOM, FLUKT OG UTANFORSKAP. Forteljinga om Rut har noko moderne, eller snarare tidlaust over seg. Menneske som må flykta på grunn av vanskelege tider, som endar opp i eit samfunn med ein annan kultur og religion, som er fattige og treng omsorg og gode ordningar for å klara seg. Alt dette møter oss i boka om Rut. 

Andre ting er meir framade, slik som å la det vera att litt aks i kornåkeren som omsorgsordning for dei fattige og innflyttarane. Moselova påla israelittane å gjera dette. Mange skikkar omkring ekteskapsinngåing er sjølvsagt òg annleis enn det vi kjenner i dag.

EIN ANNAN SONG.

Jeg er ei lita jente - og jeg en liten gutt.

Og jeg vil ligne Daniel - og jeg vil ligne Rut.

For Rut hun var så god og sann

og Daniel så modig, han.

Jeg er ei lita jente - og jeg en liten gutt.

Det var slik mange av oss borna møtte Rut på søndagsskulen og i kristent barnearbeid på 1970-talet. Songen blir neppe brukt lenger. Kjønnsrollene er for tydelege og tradisjonelle for vår tid. Det har gått med denne som med andre songar som har hamna i vår tids moralske skammekrok, som "Gud vil jeg skal være et solskinnsbarn" og "Vær forsiktig lille barn hva du gjør". 

Songen vart brukt som vekselsong der jentene song Rut-delen og gutane song det som handla om Daniel. Slik eg hugsar det, song vi gjerne godt med på denne songen. Gutane òg tok godt i. Eit element av pedagogisk konkurranse kom nok til hjelp ("kven syng høgast?"). Akkurat det er litt tankevekkjande for eit kristent barne- og ungdomsarbeid som gjennom nokre tiår hatt problem med å nå ut særleg til gutane. 

Så skjønar eg innvendingane, slik dei t.d. er presenterte fornuftig og godt i denne artikkelen, for skal jentene berre vera gode og sanne? Interessant nok, forresten, så har vi gjerne ein tendens til å tenkja inn ordet "berre" når vi reagerer på noko. Og, bevares, det er ingen grunn til å kivast om dette. Vi har meir til felles enn det som skil oss. Ikkje berre jenter bør vera gode og sanne, ikkje berre gutar treng mot. Rut i Bibelen hadde både det eine og det andre.

ROMANTIKKEN. Boka om Rut er ei romantisk bok. Det er ein romantikk forma av respekt, truskap og godleik. Faktisk kan ein òg lesa inn ein viss metoo-brodd i forteljinga (kapittel 2, vers 9). 

Den som les, vil sjå korleis det går. Men det er ingen tvil om at Boas er ein bra kar. Og svigermor Noomi har ein finger med i spelet. 

Dommarane, ei bokmelding

Dommaren Debora, slik europeiske
kunstnarar på 1600-talet såg henne. 
Dommarboka fortel rett nok ingen ting 
om at ho sjølv væpna seg og gjekk i 
krigen, men illustrasjonen vart likevel
vanskeleg å motstå (Ill.:Gilles Rousselet og
Abraham Bosse, etter Claude Vignon. Frå
Wikimedia Commons)

I dei dagane var det ingen konge i Israel. Kvar gjorde som han sjølv fann for godt.

Med denne oppsummeringa sluttar Dommarboka i Det gamle testamentet. Her er det krig og konfliktar, heltar, fråfall og snuoperasjonar. Boka omtalar historia til israelsfolket etter at dei store leiarane Moses og Josva har ført folket ut frå Egypt og inn i Kanaan. Det er vanskeleg å lesa seg fram til eit tydeleg mønster for korleis leiarane av folket, dei såkalla dommarane, vart utpeikte i denne tida, som altså ligg før kongetida. Nokre gonger fortel teksten at Gud plukka ut ein ny leiar, men andre gonger står det ikkje noko slikt. 

Den nære kontakten folket hadde hatt med Gud gjennom Moses, ser ikkje ut til å vera like tydeleg lenger. Folk gjer ofte som dei sjølve finn for godt, og det er konfliktar både med andre folkeslag og internt i Israel. Krigen er ein del av kvardagen, og dei rapporterte dødstala frå slagmarkene er høge. Dette er ei forteljing om eit folk som treng samling, stabilitet og ei viss sentral statsmakt. I alle fall les eg eit slikt behov inn i både den oppsummerande avslutninga av boka og i mange av forteljingane og konfliktane det blir fortalt om.

HELTANE. I denne boka finst det òg nokre fantastiske helteforteljingar, og fremst mellom dei er sogene om Gideon og Samson. Begge vart plukka ut av Gud til å hjelpa israelsfolket mot fiendefolk som undertrykte dei - i det første tilfellet handla det om midjanittane, i det andre om filistrane. Gideon bad om teikn frå Gud for å vita om det var han som skulle leia folket. Når det kom til stridens dag var han modigare enn dei fleste og gjekk på Guds bod i krigen med ein miniatyrhær.

Soga om Samson, mannen med kjempekreftene, er både utruleg og fascinerande. Dette må lesast. Så om du ikkje tek deg tid til å lesa heile Dommarboka, går det an å lesa kapitla som handlar om Samson. Er det forresten her vi møter den første fullblods gåta i Bibelen? Eg kan ikkje hugsa å ha støytt på reine gåter under lesinga av Mosebøkene og Josva. 

HISTORIEPENDELEN. Det er mange fleire forteljingar og personar i denne boka, men det får bli med Samson og Gideon i denne omgang. Sjølve historiesynet som møter oss, er interessant. Pendelen svingar heile tida mellom fråfall og omvending. Israelittane gjer "det som var vondt i Herrens auge", og undertrykkinga frå andre folkeslag rammar dei. Dei vender om, og Herren bergar og hjelper dei. Pendelen svingar att og fram mellom desse to punkta.

Her er det ikkje spor av den moderne forestillinga om at historia er ein prosess der vi blir klokare og skjønar oss betre på dei store og viktige spørsmåla etter som tida går. Skrapar du litt i overflata, dukkar eit slikt tankemønster opp hjå dei fleste av oss i vår tid. Vi kan vera pessimistiske om mykje, men under overflata trur vi at soga er ei utvikling som går framover og har gitt oss betre innsikt og betre skjøn enn folk hadde i tidlegare tider. Sånn tenkjer ikkje Dommarboka. Her er det pendelen som svingar. 

Dei moralske vala får konsekvensar for korleis det går med folket. Fråfallet fører til dom og ulukke. Lydnad mot Gud fører til fred og til at åket frå grannefolka blir kasta av. No er det ikkje slik at Bibelen gjennomgåande forklarar det som møter oss av godt og vondt i livet, med at vi får som fortent, og spesielt ikkje på individnivå. Den som vil forklara individuell rikdom, helse og popularitet med eigne moralske kvalitetar, vil stonga mot mange bibeltekstar. Og den som vil peika på moralsk brest som årsaka til individuell fattigdom, sjukdom og upopularitet, vil snubla i like mange tekstar. Likevel er Dommarboka temmeleg konsekvent i å forstå israelsfolket si historie som resultat av fråfall og omvending. "Vil Gud ikkje verja by og land, kan vaktmann oss ikkje tryggja", heiter det i fedrelandssalmen, og her er Elias Blix godt på talefot med forteljingane i Dommarboka.

Sidan Dommarane handlar mest om menn, har eg lyst til å skriva litt meir om nokre av kvinnene i boka. For dei er der, og den aller fremste av dei er Debora. Ho er eineståande fordi ho er einaste kvinnelege dommaren vi høyrer om i denne boka. 

DEBORA, JAEL OG TELTPLUGGEN. Denne Debaora er omtala som ei profetkvinne. Ho brukte å sitja under Debora-palmen mellom Rama og Betel i Efraim-fjella. Israelittane kom til henne for å få dom i rettstvistar, heiter det i kapittel 4. Israelsfolket er kua av eit grannefolk, og Debora kallar inn ein mann som heiter Barak og bed han gå til krig for Israel. Det gjer han, men på vilkår av at Debora følgjer hæren. Israelsfolket vinn og utslettar fiendehæren. Hærføraren for fiendane deira greier likevel å røma unna og gøymer seg i teltet til kenittkvinna Jael. Ho tilbyr seg å gøyma han i teltet sitt og dekkjer over han med eit teppe. Der sovnar den utmatta hærføraren Sisera, og Jael slår ein teltplugg gjennom tinningen hans. 

