9. juni, dødsdagen til St. Columba

St Columba, slik han er
framstilt i ei kyrkje på Iona
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Ein Herrens engel synte seg ei natt i ein draum for mor til St Columba, etter at han var avla i mors liv, men før han vart fødd. Det var som engelen sto ved sida hennar for å gje henne ei fager kappe med ei fargepryd frå alle blomar på marka. Etter ei lita stund bad han om å få att kappa og tok henne. Så løfta han kappa, breidde henne ut, og sleppte henne i lufta. Ho vart skuffa fordi kappa vart teken frå henne, og tala til han som såg ut som ein heilag mann:

"Kvifor tek du denne nydelege kappa frå meg så fort?", spurde ho.

"Fordi", svara han, "denne kappa er så ærefull at du ikkje vil vera i stand til å ta vare på henne lenger".

Då såg kvinna kappa flytta seg lenger og lenger bort frå henne, som i flukt, og ho voks seg større og større og vart breiare enn slettene og større enn fjella og skogane. Og ho høyrde ei røyst som sa: 

"Ikkje ver uroleg, kvinne, for du skal gje mannen du er ektevigd til, ein son som skal bløma slik at han skal reknast som ein av profetane. Ved han har Gud tenkt å leia tallause sjeler til det himmelske riket."

Då ho høyrde desse orda, vakna mor hans opp.

TEKSTEN OVER er omsett frå ei engelsk omsetjing av Life of St Columba (Richard Sharpe, London 1995). Denne biografien fortel om livet til St Columba, evangelisten som grunnla klosteret på Iona. St Columba døydde søndag 9. juni i år 597. Boka om St Columba vart skriven på slutten av 600-talet av Adomnán, ein av etterfølgjarane hans som abbed på Iona. Forteljinga om engelen og den fargerike kappa står i innleiinga til bok tre i biografien.  

Folk og dyr i York

Ein biskop i stein, og ein fri fugl.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

YORK I  MARS 2022. Erkebiskop William Melton hadde sitt å stri med. Du kan sjå det på han sjølv om det er gått snart sjuhundre år sidan han anda ut. Jordelivet er ført vidare som steinfigur oppe på veggen av den veldige katedralen York Minster i byen York i Nord-England. Med seg i eine handa har han fått ein miniatyrkatedral, han var trass alt ein av byggherrane for York Minster. Eit klokt, men litt tungt blikk pregar andletet. Og han hadde mykje å takast med, ifølgje Wikipedia: opprørske nonner, krigerske skottar, nederlag på slagmarka, politisk maktspel og konfliktar, stort administrativt ansvar. Det burde vera nok til å få eikvar moderne norsk bispegjerning til å sjå ut som ei makeleg festreise til samanlikning. 

Mange suter hadde altså William Melton. Då er det annleis med dua som ubekymra har søkt selskap med den forsteina biskopen. Som kjent sår ikkje slike skapningar, dei hauster heller ikkje, og dei tek ikkje ein gong imot offentlege subsidiar. Likevel er det nokon som syter for dei, og dei finn maten dei treng. Til alt overmål er dua kjent som ein sjaskete reirbyggjar - det kan vera det er eit vondsinna rykte, men slik blir det i alle fall sagt - og står dermed endå fjernare frå katedralbyggjar Melton. Dua ser likevel ut til å ha det bra.

Byen York har òg andre dyr enn dei som kan flyga. På den store, opne plassen bak hotellet slentra reven forbi ei morgonstund. Langs gangvegen boltrar kaninane seg i graset, og dei grå ekorna smett rundt på bakken og i trea. Dei grå, vel å merka. Ein gong rådde dei raudbrune ekorna grunnen på dei britiske øyane. Så på 1800-talet fann nokon ut at dei skulle ta med seg hit nokre av dei litt større, grå ekorna frå Nordamerika. Det var ein suksess. For dei grå.  Dei raudbrune ekorna derimot er blitt trengt tilbake meir og meir og er truga som art på dei britiske øyane. Det er fleire grunnar til denne dramatiske nedturen for dei raudbrune, og ein av dei er at det er vorte mindre av det naturlege skogmiljøet deira. Men det største problemet er likevel den grå storebroren. Dei grå ekorna hevdar seg best i tevlinga om maten og driv dermed dei raude ut av område etter område. I tillegg ber dei grå med seg eit virus, som dei sjølve lever godt med, men som er dødeleg for dei raudbrune ekorna. 

