Vi tar hverandres hender og setter oss i ring

Det har vore gjort før (foto: Marsyas,

frå Wikimedia Commons)

Men fullt så enkelt er det ikkje. I Oslo er det ein mann som ikkje får jobba vidare som lærar fordi han ikkje vil handhelsa på kvinner. I Sverige har det versert ei liknande sak der ei kvinne vart sendt heim frå eit jobbintervju fordi ho ikkje ville handhelsa på menn.

Det er ikkje alltid så lett når ulike kulturar og religionar møtest. I møte med islam synest eg ofte det store norske fleirtalet går inn i rolla som den forskremte majoritet. For sjølvsagt forventar vi at folk skal sjå kvarandre og helsa på kvarandre på ein arbeidsplass. Det har med grunnleggjande respekt å gjera. Men må alle helsa på same vis, og må dei gjera det på vår måte? For det var jo ikkje slik at den muslimske mannen ikkje ville helsa. Men han hadde altså litt andre grenser enn nordmenn flest, litt andre oppfatningar av kva som var passande og kva som var for intimt. Vi standard-norske vil av og til snubla borti det same når det gjeld helsing gjennom klemming. Det er blitt mykje vanlegare dei seinare åra, men ikkje alle føler seg vel med det, i alle fall ikkje i alle situasjonar.

Og kva gjer vi då? Vi prøver å visa respekt for den som har litt andre grenser, sjølvsagt. Vi tvingar ingen til å klemma, gjer vi vel? Og det går jo heilt fint å helsa utan at alle må klemma. Vi kan til og med godta det utan tilleggja den andre ansvaret for all verdsens forkvakla kvinnesyn.

Såpass rause bør vi vera med læraren i Oslo òg. Sjølv om han er muslim. Visst oppstår det problem når kulturar og religionar møtest. Men la oss ta dei store støytane i dei store spørsmåla. Og då bør vi unngå å tvinga mindretal i det som for oss i fleirtalet bør vera ein liten ting, men som for den andre parten kan opplevast vanskeleg. Er vi ikkje, mange av oss, sjølve i mindretal ein del gonger, og burde vi ikkje forstå litt betre korleis det er?

Så er det samstundes slik at alle muslimar ikkje er like. Mange muslimar har ingen problem med å handhelsa på folk av det motsette kjønn, og vi må for all del ikkje gjera dei den bjørnetenesta å sjå på dei som light-muslimar av den grunn. Men det er ei anna sak.

Language Matters

From Wikimedia Commons.

Many have read about the trials of Christians, Yezidis and other minorities in Iraq, Syria and other countries of the Middle East. The Norwegian journalist and editor Kari Fure has written a multitude of articles and also a book about the situation for the persecuted Christians from this area. She is, no doubt, one of the most well-informed journalists in Norway on these issues and her reports from encounters with both ordinary and outstanding people - the borderlines are often blurred - are unique at least in Norway. 

In one of her recent articles she tells the story of two old women who were left behind and taken as prisoners by Islamic State (IS) when the Christians fled the village of Karemlash near Mosul in Iraq three years ago. After a short while they were set free. I would like to quote a small passage from the interview with the two ladies since it shows how faith, courage - and language matters. The fighters from IS put pressure on the  women to persuade them to convert to Islam. However, Victoria (80) and Ghazhala (83) didn't give in:

"Once, however, she [Victoria] pretended she would convert but said that she would have to recite the Muslim creed in her own language. What she actually did, right in front of the islamists, was to pray aloud in Assyrian that Jesus and Virgin Mary must show her the way.

She recalls the incident with a satisfied smile.

- They were stupid jackasses, she concludes.

Says Ghazhala: - I answered that if their mothers would convert to Christianity I would convert to Islam."

The interview with the two old ladies is published in the Norwegian newspaper Dagen. The short passage above is translated from Norwegian (the article is also behind a pay-wall).

Eit akademisk blikk på kristne i Midtausten

Syrisk-ortodoks kyrkje i Victoria, Australia. Er dette framtida
for dei kristne i Midtausten? (foto: iPostcodes, Wikimedia Commons)

Dei stakkars menneska i Midtausten som trur på Det nye testamentet, har norske kristne gløymt. Dei bryr seg meir om menneska i Midtausten som trur på Det gamle testamentet. Det var samfunnsforskaren og rikssynsaren Frank Aarebrot som kom med denne spissformuleringa tidlegare i haust. Men her trur eg den vanlegvis så velinformerte Aarebrot har sove litt i timen.

Frå aust til midtaust
Kristne forlag har dei siste åra gitt ut bøker om den vanskelege situasjonen for trusfellane i Midtausten. Ei av desse er den norske utgåva av Den siste nattverd, som kom på Hermon forlag i forfjor. I fjor gav Lunde forlag ut boka Livsfarlig tro, med undertittelen "De følger Jesus uansett pris. Sanne historier fra Midtøsten". Ikkje minst har avisa Dagen gjennom ganske lang tid hatt spaltemeter på spaltemeter med informative artiklar og reportasjar frå ulike land, som fokuserer på situasjonen for kristne i denne delen av verda. Avisa er den mest israelsvenlege av dagsavisene her til lands, og sannsynlegvis òg den som er mest oppteken av dei forfølgde kristne i Midtausten. Og det er nok nettopp fordi Dagen skjønar at temaet har stor interesse at avisa brukte denne eigenreklamen, heilt på kanten av det smaklause: "Bli muslim eller dø! Hvordan forfølges kristne i Irak akkurat nå? Prøv Dagen gratis i to uker". (1) Organisasjonar som Stefanusalliansen og Åpne Dører har òg eit sterkt søkjelys rettar mot forfølgde trussøsken i den muslimske verda. 

Eg kan forstå spissformuleringa frå Aarebrot om vi utelukkande ser på Israel og Palestina. Her kan den sterke israelsvenskapen i delar av kristennoreg skugga for og gjera palestinske kristne usynlege til tider. Alt som har med Israel å gjera, blir fort polarisert. På den andre sida her finn ein dei som er villige til å gje Israel, eller i alle fall konflikten mellom israelarar og palestinarar, ansvaret for det meste av det som vondt er i Midtausten. Heilt absurd, sjølvsagt. Og uansett har mange norske kristne for lengst fått augo opp for den vanskelege situasjonen kristne lever under i Midtausten. 