Kanskje ikkje den mest oppbyggjelege historia i ei verd der vi har nok av krig og død. Men sånn er det. Interessant er det å lesa Debora-songen som blir framført etter slaget, og som fyller eit heilt kapittel i Dommarane. Her blir den handlekraftige Jael løfta fram. På slutten av songen er kvinneperspektivet svært tydeleg gjennom mor til Sisera, hoffkvinnene hennar og jentene som kunne vorte krigsbytte.

SON AV DEN PROSTITUERTE. Bibelen er ei ærleg bok og glattar ikkje over at det fanst kvinner som levde av å selja sex. "Ei hore kan du få for ein brødleiv", heiter det i den store ordtaksamlinga i Bibelen, og får dermed fram korleis kjøp av sex brutalt skriv ned verdien av eit menneske. 

Vi møter fleire slike kvinner i Bibelen. Og sjølv om hor og prostitusjon er sett på som svært negativt, er det interessant å sjå at den gamle boka likevel viser oss at prostitiuerte er menneske, dei som andre. Alt er ikkje berre svart. Kvinna Rahab er ei sak for seg. Josvaboka fortel at denne prostituerte kvinna tok imot dei israelittiske spionane som speida ut byen Jeriko, og skjulte dei. Som takk sparte dei henne og familien hennar då krigen kom, og Rahab er faktisk på plass saman med dei mange trusheltane som er lista opp i Hebrearbrevet kapittel 11 i NT, "for med fred hadde ho teke imot dei som kom for å speida ut landet". Forteljinga om Juda og svigerdottera Tamar i 1. Mosebok skal eg hoppa over her. Historia er sterk kost, og viser m.a. noko om prostitusjon, men Tamar var trass alt ikkje ei prostituert.

Det var derimot mor til ein av heltane i Dommarboka. Om Jefta heiter det at han var ein djerv krigar, men han var son av ei prostituert kvinne. Dei brørne som var fødde innanfor ekteskapet, ville ikkje dela arv med Jefta og jaga han bort. Då det seinare vart vanskelege tider, var det likevel Jefta som vart henta inn som leiar av folket, og han vart ein av dei ruvande dommarane i Israel. 

KVINNER SOM MASAR. Korleis styrer du eit anna menneske som du står i ein nær relasjon til? Sjå, det er spørsmålet om du vil leggja eit maktperspektiv på kvardagen din. Dette hadde dei skjønt begge kvinnene til kjempa Samson. Han vart først gift med éi filistarkvinne, seinare var han saman med ei anna kvinne frå dette grannefolket (Dalila). Begge to valde same strategi: Dei masa og gnog, og brukte samstundes sin kapital som offer. Og om Samson aldri så mykje hadde krefter som ein rise, kom han til kort. I begge tilfella handla det om å få han til å røpa noko han burde halde tett med.

Hadde det ikkje vore så politisk ukorrekt, skulle eg ha skrive at eg trur mange menn kjenner seg att i dette med at den vinn som masar mest effektivt.

Men er det alltid så dumt å masa? Nei. Jesus fortel ei likning om ei enkje og ein uærleg dommar. Enkja ville ha retten sin, dommaren brydde seg katten. Men enkja massa og masa, ho, heilt til dommaren ikkje orka meir. Han gav henne det ho hadde krav på. 

DET ETTERLENGTA BARNET. Bibelen har fleire vakre forteljingar om kvinner som ikkje kunne få barn, heilt til Gud greip inn. Sara som vart mor til Isak, Hanna som vart mor til Samuel, Elisabeth som vart mor til døyparen Johannes. Desse kvinnene står fram som berarar av håpet. Barnet er ikkje eit problem. Det er etterlengta, og det er ei velsigning. Dei talar sterkt til vår tid, der vi trass materiell rikdom er for fattige til å verna barnet i mors mage, og for opptekne med andre sider av livet til å reprodusera oss som samfunn. Då er desse kvinnene eit håpsteikn og ei påminning om kva som er viktig. Dommarane har sett av eit heilt kapittel til ei slik forteljing. Vi får ikkje vita namnet hennar, men at mannen heitte Manoah og sonen var kjempa Samson. Men ho står som eit symbol på håpet om barnet og ei påminning om "Herren, han som gjer under" (kapittel 13, vers 19).

Ingen ting gale sagt om mannen hennar heller, men slik eg les slutten av kapittelet, var ho nok òg den klokaste teologen av dei to.

3., 4., 5. Mosebok og Josva, ei bokmelding

Josva og israelittane i ei framstilling frå midten av
900-talet (Vatikan-biblioteket i Roma, etter Wikimedia
Commons).

Lurar du på å bli ein kristen? Då bør du finna fram ein Bibelen og lesa 3., 4., 5. Mosebok og Josvaboka. 

Av alle råd og synspunkt eg har høyrt om evangelisering, dette er ikkje eitt av dei. Og det skjønar eg så godt. Når sant skal seiast, lurte eg vel under gjennomlesinga stundom på om det er større sjanse for å missa trua enn å bli ein truande av å lesa desse bøkene. 

Sjølvsagt er det mykje flott, mykje spennande, mykje historisk interessant, og dessutan ein heil del vi oppfatta som "fint" i desse bøkene. Derfor kan ein sikkert skriva om dei med utgangspunkt i dette. Ein kan velja ut forteljingar og vers ein oppfattar som oppbyggjelege, lesa desse og ha glede av dei. I kristen samanheng og forkynning blir Bibelen ofte brukt slik. Vi tek med oss det som ser oppmuntrande og oppbyggjeleg ut, og let resten liggja. 

FORFERDELEG. Det er kanskje greit å gjera det slik, men det er ikkje i orden å alltid gjera det slik. Då står vi i fare for å formidla Bibelen på ein måte moderne omdøme-ekspertar ville gjort om dei fekk herja fritt. For i Mosebøkene og Josva er det mykje å lesa om krig og nedslakting, straff og refs. Heller ikkje er det slik at dette berre er ei skildring av ting som (dessverre) faktisk hende. Nei, her er det mange gonger Gud som straffar, som er streng og som endå til nokre stader gjev folket beskjed om å "ikkje spara ein einaste levande skapning" når dei skal ta ein by i det lova landet. For desse fire bøkene handlar om eit israelsfolk på vandring, først gjennom ørkenen med Moses som leiar, og deretter med Josva i front inn i Kanaan, landet som er lova dei.

Er Gud forferdeleg? 

Det eit naturlege spørsmåla å stilla etter å ha lese gjennom desse fire bøkene i Det gamle testamentet (GT). Så kan ein sjølvsagt meina at vi ikkje treng å leggja så stor vekt på de biletet av Gud som vi finn der. Vi kan heller velja å ta til oss biletet av Gud vi møter gjennom Jesus i Det nye testamente (NT). Ei slik tilnærming er forståeleg og har noko for seg. Samstundes er det problematisk om ein vil bruka NT til å sjå heilt bort frå biletet vi møter av Gud i Mosebøkene og Josva. Det er heilt rett at Jesus ikkje sender etterfølgjarane ut med våpen i hand for å byggja gudsriket. Tvert om, han bed oss venda andre kinnet til. På same tid seier han òg ein del om Guds dom over menneske. Og eg har ikkje funne at Jesus sjølv nokon stad tek eit oppgjer med framstillinga av Gud som i den tidlege israelshistoria bed folket innta Kanaan med krig.  

ALMINNELEGE MENNESKE. Når så mykje er sagt, er det likevel meir å seia. I forteljinga om israelsfolket i dei tre siste mosebøkene er det ofte ei tredeling: Du har Gud, du har Moses (gjerne saman med nokre få andre leiarar) og så har du folket. Vi møter ikkje så mange namngitte enkeltpersonar og deira utfordringar, om vi då ser bort frå dei sentrale leiarane. Vi møter dei mange namnlause, slike som oss, omtala kollektivt som "folket". Sameleis er det i Josvaboka. Her handlar det i stor grad om den nye leiaren Josva og om Israelsfolket som éi eining, eventuelt delt inn i dei ulike stammane, og om folkeslaga og kongane dei møtte, streid mot og dreiv bort. 