Best likt av dei alle, men kva hjelper det
viss du endar opp som piggdekk.
(foto: Arve Kjell Uthaug)

På same måte som romarane og angel-saksarane ein gong invaderte dei britiske øyane, og dreiv dei stadeigne keltarane ut til ytterkantane av øyriket, har dei grå ekorna no lagt under seg store delar av øyriket, og den raudbrune slektningen er i ferd med å enda opp med å forskansa seg i ein slags "celtic fringe". I beste fall.

Det raudbrune ekornet er eitt av dei mest populære villdyra i Storbritannia. Men ikkje det mest populære. I meiningsmåling etter meiningsmåling er det piggsvinet som klatrar heilt til topps på den lista, skriv Tom Holland i ein artikkel i The Spectator. Men òg dette dyret har det tøft, og her er det vi menneske og vårt moderne liv som skaper problema. Det er eit bittert paradoks at til færre vi har att av piggsvina, til meir proklamerer vi kjærleiken vår til desse dyra, slår Holland fast. 

For min del har eg ikkje møtt nokon piggsvin her borte. Derimot kan du ikkje unngå å sjå dei mange kyrkjene, som særleg pregar den historiske bykjernen i York. Gamle steinkyrkjer som overgår kvarandre i å syna fram vakre glasmåleri. Desse gudshusa, med York Minster i spissen, må ha eit nesten umetteleg samla vedlikehaldsbehov. Tankane våre går til den lokale kyrkjeverja og driftsleiaren, eller kven det no er som har ansvaret for vedlikehald av kyrkjene her borte. 

Elisabet kviler blikket på sonen
Johannes. Han som kom like før
 Jesus, og som forkynte omvending
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Ei av desse kyrkjene er All Saint's Church, Pavement. Bygninga er frå 1300-talet, sjølv om det er gjort mange endringar sidan den tid. Heilt framme på høgre sida av alteret er det eit nydeleg vindauga med glasmåleri av tre bibelske kvinner og sønene deira. Til venstre står Hanna med sonen Samuel, i midten er Maria med Jesusbarnet på armen, og til høgre står Elisabet og kastar eit omsorgsfullt blikk ned på ein litt mindre, kamelhårskappekledd Johannes. Å vera mor til ein rebelsk omvendingsprofet kan neppe ha vore enkelt. 

Alle desse tre kvinnene hadde si eiga viktige historie. Alle tre fekk søner som spela ei endå større rolle enn dei sjølve. Eg skriv ikkje dette først og fremst for å irritera feministteologar, for dei les nok ikkje denne bloggen likevel. Men desse tre ruvande kvinnene har noko å læra bort til både menn og kvinner om å gleda seg over at nokon som ein sjølv har bore fram - fysisk eller i overført meining - får ein meir sentral rolle enn det ein sjølv har. Den kamelhårskledde sa jo sjølv noko klokt om dette i det som må vera eitt av dei to mest kjente sitata vi har frå han. 

Johannes fekk eit turbulent liv og ein brutal død. Men i York står han framleis trygg og glad attmed mor si.

Stormfulle høgder og djupner

Hat, hemn og hykleri. Herskap og tenarar. Ustyrlege krefter og sunt bondevit. Einsame sjeler og sterke band. Villskap, vondskap og søskenbarnekteskap.

Velkomen til Wuthering Heights, eller Stormfulle høgder, som boka heiter på norsk. Emily Brontë, ei 29-år gammal prestedotter frå Yorkshire i England, gav ut boka i 1847. I fjor kom det ei ny norsk omsetjing ved Ragnar Hovland og Øystein Vidnes på vesle, dristige Skald forlag i Leikanger.