Enkelt sagt, for nokre tiår sidan var dei forfølgde kristne bak kommunismens jernteppe. I dag lever dei under, eller flyktar frå islam. Fokuset er for lengst flytta frå Aust-Europa til Midtausten.

Breidde
Men korleis er det utanfor kyrkje- og bedehusveggene? Boka De kristne i Midtøsten ser på situasjonen med eit akademisk blikk. Eller rettare sagt med mange akademiske blikk. Boka er ei artikkelsamling der elleve ulike forskarar har skrive artiklar om ulike sider ved dei kristne sin situasjon og historia deira. Ni av forfattarane er tilsette ved Universitetet i Oslo, og boka er blitt ei imponerande framvising av den kompetansen hovudstadsuniversitetet har på dette feltet. Dei som måtte tru at norske akademikarar ikkje interesserer seg for dei kristne i Midtausten, kan ta ein telefon til Universitetet i Oslo.

Det klart største kristne samfunnet i området er koptarane i Egypt. I eit av dei mest interessante kapitla, viser religionshistorikar Nora Stene korleis den koptiske kyrkja  hentar styrke frå eit stort og livskraftig søndagsskulearbeid. Kollegaen hennar Kari Vogt skriv om den koptiske kyrkja etter den arabiske våren. Som rimeleg er trekkjer ho linjene også bakover i tid, og det er forvitneleg å sjå den rolla den mektige pave Shenuda III spela på slutten av 1900-talet, og lesa om konflikten mellom han og president Sadat.

Tyrkia hadde så seint som for hundre år sidan ein stor kristen minoritet. No er det så få att at du nærast må leita etter dei med forstørrelsesglas. Ein av artiklane i boka handlar om denne utviklinga. To av kapitla er om Libanon, landet som ein gong hadde kristent fleirtal, og der presidenten framleis skal vera frå den maronittiske kyrkja. Kai E. Kverme gjev eit innblikk i utviklinga som har ført til at kristne grupper i dag er politisk delt i ein anti-syrisk fløy, dvs. anti-Assad, og ein fløy som ser Hizballah og Assad som det minste vondet. Kverme hevdar òg at alt tyder på at muslimar no i større grad enn kristne flyttar ut frå Libanon (s. 187). Om det stemmer, er det oppsiktsvekkande. Den andre artikkelen, skriven av Anne Hege Grung, hevdar derimot at "om kristne libanesere migrerer i større grad enn muslimske libanesere, er det ikke mulig å slå fast" (s. 168). Det skal bli spennande å sjå. Sikkert er det i alle fall at Libanon er eit unntaksland i Midtausten fordi kristne der har reell politisk makt.

Oddbjørn Leirvik har skrive om "Kristne under islam: tekst og historie". Arabisk-professor Stephan Guth om "Kristnes bidrag til islamsk kultur og arabisk identitet". Bård Helge Kårtveit om kristne palestinarar som utvandrar. Sven Thore Kloster om korleis kristne i Midtausten blir framstilte her heime. Brynjar Lia om synet på kristne minoritetar i jihadist-rørsla.

Tilbake til Arabia
Boka har altså mange lærerike og interessante artiklar. Her skal eg konsentrera meg om ein av dei, som handlar om kristne på den arabiske halvøya. Berit Thorbjørnsrud har skrive om "Den arabiske halvøy: Der kristendommen blomstrer?"

- Og 1200 år senere, i det 19. århundre, begynte de kristne å vende tilbake til Den arabiske halvøy, skriv Thorbjørnsrud. For det var ein gong både kristne, kyrkjer og biskopar på denne halvøya. Det tok likevel ikkje lang tid etter islam dukka opp, før kyrkja var borte herifrå. I vår tid har så desse oljefinansierte landa gjort seg avhengige av mange millionar gjestearbeidarar for at økonomien og dagleglivet skal gå rundt. Av desse er det òg mange kristne, og Thorbjørnsrud reknar med at det er tre-fire millionar kristne på den arabiske halvøya (s. 215).

Av landa i Arabia har Thorbjørnsrud valt å sjå særleg på sultanstyrte Oman og på Emiratane, ei statsdanning som er sett saman av sju lilleputtland styrte av kvar sin emir. På mange måtar teiknar Thorbjørnsrud eit bilete der kristendommen blømer i desse statane. Fulle kyrkjer, ein flora av kyrkjesamfunn og aktive kyrkjelydar som dekkjer eit spekter av behov hjå dei som går der. I fleire tilfelle er det gode kontaktar mellom kyrkjeleiarar og lokale herskarar. Samstundes er det grenser for fridomen. Velvilje frå lokale herskarar og byråkratar trengst om ein skal få reist eit kyrkjebygg. Og dei fulle kyrkjene viser vel ikkje berre at det er mange kristne gjestearbeidarar, men òg at det er vanskeleg å få byggja eller leiga nok lokale. Trass i dette, og liknande utfordringar, er det lett å la seg overraska av eit så aktivt og tydeleg ikkje-muslimsk innslag i samfunnet. Grunnen er nok delvis at vi speglar desse landa mot det største landet på halvøya, Saudi-Arabia. Landet som fløymer av olje og intoleranse, og der andre religiøse uttrykk enn dei muslimske knapt blir tolt. Målt opp mot denne standarden er det ikkje tvil om at både Oman og Dei sameinte arabiske emiratane er opne og tolerante mot gjestearbeidarar med ein annan religion.

Gjestearbeidarar og borgarar
Og det er gjestearbeidarane Thorbjørnsrund skriv om, ikkje borgarane i landet. Gjestearbeidarane er ei stor gruppe i dette området. I Emiratane bur det langt fleire utanlandske borgarar enn innfødde emiratarar. I Oman er den importerte arbeidskrafta i mindretal, men likevel ei stor gruppe. Uansett, det er gjester dei er, utan borgarrettar, og dei kan når som helst sendast ut av landet. Thorbjørnsrud finn ei blømande kyrkje, som riktig nok møter ein del barrierar. Begge delar er sjølvsagt viktig å få fram. Det er i seg sjølv fascinerande at ein på den arabiske halvøya kan gå inn i stappfulle kyrkjer av tilbedande kristne. Den arabiske halvøya har ein spesiell status i og med tradisjonen frå ein av hadith-ane som seier at i dette området skal det berre vera ein religion (islam). Og den saudiske stormuftien oppmoda i 2012 om å øydeleggja alle kyrkjer på den arabiske halvøya (s. 221). 