Framstillinga i dei fire evangelia i NT skil seg dramatisk frå dette. Her blir kollektivet "folket" fylt med fargar og nyansar. Enkeltmenneske i ulike livssituasjonar og frå ulike lag av samfunnet stig fram. Dei er mange, dei er ulike og dei er mange gonger mottakelege for Guds nåde og velsigning. Her stabbar den fattige enka fram med småmyntane sine til tempelkista. Småungane kryp opp på jesusfanget og blir velsigna. Ei kvinne som har levd eit liv prega av sjukdom, rører ved kappa hans og blir frisk. Ein velmeinande ung riking synest Jesus blir for radikal, og går sorgtung bort frå han. Ein korrupt offentleg tenestemann møter Jesu venskap og vender om i rein glede. Det same gjer kvinna ved brønnen, ho som hadde fått profesjonell rutine i å skifta ut menn. Ein elles anonym kriminell i pine og dødsangst blir invitert med til Paradis av Jesus sjølv.

Det er ei vårløysing av individualitet i forteljingane om Jesus i dei fire evangelia. Det står gjerne ikkje i motstrid til biletet av Gud frå Mosebøkene og Josva, som - må eg vedgå - er vanskeleg å ta til seg. Men det fyller ut biletet og gjev det ein heilt annan dimensjon. Gud bryr seg faktisk om alminnelege menneske. Han går endå lenger og er glad i dei utstøytte og upopulære. Det gjeld til og med dei som har rota det til sjølve, og som ikkje ærleg kan seia at dei gjorde sitt beste. 

Eg seier ikkje at det ikkje finst spor av det same i GT, men det er som ei demning brest når vi kjem over i evangelia. Desse bøkene, skrivne ned for eit par tusen år sidan, må ha vore revolusjonerande for synet på individualitet og enkeltmennesket sin verdi. Den eine stig fram tydeleg, og denne eine treng ikkje vera ein leiar i folket. 

DEN VELSIGNA MAKTLØYSA. Dei politiske rammene i den første kristne tida, den jorda kyrkja vart sådd i, er òg heilt ulik situasjonen for israelsfolket slik vi møter det på Moses og Josva si tid. Israelsfolket hadde flykta frå undertrykkinga i Egypt og til det landet Gud hadde lova dei. Dette landet tok dei med krig, utrydding, fordriving og dominans. Dette var deira land, og dei framande som budde mellom dei, skulle innordna seg dei reglane Israelsfolket gav. Situasjonen er snudd på hovudet for det nye gudsfolket i NT. Her er det andre makthavarar som legg dei politiske premissane. Dei første kristne hadde verken våpen eller politisk makt. 

Visst veit vi at dette endra seg etter kvart. Så kan ein diskutera om denne endringa frå utsett minoritet til formande samfunnskraft var bra eller ikkje. Eg trur det trass alt var eit stort gode at kyrkja fekk dominera vår kultur i hundreår etter hundreår. Men dei første kristne hadde uansett ikkje denne samfunnsmakta, og oppdraget kyrkja fekk, var heller ikkje eit militært oppdrag om å vinna geografiske landområde.

Så om ein trur på Gud, slik ein til tider gjer i kyrkja, er konklusjonen at han valde å senda Kristus som liten gut i eit undertrykt jødefolk og la kyrkja spira fram som ein sårbar og våpenlaus minoritet i eit fleirkulturelt imperium. I denne situasjonen valde han å utstyra henne med ord og bod om å forkynna evangeliet, sende henne ut til alle folkeslag, bad henne gjera det gode og forventa forfølging - og sende med ei påminning om at Gud ikkje gjer skil på folk.

Så kan ein spørja seg kvifor Gud valde å gjera det slik. Kvifor han ein gong valde seg ut eit folk og let dei kriga seg fram til eit land, for seinare å senda ut borna sine "som sauer mellom ulvar". Eg veit ikkje kvifor, og det er skakande å lesa mange av forteljingane i Mosebøkene og Josva (og andre stader i Bibelen, for den del). Men Gud er uutgrunneleg, og når Jesus ikkje avviste framstillinga av Gud i GT, trur eg heller ikkje vi skal gjera det. Gud er skremmande, men Gud er òg nådig, lik faren som tek imot den bortkomne sonen. Vi kan ikkje definera Gud. Sjølve kjernen i avgudsdyrkinga er å laga seg andre gudebilete, eller tilbe eigne gudsbilete, om ein vil. Men grunnlaget for kristen gudstru er at det er Gud som har skapt oss, ikkje omvendt, og derfor kan vi heller ikkje definera han eller skreddersy han etter våre behov eller ønske. 

Godt sagt frå Masfjorden

Boka Gull i pære? (Bodoni forlag, 2023) løftar fram ordtak og anna
smådikting frå bygdene i Masfjorden. (Foto: Frokor, frå Wikimedia
Commons)

Denne boka løftar fram arven etter éin mann. Samstundes løftar ho fram eit stykke folkekultur som er i ferd med å forsvinna. Boka med den litt merkelege tittelen Gull i pære? er ei skattkiste av ordtak og anna smådikting samla inn i Masfjorden i første havlparten av 1900-talet.

Smådikting femner om fleire ting. Ordtaka får den største plassen i denne boka. I tillegg er det med litt herme og munnhell, rim, regler og gåter. 

Bonden frå Hosteland. Felles for stoffet i boka er at det levde på folkemunne for hundre år sidan. Heldigvis fanst det folk som skjøna verdien av å ta vare på denne delen av folkekulturen. Nye tider kjem med nye skikkar, folk flyttar og generasjonar avløyser kvarandre - og gamle ordlag går i gløymeboka. Bonden Ola R. Midtbø var ein av dei som tok vare på det som tida var i ferd med å viska ut. All smådiktinga i denne boka var det han som samla inn. Han gjorde òg eit storverk med å samla inn ord til Norsk Ordbok, det store standardverket for ord i nynorsk skriftspråk og norske dialektar. Ifølgje Gull i pære? kan ein rekna med at alle ord som i Norsk Ordbok er heimfesta til Masfjorden, er samla inn av Midtbø.

Men dét er ei anna historie. No handlar det om ordtak og anna smådikting. Barnebarnet Johan Myking, pensjonert professor nordisk, har redigert samlinga. Dei korte forklarande artiklane og dei mange fotnotane gjer stoffet meir tilgjengeleg. 

Gull i pære. Er det lett å skjøna ordtaka i denne samlinga? Svaret på det er ikkje gitt med eit enkelt ja eller nei. For det første må ein skjøna sjølve orda. Her får lesaren hjelp av at språkbruken er modernisert og normalisert, og ikkje minst får ein hjelp av dei mange fotnotane til å skjøna enkeltord som treng forklaring. I tillegg til å skjøna orda, må ein ofte vita litt om kvardagslivet, levevegane og kulturen i vestlandske bygdesamfunn tidleg på 1900-talet. Men om ein så skjønar både orda og kjenner til samfunnet omkring, kan likevel meininga i ein del av ordtaka vera uklar eller fleirtydig for oss. Det er ein avstand i tid mellom oss og dei situasjonane der desse vendingane vart nytta i daglegtale. Munnleg språk er ferskvare.

Den som berre hadde vore fluge på veggen den gongen.

Ordtaket som har gitt tittelen til boka - "nett som gull i pære" - er ei slik vending vi ikkje heilt veit om vi forstår. Når det er sagt, er det store fleirtalet av ordtak i denne boka enklare å skjøna enn denne litt finurlege vendinga. 

Fiskehovuda frå Fedje. Far min var gutunge på 1930-talet og voks opp på Fedje ytst ute i havgapet i Nordhordland. Frå barndomen sin hugsar han ein mann som hengde fiskehovuda opp på spikar på veggen av eit skur, let dei tørka der, pakka dei i sekker og tok dei med i robåten og fór til Masfjorden. Han sigla og hadde ikkje motor. Inne i Masfjorden leverte han frå seg dei tørka fiskehovuda. Etter det far min forstod, tok dei fiskehovuda til seters, knuste dei og gav dei som kosttilskot til dyra. 

