Snipp, snapp, snute, så var reservasjonsretten ute?

Helseminister Bent Høie (Foto: Kjetil Ree, Wikimedia Commons)

Striden om fastlegar skal kunna reservera seg mot å visa vidare til abort har vorte intens. Det er sikkert fleire som er overraska over engasjementet og styrken. Sjølvsagt er det politiske spelet ein del av dette biletet. Regjeringa er tufta på ein avtale der Høgre, Frp og KrF m.a. er samde om at det «gis reservasjonsmuligheter for fastleger etter dialog med Den norske legeforening». Det er ordlyden i samarbeidsavtalen som dei tre partia har signert. Dette eine punktet ville forresten ikkje partiet Venstre vera med, men det er like fullt ein del av samarbeidsavtalen mellom regjeringspartia og KrF. No har helseministeren sendt ut til høyring eit lovframlegg som legg opp til at den enkelte kommune sjølv skal ha det siste ordet om legane skal få reservera seg i kommunen. Mange ordførarar og kommunepolitikarar vil ikkje ha slike legar, viser medieoppslaga dei siste dagane. Dermed kan helseminister Høies «reservasjonsmulighet» i praksis kan bli til reservasjonsumulighet for dei fleste fastlegar.

No er dette førebels ei høyring, og regjeringa kan framleis enda opp med ein konklusjon som gjer reservasjonsretten reell. Men då må ein leggja bort tanken om om at kvart enkelt kommunestyre kan gjera som dei vil i ei slikt spørsmål. Skulle regjeringa gje politikarane i kvar enkelt kommune vetorett, er verken ordlyden eller intensjonen i dette punktet i regjeringsavtalen oppytylt. I utgangspunktet har eg stor sympati for både helseminister Høie og sjefen hans, statsminister Solberg, og vel å tru at dei vil følgja avtalen som er inngått med KrF. Men får vi ein kommunal vetorett som gjer at reservasjon berre er mogleg for eit mindretal av fastlegane, meiner eg regjeringa bryt samarbeidsavtalen med KrF. Viss Høgre i så fall trur dette berre vil bli ein ubehageleg liten fartsdump på den glade regjeringsveg mot ei blåblå framtid, skjønar dei ikkje kor viktig denne saka er for mange KrF-veljarar. Det vil bli opplevd som eit tillitsbrot, og Høgre vil stå fram som ein avtalepartnar som ikkje er til å stola på. Og det er neppe den beste bagasjen å bera med seg vidare for ei mindretalsregjering.

Men ein ting er det politiske spelet. Saka i seg sjølv er viktigare. Dei som kjempar for reservasjonsretten, legg vekt på at dette handlar om samvitsfridom. Legar må kunna følgja overtydinga si i spørsmål om liv og død. Eg har ingen plass sett det dokumentert at dette har ført til store ulempler, og fastlegar har gjennom mange år kunna reservera seg. Men mange er likevel provoserte over at legane skal kunna reservera seg mot å tilvisa til abort. Sosialantropolog Lindis Sloan skriv:

Det er i overkant av 5000 fastleger i Norge, jeg har sett anslag på at rundt 200 av dem vil ønske å reservere seg mot henvisning til abort. Det kan de ikke få lov til. Abortloven og fastlegeordningen er lovfestet, de er offentlig ansatte og da har de å følge norsk lov.

Så stor respekt for norsk lov bør verken legar eller andre ha. Bryt lova med retten til liv eller grunnlaggjande fridomar, er det rett å visa sin motstand. Norsk abortlov og norsk fastlegeordning er ikkje overordna retten til liv. Dette er det desse legane på ein svært forsiktig måte markerer. Vi vil vel at folk skal ha mot til å markera at liv og andre grunnleggjande menneskerettar er viktigare enn dei gjeldande lovene i eit konkret land – anten landet heiter Norge, Russland, Iran, Israel eller USA. Sjølvsagt kan då staten velja å gje dei ulydige sparken. Men vil vi ha ein slik stat, og vil vi framelska ein slik taus lydnad hjå legar og andre? I staden for ikkje å tola den minste knirk i systemet, burde vi vera glade for at folk i helsevesenet tek spørsmål om liv og død så alvorleg at dei ytrar – om ikkje meir – ein bitteliten protest. 

«Hvis personlig moral kan stilles over loven, hvor går grensen?», spør Sloan. Kanskje burde ho snu spørsmålet: Viss lova kan stillast over personleg moral, kor går grensa? Det siste er eigentleg eit viktigare spørsmål enn det første viss spørsmålet gjeld liv og død.