Herskarane i nabolanda har altså ikkje følgd denne oppfordringa. På den andre sida er avgrensingane tydelege. Her er det ingen menneskerett å byggja gudshus, det kviler på velvilje frå herskaren (og eventuelt sympatiske byråkratar). Helst skal kyrkjene heller ikkje sjå ut som kyrkjer. Og i Oman har styresmaktene stramma inn, slik at det no ikkje lenger er lov å samlast i husgrupper. Religionsfridom slik vi oppfattar ordet, er det altså ikkje i desse landa. Men på den andre sida, Oman og Emiratane er tydelegvis langt betre stader for religiøse minoritetar enn det store grannelandet Saudi-Arabia. Og kyrkjene tilbyr fellesskap og hjelp langt utover det å feira gudstenester. 

Eit perspektiv saknar eg likevel i drøftinga av dei kristne gjestearbeidarane. Sjølv om arbeidsinnvandrarane og borgarane dels lever i parallelle samfunn, må det oppstå mange kontaktpunkt mellom gjester og borgarar, m.a. der kristne migrantar arbeider som hushjelper. Korleis er erfaringane frå desse møta mellom folk frå ulike religionar? Skiftar nokon tru - frå islam til kristendom, frå kristendom til islam? Konvertering frå islam vil vera svært problematisk i dette området. Og spørsmålet heng sjølvsagt i lufta etter å ha lese artikkelen til Thorbjørnsrud: Har eigentleg kristendommen festa røter i desse områda, eller forsvinn kristendommen heilt om gjestearbeidarane må reisa att?



Ettertankar
Dette er på ingen måtar ei alarmistisk bok. Her blir situasjonen vurdert med eit roleg akademisk blikk. Likevel legg boka til grunn at det er ein reell fare for at denne regionen kan bli tømt for kristne.

For min del er denne boka òg ei påminning om to store spørsmål, det eine til kristne og det andre til muslimar.

For det første minner ho oss kristne om noko som vi kanskje ikkje er så glade i å tenkja på. Vi trur på siger gjennom nederlag, og likar forteljingar om vekst trass forfølging. Men undertrykking og forfølging kan føra til det motsette av vekst, slik også historikaren Philip Jenkins peikar på i boka The Lost History of Christianity. Kristendommen oppsto i Midtausten og voks seg stor og sterk på eit par, tre hundre år trass i motstand og periodar med harde forfølgingar. Men seinare kom islam, som erobra og dominerte samfunnet. Det greidde ikkje kristendommen å stå imot. Tapre og trufaste kristne har halde fast på trua heilt fram til i dag. Men ekspansjonens og misjonens under kom ikkje. Kyrkja har vore, og er, på vikande front i dette området - så langt vi kan sjå. Det heile synest fjernt frå t.d. den enorme kristne ekspansjonen i Kina, som kom trass forfølging, og som blir beundra og feira av kristne over alt i verda.

For det andre sit eg med eit spørsmål til muslimar. Viss trua deira er så sann og heilag som dei hevdar, kvifor må dei muslimske landa i Midtausten halda nede og undertrykka minoritetar med ein annan religion? Særleg prekært blir dette i spørsmålet om konvertering, som i fleire av desse landa kvalifiserer for dødsstraff. Om den strenge straffa ikkje blir praktisert av staten, kan det henda at folkemobben tek saka i eigne hender. Og om ingen av desse tinga skjer, må både lover og haldningar skapa eit uhyre sterkt press mot den enkelte sin klare menneskerett til å skifta religion. Korleis kan det ha seg at ein religion som skal vera sann og edel, må støtta seg på krykkene dominans og vald? Eg forstår at muslimar blir trøytte av alltid å konfronterast med eit krav om å "ta avstand" frå meiningar og gjerningar som blir framførte i islams namn. Men eg ønskjer meg muslimske leiarar som står fram og seier: "Du kan fritt konvertera, også frå islam til ei anna tru eller eit anna livssyn. Du skal kunna stå fram offentleg med di nye tru, òg i samfunn der islam er den dominerande religionen. Vi støttar ikkje valet, vi trur du tek feil - men ingen skal skada deg på liv og helse for det valet du har gjort".



(1) Sitert etter De kristne i Midtøsten (Cappelen Damm, 2015), s. 254.

Sekulær bloggar drepen i Bangladesh

Frå Dhaka i Bangladesh (Foto: Soman, Wikimedia Commons)

NRK melder at den sekulære bloggaren Niloy Chakrabarti er hakka til døde i heimen sin i Dhaka i Bangladesh. Chakrabarti skal ha vore kritisk til religion og skreiv mot fundamentalisme innan islam, hinduisme og buddhisme. Det store fleirtalet av folket i Bangladesh er muslimar, og militante islamistar skal ha sett opp ei liste over 84 bloggarar dei ville ha arrestert for blasfemi. På denne lista sto òg Chakrabarti.

Drapet minner på ein trist måte om kor liten toleransen for avvikande livssyn er i mange islamske land. Pakistan i same regionen har ei blasfemilovgjeving som undertrykker minoritetar. Og det ikkje blasfemilovgjevinga gjer, det gjer stundom terroristar eller folkemobb. Den kristne kvinna Asia Bibi sit framleis bak lås og slå med ein dødsdom hengande over seg.

100 år sidan folkemordet på armenarane

Det armenske klosteret i Ktuts, i dagens
Tyrkia (Foto: Armen Manukov, Wikimedia Commons).

24. april 1915 arresterte og massakrerte det osmanske (tyrkiske) riket framståande armenske intellektuelle og leiarar. Dette blir rekna som starten på den store fordrivinga - med svolt, mishandling og massedrap - av armenarar frå det tyrkiske riket. Ikkje berre armenarar, men òg syrianske (arameiske/assyriske) og greske kristne vart ramma. For dei syrianske kristne var 1915 Seyfo, året under sverdet. Eit langsiktig resultat av desse enorme menneskelege lidingane vart at det moderne Tyrkia vart bortimot tømt for kristne minoritetar.

Holocaust-senteret i Oslo har laga informative nettsider om bakgrunnen for det som hende, om sjølve katastrofen og om diskusjonen i etterkant. Store Norske Leksikon har ein artikkel som er oppteken av diskusjonen om dette skal kallast eit folkemord eller ikkje. Tyrkiske styresmakter har, som kjent, lagt stor energi ned i at det som hende i 1915 og dei følgjande åra ikkje skal definerast som folkemord. Frå ein norsk synsvinkel er dessutan Bodil Biørn av særleg interesse. Misjonæren frå Kragerø dreiv hjelpearbeid mellom armenarar og er eit norsk tidsvitne til det som skjedde.