Mannen med fiskehovuda var kanskje ikkje så spesiell, sjølv om denne kvardagslege soga kan synast eksotisk i dag. Folk sat ikkje i ro på øyklatten sin, i vika si eller i avdalen. Folk reiste til byen av og til. Dei fór i bryllaup i andre bygder. Dei gifte seg utanfor grenda. Etter kvart tråla predikantane, slike som Lars i Njøtæ, indre og ytre område i Nordhordland med båt eller til fots. Andre drog på Lofotfiske, eller på sildefiske ikkje fullt så langt unna. Den nye presten var gjerne frå ein annan del av landet. I ufredstider vart unge menn mobiliserte og måtte reisa langt. Andre reiste som sjøfolk utanlands.

Sjølv om folk ikkje flytta seg så lett og langt som no, sat dei ikkje kubb i ro. Heller ikkje i det gamle samfunnet for eitt, to eller fleire hundre år sidan. Og med folk vandra språk. "Vendingar, gåter og ordtak vandrar mellom verdsdelar, land og regionar, og inn og ut av litterære samanhengar" (s. 16), slår Johan Myking fast. 

Han peikar på at enkelte av ordtaka og munnhella Midtbø samla inn, kan sporast til litterære verk. Til dømes finst her far etter både A.O. Vinje og det norrøne diktverket Håvamål. Så er spørsmålet i mange tilfelle sjølvsagt kva som kom først. Siterer vi Vinje når vi seier at "han kan meir enn mata seg". Eller plukka forfattaren frå Telemark opp eit fast munnhell og brukte det i songen sin om Blåmann? 

Eg merkar meg at boka har med ordtaket "gullring i grisetryne høver lite". Det må vel vera henta frå den mest kjende ordtaksamlinga i vår kulturkrins, den etter kong Salomo. Der heiter det i kapittel 11 vers 22: "Som ein gullring i eit grisetryne er ei fager kvinne utan vit" (sitert etter 1978/85-omsetjinga). 

Alltid radværingane. Dei gamle ordtaka er ikkje woke. Takk og lov. Når det er sagt, er det vel ikkje mykje i denne samlinga som krenker så mange verken i vår tid eller då materialet vart samla inn. Litt kanskje. Ein òg annan gong uttrykker ordtaka ting som godtfolk flest neppe ville flagga som sin offentlege moralske posisjon på den tida då Midtbø samla dei inn. Ordtaket kunne gjerne vera eit pustehol, der det ikkje alltid var så farleg å uttrykka noko som var litt på kanten, så lenge det var godt sagt. Eit døme på dette er eit herme som levde etter husmannen Ole Kvamsdal: "Var alle vatna brennevin og alle fjella tobakk og alle furene kvinnfolk, då skulle det vore moro å leva, kar!"

I vår tid ville nok mange reagera mest på det typiske mannfolk-perspektivet i eit slikt herme. Men eg tenkjer no det er litt slik med dei (eigentleg veldig få) ordtaka som ein kan synast er litt på kanten, som det er med ein del av tekstane til gruppa Salhusvinskvetten. Det kan vera godt sagt om det er aldri så gale. 

Det er forresten tankevekkjande at radværingane fekk litt ekstra pes den gongen òg, sjølv inne i Masfjorden. Ein del hugsar gjerne at avisa BA i Bergen hadde ei vitseside for nokre tiår sidan der radværingane regelmessig fekk gjennomgå. Men det ser ikkje ut til at bergensavisa var den einaste som syntest det var grunn til å hakka på folk frå Radøy, det same dukkar opp i den munnlege tradisjonen i boka etter Midtbø: "Folk frå Radøy kjem som regel dårlegast ut - det gjeld òg i Bergen og i resten av Nordhordland" (s. 89), slår Johan Myking fast. Det er eit interessant fenomén, og eg skulle gjerne sett ei god forklaring på kvifor det er slik. Kan henda Myking, som sjølv er radværing, har tankar om dette.

Gåtefullt. Sjølv om ordtaka ugjer størsteparten, er dei ikkje åleine. Anna folkeleg smådikting som rim, regler og herme har òg fått sin plass. Det same gjeld gåtene. Slik som denne: 

Eg ser det, du ser det, kongen ser det sjeldan, Gud ser det aldri.

Svaret på gåta finst. Det står i boka.

Fransiskanarkongen og sildegarnet

Magnus Lagabøter gav oss Landslova og 
prega dermed norsk historie. 
(Illustrasjon frå Codex Hardenbergianus,
henta frå Wikimedia Commons)

Magnus var ikkje tenkt til å bli konge, og han var opplært av etterfølgjarane av fattigmunken Frans av Assisi. Likevel enda Magnus Lagabøter opp som ein av dei kongane som har prega Norge sterkast. Ulikt dei andre norske mellomalderkongane førte han ikkje krig. I staden gav han i 1274 det norske folket den første lovsamlinga som galdt for heile landet. Landslov hans sto seg i over 400 år, sjølv om ho kanskje ergra ein og annan som eigde sildegarn.

Den norske rettshistorikaren Jørn Øyrehagen Sunde gav i fjor ut boka Kongen, lova og landet - kong Magnus Lagabøter, Landslova av 1274 og det Norge han skapte. Her løftar forfattaren kong Magnus, om ikkje heilt til himmels, så opp til å vera "kongen over alle norske kongar" og ei "lovgjevingslegende" (s. 257). No kan eg skjøna at ein rettshistorikar har eit særleg godt auga til ein regent som vigde seg til lovgjeving, men kanskje tek ikkje Sunde for sterkt i for Magnus sette djupe og varige spor.

Europatoppen. Sunde peikar på at det berre vart laga fire riksdekkjande lovbøker i høgmellomalderen, og desse kom på Sicilia, i Castilla, i Sverige og i Norge. Sjølv om Landslova var det viktigaste Magnus og rådgjevarane hans etterlet seg, kom det òg tre andre viktige lovbøker under Magnus: Bylova, hoff- og administrasjonslova Hirdskrå, og Jónsbók for Island. Alle desse lovbøkene fekk ei levetid på over 350 år. Det heng nok òg saman med at Magnus ikkje berre gav lover, men at det vart etablert eit system for å følgja opp og tillempa lovgjevinga. 

Då kongane frå slutten av 1300-talet flytta ut av landet og Norge etter kvart vart juniorpartnar i union med Danmark, var framleis norske mann i hus og hytte underlagt Landslova og ikkje det danske lovverket. Det å vera norsk var å vera underlagt Landslova, og den posisjonen den norske Grunnlova fekk etter 1814, har sin klangbotn i lovboka frå 1274. Magnus Lagabøter dreiv altså, anten han visste det eller ikkje, langsiktig nasjonsbygging. 

Fransiskanarmunkane. Sunde prøver å gje eit bilete av kven denne kong Magnus var. Den oppgåva hadde vore mykje enklare om ikkje den samtidige soga som vart skriven om han, hadde gått tapt. Det har ho dessverre, med unntak av eit par blad. Men ein ting vi veit, er at kongssonen fekk si opplæring av fransiskanarane i Bergen. Magnus vart fødd berre tolv år etter at Frans døydde i Italia, likevel hadde den fransiskanske munkeordenen,  som gav avkall på jordisk rikdom, rokke å etablera seg med eit kloster i Bergen. På midten av 1200-talet hadde Bergen by fem kloster, og fransiskanarane dreiv det eine av desse. Denne ordenen tok seg av dei fattige og sjuke i samfunnet, og her var det kongssonen Magnus fekk opplæringa si. Vi veit ikkje kvifor, og det fanst i utgangspunktet andre meir opplagte læringsmiljø for ein ung mann som skulle ha ein posisjon i samfunnet. Same kva grunnen er, så ser Jørn Øyrehagen Sunde klare linjer frå opplæringa Magnus fekk hjå fransiskanarane til lovgjevinga kongen innførte. 

Samfunnsendring. Magnus vart konge i etterkant av ein hundreår lang tidbolk med borgarkrigar og eit kaos av kongsemne som tevla om trona. Vi snakkar om 1100-talet og dei første tiåra av neste hundreåret. På 1100-hundretalet vart dessutan slaveriet i praksis avskaffa i Norge. Det var sjølvsagt vel og bra, men det skapte òg eit problem i første omgang: Kva skal dei tidlegare slavane leva av, finst det jord til dei og kva plass skal dei ha i samfunnet? Saman med svekkinga av det gamle ættesamfunnet, skapte frigjervinga av slavar eit nytt fattigdomsproblem. For nokre av dei armaste i samfunnet vart det ein slags utveg å stela seg til livberging.