Mykje av grunnen til at diskusjonen blir så betent, er at det handlar om abort. Dagens abort-praksis på ei konstant fortrenging av at det er ufødde menneske som blir drepne ved ein abort. Vi gratulerer ei kvinne som fortel at ho er blitt gravid, vi ønskjer det beste for henne og den ufødde, og vi veit at om alt går bra vil vi om nokre få månader kunna kikka inn i augo til eit lite barn som er kome «ut i det fri», og som er den same som for litt sidan var inne i mors mage. Likevel gjev norsk lov i dei første månadene berre barnet verdi dersom det er ønska. Men bør vi få verdi etter om vi er ønska eller uønska? Har ikkje både født og ufødt liv ein eigenverdi som menneske som er endå meir grunnleggjande enn om vi er ønska?

Reservasjonsretten og konsekvensane

Foto: Wikimedia Commons.

Kristeleg folkeparti (KrF) har fått gjennomslag for at den nye regjeringa skal la fastlegar få lov til å reservera seg mot å visa vidare til abortinngrep. Enkelte er provoserte av dette. Nokre håpar at dersom Høgre fristiller representantane sine i Stortinget, vil mange nok av dei gå imot si eiga regjering slik at reservasjonsretten kan blokkerast. Ironisk nok vil ein innskrenka legar sin samvitsfridom gjennom å visa til at partiet Høgre har ein tradisjon for at representantane "fristilles i såkalte samvittighetsspørsmål".

Til det motsette er bevist, er eg optimist i denne saka. Regjeringspartia har gjort ein avtale med KrF, og den trur eg dei vil stå ved. Å rota til forholdet til KrF er ein dårleg start for ei mindretalsregjering frå høgresida. Men viktigare er det, etter mitt syn, at det er rett å la legane følgja samvitet sitt i spørsmål om liv og død. I eit ope, demokratisk samfunn er det ein verdi i seg sjølv at folk ikkje blir tvinga til å handla mot samvitet sitt - og at dei ikkje misser jobben om dei følgjer overtydinga si. I neste omgang er dette av stor verdi for samfunnet. Vi må ikkje kvela den etiske opposisjonen. For fleirtalet kan dei opplevast som sand i maskineriet, som ei ubehageleg påminning om noko som blir forsøkt fortrengt. Men det er ikkje godt for eit samfunn å kvela slike røyster. Vi kan ha bruk for folk som tør å gå på tvers, også innanfor legestanden.

Sjølvsagt skal dei møta pasientane sine med respekt. Det er viktig, og det gjeld for alle legar. Men det er ikkje manglande respekt å seia at "dette kan eg dessverre ikkje skriva under fordi det strir mot samvitet mitt, du må nok gå til ein annan lege her". Ja, det vil nok vera ei påminning om at samvitsproblemet til legen har ein grunn, nemleg at legen ser to pasientar - kvinna og det ufødde barnet. Kva er i så fall det verste som kan skje? Ein ting som kan skje, er at ei kvinne som bed om abort, tenkjer gjennom situasjonen ein gong til. Og, igjen, kva er det verste som kan skje?

Forfattaren Nils Chr. Geelmuyden avsluttar boka si om Børre Knudsen, En prest og en plage, med å fortelja om ein episode frå Bardufoss. Knudsen har køyrt Geelmuyden til flyplassen:

"Og før vi vet ordet av det er vi med ett på Bardufoss. Han følger meg inn. Vil vente til avgang, se meg vel avsted. Vi sitter i kafeterian. Da hender noe underlig. En kvinne banker på Knudsens skulder. Den fremmede stikker en konvolutt til ham og forsvinner i det samme. "En liten takk" står det med skjev skrift utenpå. Knudsen åpner konvolutten, leser kortet og viser meg det drivende våte i de store øynene.

"Kjære Børre Knudsen. Hvis det ikke hadde vært for deg og den kamp du fører, ville jeg ikke sittet her på flyplassen nå. Jeg sitter og venter på det kjæreste jeg vet i verden. Min ni år gamle datter. Ville bare du skulle vite det."

Høgre utan verdikonservativt fikenblad

Staten strammar grepet og vil ikkje lenger la fastlegar reservera seg mot å visa gravide kvinner vidare til abort. Ultimatumet frå departementet er at legane får gjera som staten vil eller finna seg ein annan jobb. Argumentet er at pasienten er viktigare enn legens personlege overtyding. Og partiet Høgre ser ut til å følgja det raudgrøne Helsedepartementet friksjonslaust.

Høgre har ein føremålsparagraf som seier at partiet vil «fremje personleg fridom og sosialt ansvar». Men i denne saka er ikkje partiet noko korrektiv. Byrådsleiar Monica Mæland  i Bergen seier at «hvis man ikke kan gi alle pasientene like god behandling, bør man finne noe annet å gjøre enn å være fastlege». Ho får støtte av partileiar Erna Solberg og helsepolitisk talsmann Bent Høie.

"AUTORITÆRE FREMRYKK": For meg er dei gåte at leiarar i eit verdikonservativt og liberalt parti så uanfekta kan følgja den raudgrøne styringsiveren i ei slik sak. Bakgrunnen er at fastlegane tidlegare har kunna reservera seg, praksisen har vore skriftleg stadfest av Helsedepartementet og Helsetilsynet, legane ser ut til å ha vore fleksible og smidige – og departement og tilsyn er ikkje i stand til å dokumentera at dei har skapt nemneverdige vanskar for abortsøkjande. Men departementet vil likevel stramma inn. 