 

Gjestearbeidarar, familiemenn og kristne

Kristus og den tidlege egyptiske martyren Mennas (frå Louvre).

Ein avleggar av den såkalla "Islamske staten" (IS) har vist sitt mot gjennom å kappa hovuda av tjueein forsvarslause egyptiske menn i Libya. Mennene hadde reist over grensa for å skaffa seg arbeid slik at dei skulle kunna ta vare på sine næraste. Mordarane frå IS har grave fram retorikk om krosstoga i mellomalderen.

Eg vil likevel ikkje at dei feige og forvirra IS-mennene skal få hovudplassen i dette innlegget. Heller vil eg trekkja fram dei egyptiske kristne mennene som måtte bøta med liva sine. Det er dei det er verd å hugsa.

BBC skriv i ein artikkel at dei alle vona å venda heim att til Egypt og byggja betre liv for familiane sine.  Eldste offeret var ein 40 år gammal sjåfør, Majid Suayman Shihata, som håpte å tena nok pengar til å betala utdanninga for dei tre borna sine, ta vare på den gamle mor si og fire søsken. Familien til Abanub Ayyad Atiyyah fortel at 22-åringen ville hjelpa familien sin og spara pengar til sitt eige bryllaup. Milad Makin Zaki etterlet seg ein tre år gammal son, Mina Fayiz Aziz har gamle foreldre som lever att. Luqa Najati, 24 år gammal, var nygift og var i Libya då dottera hans vart fødd. Desse og seksten andre vart drepne på ei strand i Libya, og den koptiske kyrkja i Egypt har fått endå fleire martyrar.

Stemmene frå dei framande

Frå det koptiske Kairo (foto: Daniel Mayer, Wikimedia Commons)

Kva skjer når ei gruppe - etter å budd der i nesten 2000 år - vert framande i sitt eige land? Og når dette hender ikkje berre i éin stat, men i land etter land i ein heil region. Boka Den siste nattverd av den danske journalisten Klaus Wivel bør lesast av alle som vil skjøna situasjonen til dei kristne i Midtausten og kvifor mange av dei ikkje har noko høgare ønske enn å koma seg bort.

Klaus Wivel er journalist i danske Weekendavisen. Han karakteriserer seg sjølv som ateist, men har interessert seg for dei kristne i Midtausten. Boka hans fortel ikkje den rosenraude historia om fredeleg sameksistensen mellom kristne og muslimar i samfunn dominert av islam.

Utgangspunktet for Den siste nattverd var eit ope brev Wivel skreiv til den danske utanriksministeren i oktober 2011, der han spurde kva Danmark ville gjera med dei mange kristne som vart pressa til å forlata Egypt. Utanriksministeren gav ikkje noko svar. Dermed reiste Wivel til Gaza, Vestbreidda, Egypt, Libanon og Irak for å finna ut meir om stoda for dei kristne i desse områda. Resultatet av denne rundreisa vart boka Den siste nattverd, som først kom ut på dansk i 2013, og som året etter kom på Hermon forlag i Norge.

Journalistikk                  

Boka er drivande god journalistikk. Forfattaren har reist rundt i Midtausten, møtt menneske og intervjua dei. Samtalane, opplevingane og inntrykka han formidlar, gjev eit unikt innblikk i livet til kristne menneske i denne urolege delen av verda. Den grunnleggjande forteljinga handlar om ein religiøs minoritet pressa av muslimsk dominans og trekt mot utvandring til Vesten.

Dette er det overordna biletet, og det er klart nok. Samstundes er boka ein mosaikk sett saman av mange menneske med ulike opplevingar og til dels motstridande meiningar. Her er eit lite knippe: Den lutherske presten i Betlehem som krast fordømer Israel. Den frittalande tidlegare leiaren av ein kristne tv-kanal på Vestbreidda. Den gresk-ortodokse erkebiskopen på Gaza. Den unge egyptiske bloggaren som har søkt tilflukt som student i Tyskland. Den kristne forretningskvinna på Vestbreidda. Den amerikansk-inspirerte evangelisten på Vestbreidda. Den islamistiske tv-predikanten i Kairo. Sosiologen frå Nederland, som har slått seg ned i Egypt, og svarar «et klart nei» på om det finst forfølging av kristne. Den koptiske presten i Kairos «søppelby». Sonen til libanesaren som var med og forfatta FNs menneskerettsfråsegn. Tannlegen som ønskjer å tilby turistar frå Vesten ein kombinasjon av tannlegehjelp og ferieliv i Beirut. Den libanesiske professoren og menneskerettsforkjemparen som vil forklara dei store skilnadene som har vokse fram mellom Vesten og Midtausten. Menneske i Erbils kristne bydel Ankawa. Den ustoppelege anglikanske presten Andrew White i Bagdad. Mannen frå Bagdad som fekk to av borna sine skotne og drepne då familien sat saman i stova og såg fjernsyn.

Klaus Wivel har møtt desse og mange, mange fleire. Nokre av menneska han har samtalt med, er biskopar, politikarar og andre samfunnstoppar. Andre er det vi ville kalla alminnelege menneske. Dermed får han eit breiare bilete enn mange andre som meiner noko om Midtausten.

Eit omdømeproblem?

Er ei slik bok med på å skapa eit fiendebilete av islam? Journalisten Wivel ser ikkje ut til å ha nokon antimuslimsk dagsorden. Men når han viser korleis kristne i Midtausten er gjort til andrerangs borgarar, kan mange få styrka eit negativt bilete av muslimar. Det er eit dilemma, for det ville vera best for alle om vi kunne dempa konfliktnivået i staden for å byggja det opp. Kanskje er det også slik den hollandske sosiologen Cornelius Hulsmann tenkjer. Han arbeider for dialog, og Wivel blir med på eit møte der Hulsmann har invitert inn ein islamistisk tv-predikant. På spørsmål frå ein annan muslim som deltek på møtet, svarar predikanten at ein muslim som konverterer til kristendommen, ifølgje Koranen skal avrettast. Og det er ingen tvil om at predikanten stiller seg bak det Koranen seier. Han meiner ein som skiftar frå islam til ei anna tru, fortener døden viss konvertitten går ut offentleg med den nye trua. Episoden endar med at Hulsmann ser ut til å glatta over det heile med følgjande kommentar til predikanten: «Du skremmer folk med å snakke på den måten». (s. 103)

Som om det først og fremst var eit omdømeproblem vi sto overfor.