Sildegarnet. Her er det altså sildegarnet spenner seg ut. Ifølgje Landslova Magnus gav, kunne nemleg fattigfolk som trong noko å eta, forsyna seg frå annan manns sildegarn. Det er berre ei av fleire ordningar som viste at lovgjevinga prioriterte fattigfolk på ein ny måte. Lovene gjorde det òg betre for kvinner i spørsmål om arv. Straffene for brotsverk vart mildare, sjølv om dei etter vår tids målestokk var meir enn harde nok. 

For etter den (Landslova) vart ikkje tjuveri av mat eit brotsverk dersom tjuven var arbeidsufør og svalt. Tanken bak regelen er at det finst ei almisseplikt, som vil seia plikt til å gje til dei som ikkje kan klara seg sjølv. Bak den tanken igjen ligg idéen om at alle har ein felles far i Gud, og difor ei plikt til å ta vare på kvarandre. Når samfunnet sviktar kollektivt i å visa nestekjærleik med den som ikkje kunne klara seg sjølv, så kan heller ikkje samfunnet straffa vedkomande for å ta den maten vedkomande treng. Alt her står Landslova i ein heilt annan og langt mildare tradisjon enn eldre norsk rett og Kongsspegelen, der slike omsyn var fråverande. (s. 94) 

Sunde minner ein annan stad om at "kristninga kom med tanken om at makt ikkje gav rett" (s. 103). Verdien av den tanken kan knapt overvurderast. 

Rettshistorikaren peikar på at Landslova speglar ein tanke om at kongen var Guds ombodsmann, med plikt til å representera Guds interesser på jorda, og Gud brydde seg om dei fattige. Sjølvsagt hadde enkelte meir makt enn andre, som i alle samfunn, og kongen sat på toppen. Men ombodsordninga, som var ei sentral forestilling i Landslova, la vekt på sikra den andre sine interesser meir enn å utføra ordrar i ei kommandolinje. Sunde skriv òg at kong Magnus "såg seg sjølv meir som ein Guds tenar enn ein som herska over andre" (s. 23). 

Konservatisme og radikalitet. Mange kristne har trykt professor Jørn Øyrehagen Sunde til sitt bryst. Det er ikkje så rart, og han gjev viktige korrektiv til ein del kristendomsfiendtlege og kunnskapslause forestillingar som svirrar rundt. Men boka om kong Magnus bør òg vera ei påminning for kristne om ikkje å la seg klistra fast til merkelappen "konservativ." Det bind oss lett opp i politiske alliansar og gjer oss til forsvararar av gårsdagens samfunnsverdiar. Dette siste kan i mange tilfelle vera godt og rett og viktig. Men ikkje alltid. Kong Magnus viser oss kristendommen som radikal, samfunnsformande kraft. Kristne er kalla til omsorg for dei svakaste i samfunnet anten det er eit "konservativt" forsvar av ufødte born eller eit "radikalt" forsvar for fattige i eit samfunn med utøyla kapitalisme. Og kristendommen står seg best når han får stå på eigne bein. 

Historie og samtid. Kongen, lova og landet er like mykje ei historiebok som ein tradisjonell biografi. Kjeldematerialet er nok i tynnaste laget til å laga ei meir biografisk bok med større fokus på personen Magnus. Dette er dessutan velskriven sakprosa på nynorsk, og det er alltid ei glede å lesa. Så får det heller våga seg at Sunde konsekvent kallar Kong Salomo (han i Bibelen) for kong Salomon. Men kanskje er det fordi forma Salomon vart brukt i norrøne tekstar? Uansett er dette berre ein bagatell, meir som eit lite skråmeblad å rekna i eit elles glinsande og velfylt sildegarn. Jørn Øyrehagen Sunde har gitt oss ei bok som er viktig for å skjøna både fortida og samtida vår.

2. Mosebok, ei bokmelding

Dansen rundt gullkalven, eit av dei dramatiske
høgdepunkta i 2. Mosebok. (Illustrasjonen er henta
frå The story of the Bible from Genesis to
Revelation, Public domain,
via Wikimedia Commons)

"The devil is in the details", seier engelskmennene. I 2. Mosebok er det ikkje slik. Her er det Gud som engasjerer seg i detaljane. Denne vesle bokmeldinga skal handla om detaljane, men endå meir om gullkalven og kompromisset.

Første Mosebok enda med eit uløyst innvandringspolitisk dilemma. Farao og egyptarane trong israelsfolket som arbeidskraft, men frykta at innvandrarfolket skulle bli for mektig. Egyptarane løyste problemet gjennom undertrykking. Det gjekk så lenge det gjekk.

LAT FOLKET MITT FARA. Gud høyrde ropa frå det kua folket, og den andre Moseboka, Eksodus eller Utvandringa, handlar om dette. Først om Farao som tviheldt på slavefolket trass i at Gud sende stadig nye plager over Egypt. Deretter om folket som likevel fekk fara, og med Moses i spissen og broren Aron som medhjelpar drog dei ut i ørkenen med Abrahams gamle Kanaan som mål.

Alt dette er kjent stoff. Det er ei mektig forteljing om utveljing, utfriing og ulydnad. Israel er eit vinglete folk, og Gud er både miskunnsam og streng. Moses står midt mellom folket og Gud. 2. Mosebok minner oss om dei dramatiske høgdepunkta frå Sinaiørkenen, og vil ein vita bakgrunnen for språklege uttrykk som "ørkenvandring", "landeplage" og "dansen rundt gullkalven", er det i denne boka ein skal leita.

Første delen av boka handlar om utfriinga frå Egypt og flukta til ørkenen. Der møter Gud Moses på fjellet og kjem ned att med dei ti boda. I siste halvdelen av boka står bygginga av teltheilagdomen med heilage gjenstandar og presteklede heilt sentralt. Teltheilagdomen er forresten òg kjend som "tabernaklet". 

ÆRLEG TALT. Like sikkert som det finst ei grøft langs vegen, like sikkert ramlar israelsfolket uti. Skjønt grøft er kanskje ikkje det beste biletet når folket år etter år vandrar omkring i ei tørr øydemark. Poenget er likevel det same. Dessverre er heller ikkje problemet at folket gjer "tabbar". Dei gjorde så godt dei kunne, liksom, men det skar seg. Nei, problemet er fråfall. Dei har fått fortalt kva Gud vil, men når dei står midt oppe i ein situasjon, vel dei likevel sin eigen veg.

Det er til tider ei depreminerande historie. På same tid siv det inn mykje håp gjennom dei glisne veggene i denne forteljinga. Bibelen framstiller ikkje israelsfolket som noko superfolk med moralske kvalitetar som hevar dei over andre. Til og med dei ruvande leiarane, som utan tvil hadde imponerande kvalitetar, får vi framstilt i uretusjert utgåve. Om det så er ein Moses, ein David eller jamvel ein Abraham.

Det er i grunnen berre Gud som verkeleg blir løfta opp i Bibelen. Menneske får ein nøktern omtale. Likevel ser det ut til å vera noko med at Gud ikkje vil gje opp folket, og det er tydeleg òg i 2. Mosebok. Han kunne jo ha avskrive dei sjølvsentrerte og sutrete ørkenvandrarane. Mange stader er Gud, synest eg, sjokkerande streng. Samstundes er han òg raus med å gje nye sjansar.

ARON OG KOMPROMISSET. Av og til møtest botnpunkt og toppunkt på same tid og stad. Eitt av desse krysningspunkta er når Moses går opp på fjellet, møter Gud og får med seg steintavlene med dei ti boda ned til folket. Endeleg får gudsfolket overlevert lova. Samstundes finn folket der nede ved foten av fjellet ut at dei ikkje lenger vil bry seg med denne Moses, og dei vil laga seg sin eigen gud.

Aron, som var att med folket mens Moses var på fjellet, greidde ikkje stå imot og hjelpte folket med å få støypt ein avgud i gull. If you can't beat them, join them. Folk fekk gullkalven dei sjølve ville ha. 

Det er, så langt eg kan skjøna, heilt gjennomgåande i Bibelen at Gud er kompromisslaus på dette: Han vil at folket hans skal tilbe han og ingen andre.