 

Sjølv politikarar har lov til å ta ein time-out. Eit parti som vil lempa ut kristne legar som kjenner seg bundne av samvitet sitt i spørsmålet om liv og menneskeverd, bør spørja seg sjølv om det har mista si verdikonservative sjel og ganske mykje av dei liberale prinsippa med.

 

Høgre bør heller sjå verdien av slike kritiske røyster innanfor helsevesenet. Vi vil trenga dei framover. Endringane innanfor medisinen reiser mange og heilt grunnleggjande etiske spørsmål: Er det rett at nokre ufødde barn er utan livsvern når vi gjer alt vi kan for å verna livet og helsa til andre på same alder? Er det i tråd med menneskesynet vårt å luka ut born med Downs syndrom før fødselen? Er det forkasteleg å fjerna foster fordi dei har «feil» kjønn når vi fjernar ufødde med «feil» kromosomtal? Korleis kan det ha seg at ei mor møter respektlause og – etter mitt syn - ekstreme haldningar i det norske helsevesenet når ho vel å bera fram eit barn med ein alvorleg kromosomsjukdom? Korleis skal vi i framtida handtera den genetiske informasjonen vi kan få om enkeltmenneske? Skal helsevesenet anerkjenna ein rett til sjølvbestemt død?

Spørsmåla står i kø, og vi kan få god bruk for det samvitet som finst både hjå legar og oss andre. Då er det ingen god idé å skvisa dei etisk opposisjonelle. Edvin Schei og Eivind Meland er medisinprofessorar og fastlegar, og dei viser vidare abortsøkjande kvinner utan å reservera seg. Likevel støttar dei reservasjonsretten og synest det er skremmande at staten i denne saka «gjør autoritære fremrykk i etiske gråsoner» (Bergens Tidende 6.2.12). Det er ein tankekross at denne uroa ikkje ser ut til å finnast på topplanet i eit verdikonservativt parti som har til føremål å fremja personleg fridom og sosialt ansvar. Kristin Clemet   ser ikkje ut til å bli høyrt.

DEN ANDRE PASIENTEN: Ein av kritikarane til reservasjonslegane slo tidleg i ordskiftet fast at det er lenge sidan «kvinners valgfrihet vant det etiske slaget om fosteret». I det minste har den engasjerte debatten etterpå vist at dette er feil. Heller enn eit vunne slag, har vi eit ope etisk sår. Det er ein grunn til at desse fastlegane har samvitskvalar og til at spørsmålet engasjerer så sterkt. Og den grunnen finst sjølv om den offentlege debatten heile tida tenderer mot å omskriva, avdempa og tilsløra problemet. 

 

Dei same sjukehusa som gjennomfører abortane, gjer sitt beste for å ta vare på livet og helsa til andre ufødde. Då er det ikkje berre ein, men to pasientar. Derfor er det meir tilslørande enn opplysande å hevda at denne saka handlar om at pasienten må setjast framfor legen. Helsepersonell som reserverer seg mot abort – på ulike nivå i prosessen – gjer nettopp det. Men dei har i legeetikken sin òg plass til pasient nummer to, og legg vekt på at desse ufødde har eigenverdi og menneskeverd. Både mor og barn skal hjelpast, og livet er for oss alle den mest grunnleggjande menneskerett.

Det kan sjå ut som om born av lukkelege, forventningsfulle foreldre har ein stor verdi. Takk og pris for det. Men dei mindre heldige ufødde kan, i alle fall i dei tolv første vekene av svangerskapet, fjernast utan noko som helst vern. Sidan dette er forankra i norsk lovverk, må det bety at desse ufødde borna har ein flytande og samfunnsdefinert verdi meir enn ein eigenverdi som menneske. Det burde vera nok ein grunn til time-out for politikarar som kallar seg verdikonservative.

KRF, ELLER EIN TUR PÅ FJELLET: Partiet Høgre rir på gode meiningsmålingar nasjonalt, og dei har sikkert mange gode kroneteljarar lokalt. Framgangen på gallupane er vel unt, og solid økonomisk styring i lokalpolitikken er viktig. Men dei verdikonservative fikenblada er det ikkje mang att av i Høgres hage. Den liberale respekten for det sjølvstendige og samvitsbundne individet har òg vist seg ganske vissen og gulna i kantane i saka om reservasjonsrett for fastlegane.

For nokre av oss er det ei påminning om at det på valdagen ikkje er andre alternativ enn KrF, eller ein tur på fjellet. 


(Innlegget over er òg publisert i det nettbaserte tidsskriftet Minerva. Mange har kommentert striden om reservasjonsrett for fastlegar. Innlegget til Kaj Skagen i Dag og Tid er, etter mi meining, eit av dei beste).