Og nettopp her trur eg vi er ved kjernen: I eit samfunn (som Egypt) der det store fleirtalet støttar dødsstraff for den som forlet islam, der den lokale rettspleia kan slå blodig urettferdig ut for kristne fordi dei er kristne, og der kristne i det heile er andrerangs borgarar, er ikkje problemet først og fremst at islam får eit dårleg image. Problemet er at det finst minoritetar som må leva under eit konstant og urettferdig trykk frå fleirtalet. Og til dei som meiner det er uklokt å engasjera seg for ei enkelt gruppe – t.d. kristne – i desse samfunna, har Wivel følgjande svar: «Vi savner fortsatt å høre om en katastrofal situasjon som løser seg selv ved at man unngår å sette søkelys på den» (s. 269).

Viktig bok

Det er det kristelege forlaget Hermon som har gitt ut boka til den danske ateisten. Omsetjaren har gjort ein fin jobb, og språket er godt. Ein snurrig detalj må eg likevel nemna her, nemleg at plassen framfor Fødselskyrkja i Betlehem blir omtala som «Manger-plassen». Nei, sentrum i Radøy kommune har nok ikkje fått ein plass kalla opp etter seg i Jesu fødeby, det er nok heller ein anglisisme som har snike seg inn. På norsk må det heita Krubbeplassen, eller Krybbeplassen om ein vil.

Men det er berre ein liten detalj. Hovudsaka er at dette er ei viktig, velskriven og god bok. Alle som vil skjøna litt meir av kvardagen til kristne i Midtausten, vil ha stor nytte av å lesa Den siste nattverd.

Dødsdommen mot Asia Bibi stadfesta

Pakistan bryt menneskerettane (ill.: Wikimedia Commons).

Lars Akerhaug skriv om den dødsdsdømde Asia Bibi som har site i pakistansk fengsel sidan 2010:

I en rettssal i Lahore onsdag ble dødsdommen mot den unge pakistanske kvinnen Asia Bibi bekrefet. Hennes appell om nåde ble avvist og nå venter galgen.
Forbrytelsen hennes var å bekjenne sin kristne tro.
Den unge pakistanske kvinnens forbrytelse var å krangle med kollegene på jobben om Jesus og sin kristne tro.
Det hele startet med at hennes muslimske kolleger nektet å drikke vannet hun hadde hentet fordi vann hentet av en kristen er «urent». Dette førte til en krangel. Da uttalte hun den skjebnessvangre setningen:
«Jesus døde på korset for meg, hva har Mohammad gjort for dere?»

Resten av artikkelen kan lesast i Dagen. Alle som kan arbeida for Asia Bibis sak på ein eller annan god måte, gjennom stort eller smått, er med dette oppmoda om å gjera det. 

Kristne og yazidiar på flukt i Irak

Leiaren av Islamsk stat, Abu Bakr al Bagdadi
(Foto: Asimjaved96, frå Wikimedia Commons).

Gruppa Islamsk stat, tidlegare kalla ISIL eller ISIS, ser ikkje ut til å la seg stoppa så lett. Intoleransen til dei nye herskarane over store område i Irak og Syria, driv minoritetar som kristne og yazidiar på flukt. The Telegraph har møtt nokre av flyktningane frå den gamle kristne byen Qaraqosh. Det er nesten ufatteleg at nokre unge norske muslimar - som har fått leva i fred og dyrka si tru i det norske samfunnet - reiser og sluttar seg til denne brutale gruppa i Midtausten. Og det er vanskeleg å skjøna at verken den irakiske hæren eller dei kurdiske styrkane greier å stogga framrykkinga i Irak.

Forlat Mosul, betal eller døy

Kyrkje i Mosul, Irak (frå Wikimedia Commons).

Vestlege media melder at dei siste kristne er i ferd med å bli jaga frå byen Mosul i Irak. Mosul er, saman med store delar av Irak og Syria, under kontroll av den sunnimuslimske opprørsgruppa ISIS (Den islamske staten i Irak og Storsyria). Gruppa har no oppretta eit "kalifat" i området og kallar seg Islamske stat.

Gruppa undertrykkker det eldgamle kristne samfunnet i dette området, eit samfunn som har vore der frå før religionen Islam oppsto. Ifølgje den britiske avisa the Telegraph har dei kristne fått beskjed om anten å forlata byen, betala "verneskatt" eller døy. Husa deira skal ha blitt merka for å visa at det er kristne som bur der. The Telegraph skriv:

On Saturday morning, Mosul residents described an exodus of hundreds of Christians walking on foot in Iraq’s searing summer heat, the elderly and the disabled among them.
 
A bishop in the neighbouring town of Tel Keif told the Telegraph that many of Mosul’s displaced Christians had were gathered in his church.
 
“We’re providing people with shelter, food and water - people don’t have anything left and they can’t travel without the money to buy tickets,” said Bishop Yosip Benjamin.
 
He said the town’s Christians were fearful of suffering the same fate as those in Mosul. “We’re being threatened everyday,” he said. “Now, we don’t have anything left but our faith. It’s like life has stopped, and we are so tired.”  

NRK har òg ein artikkel om fordrivinga av dei kristne frå Mosul, der dei hevdar at byen no truleg er tømt for kristne. Ifølgje The Telegraph var det 60 000 kristne her før 2003. 

ISIS-styret går ikkje berre ut over kristne, men òg andre grupper som sjia-muslimar.

 

Djupe røter og uviss framtid

Mar Takla-klosteret i Maaloula, Syria
(foto: Bernard Gagnon, Wikimedia Commons)

Udiane er ei av folkegruppene i det kaukasiske fjellandet Aserbajdsjan. Det vesle folket har sitt eige språk og ei lang historie. I 2005 kunne Dagbladet fortelja om udiane i byen Nic, med kristne røter langt tilbake i tid. Dei heldt grisar trass i dei muslimske naboane. Men ifølgje avisa døypte dei ikkje borna lenger, kyrkjene var falleferdige og dei siste prestane hadde kommunistane fjerna under sovjettida.
 