Dermed er det sjølvsagt ikkje sagt at kompromiss alltid er ein dårleg ting. Ingen kan leva utan å gjera kompromiss. Men når skal vi stå fast, og når skal vi tøya oss? Alle menneske opplever vel dette dilemmaet, og kristne på veg inn i eit etterkristent samfunn får mange utfordringar her. Få av oss er heilt i mål med svara,  men kanskje kan desse tre tekstane vera nyttige å grunda på:

Den veike leiaren (2. Mosebok 32). Det er tydeleg at Aron sviktar her. Han er veik, lyttar til folket meir enn til Gud og bøyer av på det mest fundamentalet punktet: "Du skal ikkje ha andre gudar enn meg". Aron blir motsatsen til Moses. Den eine vik unna i situasjonsbestemt pragmatisme, den andre tek det uunngåelege oppgjeret. 

Det posisjonen krev (2. Kongebok 5). Naaman var arameisk hærførar og dermed militær toppleiar i eit av grannefolka til Israel i kongetida, alså lenge etter Moses. Den gong som no var status ingen vaksine mot sjukdom. Men i huset til Naaman var det ei israelittisk slavejente som tipsa om at den isreaelske profeten Elisja nok kunne hjelpa han til å bli fri hudsjukdomen. Naaman drog. Etter råd frå profeten vaska han seg sju gonger i Jordan-elva og vart fri frå sjukdomen. Dette underet  fekk konsekvensar for gudsdyrkinga hans. I samtale med Elisja slo Naaman fast at han aldri meir ville bera fram brennoffer og slaktoffer til andre gudar, berre til Herren.  Samstundes må han strekkja seg: "Men ein ting må Herren tilgje meg: Når herren min, kongen, går inn i Rimmon-tempelet for å kasta seg ned og tilbe der og han stør seg på handa mi, så eg òg må kasta meg ned der i Rimmon-templet, då må Herren tilgje meg dette". Avskilshelsinga frå profeten er støttande: "Far i fred".

Kjøt, fridom og klare linjer (1. Korintarbrev 8 og 10).Her, som i dei to tekstane over, er avvisninga av avgudsdyrking kompromisslaus. Samstundes er det ein del praktiske konskevensar ein må trekkja av dette, eller som ein ikkje treng trekkja, og som Paulus reflekterer over. Korleis vi overfører drøftinga hjå Paulus til vår tid, er ikkje opplagt. Men han levde, slik vi òg i stadig større grad gjer, i eit samfunn der kristendommen ikkje dominerte majoritetskulturen. Tankane hans om avgudsyrking og praktiske val er vortne meir relevant for oss òg. Det er ein betre veg for kyrkja å prøva å læra av bibelsk tenking om kompromisset og grensene for kompromisset, enn å avspegla den til ei kvar tid dominerande bestborgarlege moralen i samfunnet omkring.

DETALJAR OG PEDAGOGIKK.  Men tilbake til detaljane. Dei er det mange av i 2. Mosebok, anten det handlar om utforminga av paktkista og altara, om prestedraktene, om andre heilage gjenstandar og om sjølve teltet, som var Guds bustad melllom folket på vandring. Her er det akasietre, bronse, sølv og gull. Onykssteinar, krysolitt, jade, opal, ametyst, turkis, safir, rubin, topas, smaragd, agat og diamant. Purpurblått, purpurraudt og karmosinraudt stoff. Alt i alt er det i desse kapitla ein rikdom av detaljar som nok var til nytte for involverte handtverkarar og til glede for seinare tiders historikarar, men kanskje ikkje alltid like inspirerande for bibellesarar i ei heilt anna tid og ein annan kultur.

Midt i alle dei praktiske instruksjonane dukkar dei to karane Besalel og Oholiab opp. Dei skulle saman med andre innsiktsfulle handtverkarar ta seg av det praktiske arbeidet med å laga alt det Herren hadde gitt påbod om. Ifølgje 2. Mosebok var det Gud som hadde gitt dei "evna til å læra opp andre" og "fylt dei med visdom i hjartet til å gjera alt slag handverk og kunstnarleg arbeid". Her er det stjerner i margen til både handtverket, kunsten og pedagogikken.

EIT UNDERLEG MØTE. "Gode Frelser, kan jeg tåle kraften av en guddomsstråle, å, så send frå deg den ned!". Slik skriv Benjamin G. Sporon i sin sterke påskesalme Naglet til et kors på jorden. Under bivrar det ein lengsel etter å erfara Gud, iblanda ei undering om eit menneske verkeleg kan tola ein slik kontakt. Tanken er heilt i tråd med det vi les om fleire stader i Bibelen. Derfor er det, trur eg, ei unik forteljing vi møter i 2. Mosebok kapittel 24 der Moses og Aron saman med over sytti av leiarane i Israel gjekk opp på fjellet og fekk sjå Israels Gud: "Dei skoda Gud, og dei åt og drakk". Det er sterke ord.

Om demonar og verdsbilete

Framstilling av djevelen Frå 
Codex Gigas, 1200-talet (frå
Wikimedia Commons).

Olof Edsinger er ikkje mørkredd. Han har dei seinare åra gitt ut bøker om kjønn og seksualitet, om Guds dom og om krigen i Det gamle testamentet. Tru meg, ikkje noko av dette står høgt på lista over tema ein norsk kristen ønskjer skal dukka opp som samtaletema i lunsjpausen. No har han gitt ut bok om vonde åndsmakter. Eit felt dei fleste kristne ønskjer minst mogleg praktisk erfaring med.

Farlige for fienden. En bok om den åndelige kampen - og hvordan den kan vinnes (2023) er gitt ut på Lunde, Norsk Luthersk Misjonssamband sitt forlag. Edsinger går inn på eit tema som har hatt liten plass i den tradisjonelle evangeliske hovudstraumen av norsk kristenliv.  Både på bedehusa og i frikyrkjene har kampen mot "vondskapens åndehær i himmelrommet" nok vore sett på som ein realitet, men detaljane og konkretiseringane har ein gjerne vore varsam med. Sjølv om eg ikkje kan dokumente påstanden, trur eg det er svært, svært få av dei mange hundre norske bedehusa der det har skjedd ei demonutdriving.

Frå misjonsmarka, i land langt borte, har ein høyrt om slikt. Her heime derimot har ein ofte meint å kjenna lukta av litt ytterleggåande karismatikk når slike ting har dukka opp.

Men Olof Edsinger er ein mann med både mot og tillit. Så kanskje han kan skriva ei god bok om temaet?

INNVENDINGAR. Det er like godt å koma med motforestillingane med ein gong. Så er det gjort. Dei handlar meir om bruken av ei slik undervisning og mindre om det Edsinger skriv.

For det første er det gode grunnar til å ikkje gje tenkinga om demonar og åndsmakter for stort fokus. Eller å leita etter "demoner under enhver busk", som Edsinger òg skriv. Det ligg mykje krutt i eit slikt tema, og det ligg skadepotensiale. Uklok interesse for vonde makter kan, trur eg, vera uheldig spesielt for den som har eit litt vârt sinn. Eg seier ikkje at Edsinger trakkar feil her; det må jo gå an å skriva om vonde åndsmakter i ei bok om vonde åndsmakter. Men det er grunn til å vera  forsiktig. Og dei fleste av oss skal gje mykje større rom til den velsigna rolla vi har fått med å vera Guds medskaparar og takknemlege gartnarar i alt godt og byggjande arbeid enn tanken om å vera hans soldatar i kampen mot vonde åndsmakter. 

Så er det dette med praktiseringa i møte med enkeltmenneske. Her reiser det seg vanskelege spørsmål. Korleis skal ein t.d. skilja mellom alvorleg psykisk sjukdom og demonar? Her trengst det menneske med både innsikt, menneskekunnskap og ei trygg tru på Gud. Og korleis skal ein gå fram i praksis når ein skal setja menneske fri frå demonar? Edsinger gjev fleire kloke råd her, og det er bra. Eg kjenner likevel på ei viss uro dersom utfriing frå demoniske krefter skulle bli meir utbreidd praksis i kristennorge enn det er i dag. Kanskje vil det likevel tvinga seg fram rett og slett ut frå eit behov. I så fall treng vi ikkje superpredikantar som opererer under mottoet "ingen over, ingen ved sida". Ingen bør driva med slikt utan å stå i ein samanheng med tilsyn, opplæring og støtte.