Denne vesle folkegruppa i Kaukasus kan stå som representantar for dei gamle kristne kyrkjene i Nord-Afrika, Midtausten, Tyrkia og store delar av Asia. Historikaren Philip Jenkins argumenterer for at kyrkjene i dette området ein gong utgjorde eit tyngdepunkt i den verdsvide kyrkja. I boka The Lost History of Christianity (2008) viser han kva desse kyrkjene ein gong var, korleis det har gått med dei, og kva som er att i dag.

Målt opp mot fordoms glans, er det berre små restar igjen. Held ein utanfor Etiopia og eit par tidlegare sovjetrepublikkar, kan ein argumentera for at flesteparten av dei gamle kyrkjene i dette området – kanskje med unnatak av koptarane i Egypt og dei tomaskristne i India – er på veg til å forsvinna, og i mange område er kyrkjene allereie utdøydde. Udiane som Dagbladets utsende møtte i Aserbajdsjan, var komne langt i denne utviklinga, og trua var i ferd med å viskast ut.

Frå tre til eitt kontinent
Den tidlege kristne kyrkja spreidde seg ikkje berre til Vesleasia (Tyrkia) og Europa. Egypt, Nord-Afrika, Nubia, Etiopia, Mesopotamia, Den arabiske halvøya, India og Kaukasus - alle desse områda var nådde av kristendommen allereie før islam oppsto som religion. Munkar hadde dessutan reist inn og ut av Kina. Nokre stader var kristendomen grunnfesta og dominerande religion. Andre stader var det misjonskyrkjer med svakare feste og kortare historie. Dominerande kristne grupper i desse områda var dei orientalsk-ortodokse og nestorianske (1), med andre ord kyrkjer som på ulike måtar skilde seg lite grann frå romersk-katolske og gresk-ortodokse i læra om Kristi naturar.

Av desse er dei nestorianske kristne den gruppa det i dag er færrast att av. Dette var den verkeleg austvende kyrkja. Ein gong hadde ho metropolittar ikkje berre i Midtausten og Persia, men i det som i dag er Afghanistan, India, Tibet og så langt aust i Kina som Beijing (2). Den nestorianske kyrkja sto bak to misjonsframstøytar inn i Kina: den første frå 600-talet og framover og den andre på 1200- og 1300-talet (3).

Ser ein på nestorianarane og dei andre gamle kyrkjene, opplevde dei i antikken og tidleg mellomalder ein eventyrleg vekst. Jenkins peikar på at saman med voksteren mot Vest gjorde dette kristendomen til ein trekontinents-religion som hadde fast grep i både Afrika, Asia og Europa. Først seinare vart kyrkja – stort sett – europeisk. Før kyrkja no dei siste hundreåra atter har spreidd seg utover jordkloten og blitt allkontinental.

 
- Religionar døyr ikkje, dei må drepast
Men kyrkja har likevel aldri fått tilbake den posisjonen ho ein gong hadde i Nord-Afrika, Midtausten og delar av Asia. Den store endringa her kom med islam. Den nye religionen som dukka opp på den arabiske halvøya på 600-talet, spreidde seg saman med dei veldige arabiske erobringane. Det førte ikkje til at kristendommen forsvann. I mange område eksisterte dei kristne vidare som fleirtalsbefolkning eller store minoritetar i lang tid etter den muslimske erobringa. Men over tid skulle den islamske dominansen i desse områda få enorme konsekvensar.

Jenkins viser til det som over tid skjedde med kyrkjer i Asia og Afrika, og slår fast: «In most of these cases, churches collapsed or vanished because they were unable to cope with the pressures placed upon them by hostile regimes, mainly Muslim. While religions might sicken and fade, they do not die of their own accord: they must be killed» (4).

Det er eit poeng for forfattaren at òg dei store religionane er usikre prosjekt, historia om kyrkja er ikkje berre suksess, forfølging har slett ikkje alltid ført til vekst og framgang. Årsakene til utraderinga av gamle kyrkjer i Afrika, Midtausten og Asia er fleire og femner om den positive tiltrekningskrafta frå islam, fordelane med å slutta seg til herskarane sin religion, lågare fødselstal, flytting av folkegrupper, lokale leiarar som vart følgde av resten av folket i eit religionsbyte. Men ikkje minst handlar det om statens makt, og om å leva under eit vedvarande press som andrerangs borgarar kombinert med sporadiske utbrot av forfølgingar og massakrar (5).  I Midtausten kom muslimar gradvis i fleirtal, over tre-fire hundre år og vanlegvis gjennom fredelege middel, ifølgje Jenkens, som samstundes slår fast:

But just as undeniably, many Christians and others (Jews and Zoroastrians) were driven to accept the new faith, whether by outright persecution or systematic discrimination, exercised over centuries. (6)

Eit vendepunkt kom rundt 1300, då mange av kyrkjene ifølgje Jenkins fekk ein alvorleg knekk under det intolerante klimaet som rådde (ein religiøs intoleranse som òg var sterk i det kristne Europa i same perioden) (7).  I dag er altså dei siste restane av dei gamle kyrkjene i ferd med å forsvinna mange stader. Etter at kristne i ulike område av Midtausten miste fleirtalsposisjonen i mellomalderen, greidde desse samfunna å halda stand lenge, til det kom ein ny fase nærare vår eiga tid:

In the second phase, however, which is barely a century old, Christians have ceased to exist altogether – are ceasing to exist – as organized communities. We can argue about the causes of that change, whether they can legitimately be described as religious rather than political, but the result was to create a Muslim world that was just as Christian-free as large sections of Europe would be Jew-free after the Second World War. And in both instances, the major mechanism of change was the same. For all the reasons we can suggest for long-term decline, for all the temptations to assimilate, the largest single factor for Christian decline was organized violence, whether in the form of massacre, expulsion, or forced migration. (8)

Balanse og realisme
No er det viktig å ikkje bli for einsynt, og Jenkins greier denne balansen. Europeiske kristne makter var på ingen måte mildare mot muslimar, kanskje tvert om. Heller Ikkje var det alltid religionen som motiverte vald og ugjerningar. Uansett religion var det krevjande når bølgjer av framande hærar og folkeslag fløymde inn – arabarar, tyrkarar og mongolarar. Kristne i t.d. Kina og Japan vart forfølgde av regime med andre religiøse preferansar enn islam. I tillegg finst det rikeleg med døme på at kristne forfølgde andre kristne, og helst slike som høyrde til andre kyrkjesamfunn.