Ei interessant konkretisering av dette temaet dukka forresten opp i media nyleg, då kjendis-sjamanen Durek Verrett trekte inn spørsmålet om vonde ånder i barneoppsedinga. Olof Edsinger var ein av dei som reagerte tydeleg mot sjamanen. Samstundes er saka ei påminning om kor viktig det er med klokt skjøn og sunn skepsis for ikkje å trakka feil og gjera skade. 

Til sist. Bibelen seier ein god del om djevelen og vonde åndsmakter, men Bibelen er ikkje ei lærebok i systematisk teologi. Dei vonde åndsmaktene dukkar opp litt her og litt der, og vi får lite systematisk undervisning om temaet i Dei heilage skriftene. Naturleg nok vil ein forfattar av ei bok om temaet sjå etter mønster og prøva å systematisera det som i Bibelen dukkar opp her og der.  I dette arbeidet trekkjer Edsinger inn erfaringar og undervisning frå forfattarar som har jobba med temaet og utan tvil samla seg opp mykje røynsle. Så den bibelbaserte kunnskapen blir supplert med kunnskap tufta på vidaretenking og erfaring. Det ser vi til dømes når det gjeld forestillinga om dei tre himlane og tanken om eit system av territorielle åndsmakter. Kanskje har Edsinger rett i konklusjonane han trekkjer om desse tinga, og det gode her er at Edsinger ikkje skjuler korta. Han viser at konklusjonane hans i desse spørsmåla byggjer på ein kombinasjon av bibeltekstar, andre forfattarar sine drøftingar og eigne resonnement. Vi andre står sjølvsagt fritt til å prøva alt og halda fast på det gode. Det er grunn til å ta vare på denne sunne skepsisen òg når det kjem interessante bøker frå gode kristne leiarar, som Edsinger. 

EIN SLYNGESTEIN MOT EIT VERDSBILETE.  Edsinger har våga seg inn på eit felt som dei fleste av oss norske kristne har lite røynsle med, men som er ein heilt naturleg del av den kvardagen vi møter i Bibelen. Jesus sa til og med i avskilsorda til læresveinane at "i mitt namn skal dei driva ut vonde ånder". Det er ein ståande ordre for kyrkja. Når det er uvant med ei bok om vonde åndsmakter, heng det saman med at vi deler eit verdsbilete som i utgangspunktet utelukkar eksistensen av både gode og vonde åndsmakter. Enkelte vil hevda at verdsbiletet og den vitskaplege forståinga utelukkar eksistensen av Gud. I så fall vil nok ei bok om vonde åndsmakter opplevast som litt aparte. 

Men om ein trur på Gud, har ein allereie erkjent at det finst ein åndeleg røyndom fletta inn i den synlege. Då er det heilt rimeleg å tru at det òg finst åndelege realitetar og krefter som heng saman med vondskapen i verda. Vondskapen kan vi i høgaste grad erfara. Olof Edsinger har gitt oss ei god og utfordrande bok til hjelp i møte med vondskapen som åndeleg fenomen. Eg kan lite om dette, men eg trur - trass innvendingane - vi har mykje å læra av denne boka. Edsinger tek på alvor det Paulus skriv om at vår strid "er ikkje mot kjøt og blod, men mot makter og herredøme, mot verdsens herskarar i dette mørkret, mot vondskapens åndehær i himmelrommet". 

Dette er òg ei viktig påminning om at vår strid ikkje er mot menneske; heller ikkje mot menneske vi kan oppfatta som fiendar. Jesus sa som kjent at vi skulle elska fiendane våre, kor urimeleg det enn høyrest ut. 

Farlige for fienden er ein slyngestein mot det verdsbiletet som vi alle i større eller mindre grad deler, vel å merka i vår del av verda og akkurat i vår tid. Det ligg djupt i dei fleste av oss og i kulturen vår at vi står på høgda av ei slags utvikling der akkurat vi akkurat her og no skjønar oss på det meste betre enn det folk har gjort før. Og vi veit betre enn det folk gjer i andre delar av verda. Vi uttrykker gjerne ikkje dette direkte som ein teoretisk posisjon, men det piplar gjennom i argumentasjonen vår og i språket vårt. Edsinger utfordrar frimodig denne tankegangen. I neste omgang kunne det vore interessant med meir kunnskap og erfaring frå kyrkja i andre delar av verda, der kampen mot vonde åndsmakter ofte er ein mykje meir synleg og kvardagsleg ting. Kanskje kan vi læra ein heil del her av kristne søsken i andre delar av verda - både om ting vi bør gjera, og ting vi ikkje bør gjera.

1. Mosebok, ei bokmelding

Det finst grunnar, men ikkje så mange gode grunnar, til å lesa nye og dårlege bøker i staden for gamle og gode. Denne bokmeldinga handlar derfor om 1. Mosebok.

Den første boka i Bibelen gjev oss mange av dei store forteljingane. Om då Gud skapte himmelen og jorda, Noa bygde båten, menneska reiste tårnet i Babel, Abraham sleit opp teltpluggane og la ut på vandring, Jakob kiva med Esau, Josef vart selt som slave til Egypt. Og innimellom alt dette finst det mange personar og episodar som glitrar om kapp med dei forteljingane vi kjenner best.

ABC I VÅR EIGEN KULTUR. Det blir fortald ei soge om ein kar frå ei av øyane i Nordhordland. Denne mannen, som visstnok var litt av ein original, hadde vore med på ein fiskebåt, men dei hine ombord var ikkje heilt nøgde med han. Derfor vart det ordna slik at han fekk plass ombord i ein annan båt neste gong. Denne andre båten gjorde det godt på fisket, og vår mann - den omplasserte - konkluderte med følgjande replikk: "Dei selde Josef te Egypten, men han fekk da godt dar".

JOSEF blir selt av brørne sine som slave.
(Illustrasjon henta frå Wikimedia Commons)

Han visste kva han sa. Dei som høyrde han, skjøna utmerka godt kva han refererte til. Desse alminnelege fiskarane kjende si første mosebok. Utan å kjenna forteljingane i denne boka er det moderne menneske - dette flyktige og oppskrytte fenomen - lik ein som har båt og årar, men har mista médet i land.

BROR MOT BROR. Det sydar av lureri og konflikt i denne boka. Ikkje minst går det som ein raud tråd gjennom forteljingane at bror gjer urett mot bror. Den relasjonen som skulle vera den nære, gode og trufaste, er ein kamparena. Først ute er bonden Kain som slår i hel bror sin, gjetaren Abel. Så går det slag i slag. Jakob lurer tvillingbroren sin Esau både på den eine og den andre måten. Bakom står mora Rebekka, som favoriserer den heimekjære Jakob, og som er god til å trekkja i trådar. Med sønene til Jakob når konfliktnivået eit nytt toppunkt. Brødregjengen vel likevel det mildaste alternativet når dei tek eit oppgjer med det dei må ha oppfatta som ein ufordrageleg og stormannsgalen veslebror: Jakobsønene kastar broren Josef i ein tom brønn og sel han deretter som slave. Planen var i utgangspunktet å slå han i hel.

Broderstridane må ha vore så dramatiske og viktige hendingar at det var umogleg å oversjå dei. Når brør rauk uklare i eit lite, omstreifande folk - ikkje stort meir enn ein utvida storfamilie med sauer, geiter, kamelar og eventuelle slavar på slep - kunne det setja eksistensen av heile folket i fare. Dernest slår det meg at Gud tala og handla inn i desse situasjonane, om vi skal tru denne boka (og det gjer eg). Ein kunne jo kanskje tenkt seg at Han greip inn når alle oppførte seg pent og sto samla, men heilt slik er det ikkje. Gud talar direkte til Kain, om både straff og vern, og det etter at han har slege i hel bror sin. Mens Jakob er på flukt frå bror sin Esau, talar Gud og lovar han å bli eit stort folk som skal bli til velsigning for andre folkeslag. Og når Josef møter brørne sine andlet til andlet etter mange år, ser han ei djupare meining i det vonde dei gjorde mot han: "De tenkte å gjera meg vondt, men Gud tenkte det til det gode, for han ville gje liv til eit stort folk, slik vi ser i dag." Gjennom draumetyding og administrativ kompetanse hadde då Josef sytt for å spara opp korn i dei gode åra slik at egyptarane kunne berga livet til både seg sjølve og nabofolk då hungersnauda kom. Hadde vi halde oss med helgenar, og rekruttert dei frå Bibelen, ville Josef vore skytshelgen for alle administrativt tilsette.

1. Mosebok er ikkje berre prega av konflikt mellom brør, men òg av forsoning mellom brør. Heldigvis. Dei kunne fara opp i fresande, tankelaust raseri. Men dei kunne og tilgje kvarandre raust. Som når luringen Jakob i frykt møter bror sin Esau, men møter ein open framn. Og Jakob må slå fast at "då eg såg andletet ditt, var det som eg såg Guds eige andlet; så venleg var du mot meg".

FØDSELSKRIGEN. Det er ikkje paradisiske tilstandar i 1. Mosebok, ikkje etter dei to første kapitla. Dei som vil ha glansbilete og skjønnmåling, må finna seg andre bøker enn 1. Mosebok. Oftast er det enkeltpersonar og deira livsstrid som er nøkkelholet vi får kikka inn gjennom til dei første episodane i historia om menneska og soga om israelsfolket. Sentrale personar er Adam, Kain og Abel, Noa, Abraham, Jakob og Josef.

Men vi har andre sentrale personar med. Bak eit velfungerande patriarkat står det mektige og målretta kvinner. Første Mosebok er òg historia om Eva, Sara, Rebekka, Rakel, Lea og kona til Potifar.  Javisst, mennene spelar førstefiolin i framstillinga. Men for ei fascinerande andrefiolinspeling vi er vitne til. Temmeleg rått spel òg til tider. Ta berre Potimor, om vi får kalla henne det sidan vi ikkje kjenner namnet hennar. Som administrator i egyptaren Potifars hus, blir Josef offer for ei omvendt me-too-sak. Forteljinga er ei påminning om den sterke og nedbrytande krafta i misbruk av offerrolla. 

Og så er det søstrene Lea og Rakel, dei to konene til Jakob. Han forelskar seg i Rakel, men Lea er eldst og bør giftast bort først. Svigerfar Laban lurer dermed Jakob til å gifta seg med henne. Så lyt Jakob tena hjå svigerfaren i sju år til for å få Rakel. Dei to søstrene rivaliserer gjennom å gje mannen sin søner. Lea, som Jakob eigentleg ikkje ville ha, får flest, og allereie når Ruben den førstefødde kjem, tenkjer ho at "no kjem mannen min til å elska meg". I denne barnekrigen er mangslags middel lov, inkludert bruk av slavekvinner.

JAKOB vil ha Rakel, men svigerfaren Laban gjev
han først Lea. (Illustrasjon frå Wikimedia Commons)

Forteljinga om Lea og Rakel viser oss mange ting. Når ei kvinne kan gå mannen sin til møtes når han kjem heim om kvelden, og gje han beskjed om kven han skal liggja med den natta, er det nok i realiteten snakk om ei viss maktdeling mellom kjønna.

RETT OG GALE. Kva er rett og gale, kva blir sett på som vondt og godt i 1. Mosebok? Sjølv om dette er ei utruleg spennande og flott bok, dukkar det jo opp ein del vanskelege ting å grubla på, i alle fall for oss som trur på den Gud som presenterer seg som Gud for Abraham, Isak og Jakob. Eg skal la skapingssoga liggja. Til tider, i alle fall i moderne tider, har kristne diskutert mykje seg imellom om kor bokstaveleg vi skal forstå denne monumentale forteljinga. For min del er eg open for eit vidt spenn av forklaringar - frå at Gud skapte alt på seks dagar ein gong for lenge sidan til at livet har utvikla seg, styrt av Skaparen, gjennom ein evolusjon fram til det vi ser i dag. Det einaste eg ser på som utelukka, er at alt er blitt til utan ei meining og ein vilje bak. Universet, det mangfaldige livet og mennesket med sine tankar; det kan ikkje ha oppstått tilfeldig og av seg sjølv. Så godtruen er eg ikkje.

Men eg tenkte veldig lite på desse debattane i lesinga av Genesis. Spørsmålet om godt og vondt er derimot til tider påtrengjande, og spennande. Noko kan vi lesa med reine ord at er rett eller gale. Andre ting kan vi berre lura på. Spørsmålet heng i lufta ein del gonger. Så er det jo interessant å tenkja på at 1. Mosebok fortel om menneske som levde i tida mellom Syndefallet (urkatastrofen) og Moses. Mellom uskuldstilstanden i hagen, der vi berre høyrer om eit par enkle reglar, og steintavlene med dei ti boda og mange meir detaljerte forskrifter. Korleis visste folk i denne tida kva som var rett og gale? Korleis visste menneske i israelsfolket kva Gud venta av dei? Korleis var balansen mellom å gjera rett mot alle menneske og gjera det beste for folket eller stammen? Sjølvsagt er det mykje vi ikkje veit her. 1. Mosebok handlar om ferdafolk, dei streifar rundt geografisk. Dei er vel òg på ei slags vandring fram mot utvida kunnskap om Guds vilje, fram mot Sinai og lova. Men då er vi over i 2. Mosebok. Ikkje alle kan ha vore like priviligerte som ein Abraham eller ein Jakob som tala direkte med Gud, og hadde syner og draumar. 

EG ER DEN EG ER. Det er Gud sjølv som presenterer seg slik for Moses, i neste Mosebok. Sjølv om dei same orda ikkje blir sagt i 1. Mosebok, er det tydeleg at Gud gjennom handlingane presenterer seg som nettopp det. Han er den han er, og er mykje meir enn det eit menneske nokon gong kan vera. Slik sett les eg 1. Mosebok på mange måtar som ein kritikk av fokuset på "gudsbilete" i vår tid. Krinsinga om gudsbilete blir ofte kulturelt sjølvsentrert. Vi vil ha ein Gud som er slipt av i kantane, slik at han passar inn i ei form, ein som vi kan forstå og forsvara, og vi får det gjennom å byggja eit gudsbilete som fungerer for oss sjølve og for menneske i vår tid og kultur. Men det blir fort ein Gud på våre premissar, skapt av oss. Noko bortimot ein avgud. 

Den Gud som 1. Mosebok fortel om, er suveren og ikkje underlagt vår kvalitetskontroll. Vi er tvert om skapte av han, fordi han ville det. Av og til er det fantastisk å lesa om kor god og raus han er, andre gonger er det sjokkerande å lesa kva han gjer. Men det er han, og ikkje eg, som har namnet Eg er den eg er. 

Så er det samstundes ein annan ting som slår meg når eg les nokre av forteljingane i 1. Mosebok, og det er kor tilnærmeleg, eg hadde nær sagt tilsnakkandes, Gud kan vera. Ta no Jakob, denne broder-svindlaren. Ei dramatisk natt ute på vandring møter Gud Jakob og kjempar med han. Like til morgon gryr stridest dei, og Gud bed til slutt Jakob om å sleppa han. "Eg slepper deg ikkje utan at du velsignar meg", seier Jakob, og Gud velsignar han. Ein skulle jo tru det var ei smal sak for Skaparen av himmel og jord å vinna denne slåstkampen på kort tid, utan å be om å få sleppa ut or Jakobs grep. 

Ei anna forteljing er den om Sodoma og Gomorra. Gud har sett vondskapen i byane og vil utsletta både byane og dei som bur der. Abraham, Guds ven, går i forbøn for byen. Gud lovar å spara byen dersom han finn femti rettferdige der. Men Abraham grip sjansen og prutar nedover. Og Gud går med på det. Til slutt stoggar prutinga på ti rettferdige. Det var ikkje nok dessverre. Og det endar med at byane vert utsletta av eld og svovel frå himmelen (ikkje heilt i tråd med det gudsbiletet vi helst vil formidla). Gud ser ikkje ut til å forandra meining om kva som er rett og gale, og han er suveren, men forteljinga om Abraham viser òg ein Gud som lyttar til menneske. 

OPPFØLGJAREN. Neste boka i Bibelen, 2. Mosebok, tek utgangspunkt i eit innvandringsdilemma. Fleire hundre år er gått sidan Josef levde og israelsfolket slo seg ned i Egypt. Egyptarane tek til å frykta at dei talrike hebrearane skal truga makta deira. På same tid utnyttar egyptarane arbeidskrafta til innvandrarfolket. Dei er redde for israelittane, men samstundes har dei bruk for dei.

Men det er altså utgangspunktet for 2. Mosebok.