Det er likevel den muslimske dominansen som har vore og er den største utfordringa for kyrkjene i dei områda denne boka handlar om. Philip Jenkins skriv at han ikkje kjem med «a lament for a worldwide Christian hegemony that never was, still less for a failure to resist rival religions such as Islam» (9). Derimot ser han med sorg på nedbrytinga av «a once flourishing culture, much as we mourn the passing of Muslim Spain, Buddhist India, or the Jewish worlds of eastern Europe». Øydelegging av viktige trustradisjonar – kristne og andre - er for han uansett eit uerstatteleg tap for den menneskelege erfaringa og kulturen. Slik eg les Jenkins, har han òg ei positiv vurdering av islam som religion (10).

Samstundes skjønnmålar han ikkje historia. Det islamske styret var ikkje så tolerant som enkelte har framstilt det, og dei kristne vart ikkje sette på like fot i desse samfunna. Heller ikkje i Spania, trass i den idylliserande framstillinga som har vore gitt av situasjonen for dei kristne under muslimsk styre der (11). Islam kom som dei militære erobrarane sin religion. Det resulterte i eit langvarig press og til tider dramatiske overgrep mot kristne.

Dessverre er det ei rekkje døme på massakrar og undertrykking. Dei tyrkiske styresmaktene reagerer kvar gong nokon brukar ordet folkemord om det som skjedde der i 1915, men det er vanskeleg å sjå kva anna ein skal kalla utraderinga av armenske, syrianske og greske kristne tidleg på 1900-talet. Mindre kjent er massakrane av assyriske kristne i Irak i 1933, leia av den kurdiske generalen Bakr Sidqi. Og går ein tilbake til 1300-talet, møter ein erobraren Timur som utrydda folket i dei byane som gjorde motstand, og han gjorde det til sitt varemerke å stabla hovudskallane til kvinner og menn, vaksne og born i pyramidar etter å ha knust ein by (12). Sjølv såg han det slik at han vaska islams sverd i blodet frå dei vantru. Og tyrkarane påla familiar i kristne område å gje frå seg ein viss prosent av sønene sine til staten som slavar og krigarar. Vanlegvis konverterte desse janitsjarane til islam (13).

Det finst mange fleire slike døme på dramatiske overgrep. Situasjonen var likevel ikkje lik over alt, og trykket endra seg frå tid til tid. Det var lange periodar med relativt fredeleg samliv. Men i tillegg kom det meir jamne trykket mot minoritetane: krav om å betala særskatt, innflytta folkegrupper med ein annan religion, omgjering av kyrkjer til moskear, understrekinga av underordna posisjon gjennom klesdrakt og ridedyr, for å nemna noko. Trugsmålet om dødsstraff for dei som vende om frå islam, hadde fortent ei meir inngåande drøfting i framstillinga hjå Jenkins.

Mot ein slik historisk bakgrunn er det ikkje vanskeleg å sjå at mentaliteten til dei kristne er blitt sterkt forma av dette, at slike samfunn er lite utovervende og misjonerande og at ein del av dei vel det som eit trygt alternativ å støtta opp om makthavarar som gjev dei eit visst livsrom.  Men ein minoritet er utsett uansett. Den koptiske paven Tawadros II stilte seg for nokre veker sidan bak og støtta general al-Sisi då han tok makta frå president Mursi og muslimbrørne i Egypt. Militæret har som kjent brutalt slege ned på tilhengjarane av den avsette presidenten og hundrevis vart drepne.  Samstundes har lokale koptarar måtta tola hemnaksjonar gjennom at fleire titals kyrkjer er blitt øydelagde.

Syria
Ofte blir desse gruppene ein slags gislar, eller dei blir fanga i krysselden mellom mektige grupper som kivar om makta. Syria er eit land der mange kristne har støtta seg til Assad-regimet, sjølv om biletet ikkje er eintydig. Posisjonen ytterleggåande islamistar etter kvart har fått på opprørssida, gjer det kanskje enklare å skjøna eit slikt val. Assads Syria gav, trass i brutal undertrykking, eit betre vern av minoritetane enn det som er vanleg i Midtausten. Erkebiskop Polycarpus Augin Aydin frå den syrisk-ortodokse kyrkja i Nederland hevda m.a. i eit intervju sommaren 2012 at Syria hadde vore det beste landet å bu i for kristne i Midtausten, og kunne fortelja at landet til og med kringkasta gudstenester under Assad (14).  Og ifølgje ein artikkel i Smithsonian.com i februar 2013 var det berre ein stad arameisk såg ut til å vera trygt som kvardagsspråk, nemleg i den kristne landsbyen Maaloula i åsane utanfor Damaskus. Der lærte nemleg dei gamle framleis vidare språket til neste generasjon, med støtte frå den syriske staten.  Det er ikkje alltid nokon samanheng mellom demokrati og toleranse mot minoritetar. Eller, rettare sagt, samanhengen er i alle fall ikkje støtt slik vi skulle ønskja oss.

Ser ein på dei viktigaste landa i området rundt Syria, er biletet eit anna. Libanon har dei siste tiåra vore ridd av spenningane mellom ulike religiøse og politiske grupper, og dei kristne har mist både fleirtalsposisjonen og den politiske dominansen dei ein gong  hadde.I Tyrkia er den kristne folkesetnaden nesten blitt heilt borte gjennom det siste hundreåret, og dei svært få som er att i den sørlege delen av landet, har til tider vore ein kasteball i den tyrkisk-kurdiske konflikten. Irak har opplevd dramatisk vald og ein like dramatisk reduksjon i talet på kristne etter den amerikanskleidde invasjonen. Iran har eit sjiamuslimsk prestestyre, og i sunni-kongedømet Saudi-Arabia er intoleransen mot kristne ekstrem. Kristne i Syria har hatt grunnar til å søkja livd under Assads venger, men det betyr likevel ikkje at det har vore rett å støtta ein diktator – i den grad dei har gjort det.

Men tilbake til The Lost History of Christianity. Boka kom ut i 2008, nokre år før den såkalla arabiske våren, dei to regimeskifta i Egypt og borgarkrigen i Syria. Likevel er denne historieboka nesten skremmande aktuell.

Christians thus survive in the Middle East, but their collapse in numbers and influence over the past century has been astonishing, and only a wild optimist would predict that the process of decline had finished. The most vulnerable groups are those in Syria, which has since the disasters in Iraq become yet again the refuge for thousands of exiled Christians. Yet any change of regime could easily produce a radical Islamization such as occurred in Iraq, with similarly dreadful effects on minorities. Cynical observers hope for democracy and majority rule to come to Syria, but preferably not in their lifetimes. Perhaps within a decade or two, Egypt itself might find itself under an Islamist regime, driving the remaining Copts to choose between mass migration and conversion. (15)

Før borgarkrigen skal dei kristne ha utgjort omlag ti prosent av folket i dette viktige arabiske landet. Omlag like stor er den alawittiske minoriteten som Assad-familien kjem frå. Denne løyndomsfulle trusretninga, som blir sett på som ein del av den sjiamuslimske tradisjonen,  ser profeten Ali som ein inkarnasjon av Gud. Dei har òg stor respekt for Jesus, markerer nokre av dei kristne høgtidene og har teke vare på kristne element i liturgien. I tillegg har denne religiøse gruppa gnostiske trekk (s. 190-191).

Egypt og Nordafrika
Den vanskelege minoritetsrolla har ikkje fått like dramatiske konsekvensar alle stader. Jenkins har ei interessant samanlikning av kyrkja i Nord-Afrika og kyrkja i Egypt. Koptarane i Egypt er framleis ei stor folkegruppe, og med sine kanskje ti millionar truande er dette det største kristne samfunnet i Midtausten. Men ein gong var kyrkja stor og livskraftig vidare vestover i Nordafrika. Her låg kyrkjene og bispedøma tett, Kartago var eit viktig kristent sentrum og kyrkjefedrane Tertullian og Augustin var nordafrikanarar.  

I både Egypt og Nord-Afrika tok islam over som dominerande religion i kjølvatnet av den arabiske erobringa (16). I Egypt har kyrkja overlevd fram til i dag. I Nord-Afrika ser det ut til at ho forsvann nokre få hundreår etter at islam kom, og vi finn henne ikkje i dag. Jenkins ser hovudforklaringa i at den nordafrikanske kyrkja vart verande ei kolonikyrkje, knytt til den romaniserte befolkninga i byane – og utan feste i folkegruppene omkring. Heller ikkje tok kyrkja i bruk dei lokale språka i evangeliseringa, ifølgje Jenkins. Når nye makthavarar og ein ny religion kom, var ikkje fotfestet godt nok, og kyrkja må dels ha forsvunne saman med romaniserte bybuarar som flykta og drog bort. Denne flyttinga hadde gått føre seg òg under krigane før arabarane kom. I Egypt derimot slo kyrkja djupe røtter òg utanfor byane og tok i bruk folkespråket. Ho var djupt grunnfest i folket lenge før islam kom og kunne vanskeleg fjernast.

 
Framtid
Har dei kristne kyrkjene ei framtid i den delen av verda som er dominert av islam? The Lost History of Christianity kan ikkje gje noko sikkert  svar på dette, men optimistisk blir ein neppe av å lesa denne boka. Forfattaren meiner mellom anna at det trengst ein «theology of extinction» når ein skal ta inn over seg at kyrkja er blitt borte i store område (17).  Philip Jenkins har uansett levert ei lærerik, velskriven og fascinerande innføring i eit tema som er både viktig og oversett. Ser ein bakover i tid, er det forståeleg at mange ser mørkt på framtida til dei kristne samfunna i dette området. Men sjølv om det er god hjelp i fortida når ein skal skjøna samtida, gjev ho oss likevel ingen fasit til framtida. Heldigvis, i dette tilfellet.

(1) The Lost History of Christianity (2008) s. xi.

(2) The Lost History (2008) s. 12-13.

(3) The Lost History (2008) s. 64ff og 255.

(4) The Lost History (2008) s. 30.

(5) The Lost History (2008) s. 30 og 209-211.

(6) The Lost History (2008) s. 32.

(7) The Lost History (2008) s. 23-24 og 32-33 og 135-138.

(8) The Lost History (2008) s. 141.

(9) The Lost History (2008) s. 3.

(10) The Lost History (2008) s. 258-259. 

(11) The Lost History (2008) s. 32 og 99.

(12) The Lost History (2008) s. 137-138.

(13) The Lost History (2008) s. 143.

(14) Artikkelen «Kristen haust i Midtausten", Bergens Tidende 27. juni 2012.

(15) The Lost History (2008) s. 171.

(16) The Lost History (2008) s. 227-232.

(17) The Lost History (2008) s. 249.

 

 

Magasinet Strek om dei syrisk-ortodokse i Tur Abdin

Mor Gabriel-klosteret i Tur Abdin.
Foto: Nevit Dilmen, Wikimedia Commons.

Det unge magasinet Strek er både spennande og vakkert. I siste utgåva har redaktøren laga reportasje frå klostera som klorar seg fast i det tyrkiske fjellområdet Tur Abdin, munkane og nonnene som lever der, og dei få kristne landsbyane som har greidd seg heilt fram til i dag. Ein av desse landsbyane, Kafro, er jamvel gjenoppliva av suryoyoar som har gjort "alija" og vendt tilbake frå Vest-Europa. Og fader Yoakim og har fått med seg bror Aho og blåse liv i det nedlagde klosteret Mor Augin, som kanskje har røter heilt tilbake til første halvdelen av 300-talet. Den innsiktsfulle reportasjen i Strek får ekstra drahjelp av ein fotograf som veit kva han gjer.

Artikkelen handlar ikkje berre om dette, men òg om eit spennande musikalsk samarbeidsprosjekt mellom syrisk-ortodokse klosterfolk i Tur Abdin, Erik Hillestad, Kirkelig kulturverksted, Stefanusalliansen og koret SKRUK frå Norge. Resultatet skal koma ut som cd i haust, og ifølgje reportasjen i Strek har NRK tenkt å senda eit tv-portrett av Hillestad og plateprosjektet i Aust-Tyrkia. Både musikken og dei norske tekstane er eg spent på, og det skal bli interessant å sjå i kva grad tekstane - og ikkje berre musikken - tek mål av seg til og greier å formidla den fromheten og tradisjonen som har bore oppe desse kristne samfunna gjennom tidene.

Uansett er dette eit nytt, spennande prosjekt frå Kirkelig kulturverksted og sunnmørskoret SKRUK. Dei gamle av oss hugsar gjerne då dette plateselskapet kom feiande med kassetten "Kvite som negrar", der SKRUK og Ytre Suløens Jass-ensemble løfta fram negro spirituals på ein måte mange av oss var ukjende med. Reine revolusjonen.