To tun

Hovudpersonane i denne boka lever sine liv litt utanfor den oppdikta landsbyen Gimmerton i Yorkshire. Kall det gjerne ein utkant-roman. "Om vinteren finst det ikkje noko dystrare og om sommaren ikkje noko meir guddomeleg enn desse dalane stengde inne av åsar og desse bratte, yppige lyngheiene" (s. 428). Persongalleriet i boka er ikkje så stort. Dei viktigaste høyrer alle til på den gode garden Wuthering Heights og på godset Thrushcross Grange. 

Handlinga er lagt til eit samfunn som på mange måtar er ulikt vårt. Rollene i familie, arbeidsliv og lokalsamfunn var ikkje som hjå oss, og forventningane til det enkelte mennesket var annleis. Noko moderne helsevesen fanst ikkje, og døden kunne ikkje utsetjast slik vi ofte kan i dag. Forfattaren sjølv døydde forresten året etter at boka kom ut. I tillegg til alt dette er boka prega av sterke kjensler og ville krefter - i ein slik grad at eg stundom nesten spør meg om nokre av personane høyrer til i ei anna verd. Likevel fangar forteljinga, og krafta i boka ligg ikkje berre i historia, men endå meir i karakterane vi møter.

Favoritthyklaren

Joseph heiter ein av desse. Han er tenar på Wuthering Heights og er med gjennom heile boka. Makan til tverr grinebitar skal du leita lenge etter. Han er, ifølgje boka, "den mest slitsame, sjølvrettferdige farisearen som nokon gong endevende ein bibel for å rake til seg lovnadene for seg sjølv og kaste forbanningane over nesten sin" (s. 60). Du kan stundom lura på om det er djevelen eller Vår Herre han er mest i slekt med. Joseph er rett og slett favoritthyklaren min.

Ein gong rundt 1990-las eg denne boka på engelsk. Då hadde eg problem med å forstå kva Joseph sa sidan han var referert på frodig Yorkshire-dialekt i ei bok frå midten av 1800-talet. Eg forsto likevel nok til å bli fjetra av det gjennomtrengande hykleriet. No når Vidnes og Hovland har gitt oss Joseph i norsk tapping, skjønar eg alt han seier. Dei har forresten valt å la han snakka indre-sogning i den norske utgåva. Det fungerer. Det er ikkje skåla sin feil om det hamnar eit rote eple i henne. 

Av dei litt viktige karakterane i boka er kanskje Joseph den einaste vi ikkje får noko hjelp til å forstå eller gjera oss ei litt mildna oppfatning av. Både den veikhelsa og tyranniske Linton H, den utagerande og forfylla Hindley og jamvel Heathcliff sjølv får vi litt hjelp til å forstå, om det ikkje nødvendigvis rører oss til å orsaka dei. Jospeh derimot går i svart frå første møte. Ikkje ei strime av lys let Emily Brontë falla på den surkristne slitaren. 

Prestedottera Brontë skriv ein stad i boka at trass i kyrkjebygget, er Gimmerton no utan prest. Derimot er det ei frikyrkje der, "det metodist- eller baptisthuset", og dit går Joseph (s. 413). Brontë går ikkje inn på lange diskusjonar om religion, men det dryppar ikkje mykje velvilje, om nokon i det heile, på den slags kristne miljø i Wuthering Heights. I tillegg til skildringa av Joseph, kan det lesast inn ein god porsjon kritikk av forvrengt religion i eitt av mareritta i starten av boka. Den som les boka, kan sjå sjølv.

Ho som fortel

Joseph er ikkje ein hovudperson i boka. Det er heller ikkje Ellen Dean. Ho er tenestekvinne med fartstid frå både Wuthering Heights og Thrushcross Grange, og det er ho som fortel oss nesten heile historia. Ellen har fått med seg det meste. Brontë let oss altså oppleva dei dramatiske hendingane og dei ekstreme personlegdomane gjennom augo til ein tenar og ei kvinne. Og Ellen står for den sunne fornufta. Ho har sine standardar, men ho forfell ikkje til einsynt fordømming, og ho representerer ei alminneleg gudsfrykt. Modig er ho òg. I alle fall om vi skal tru hennar eiga attforteljing av det som skjer, og det får vi vel.

Dean er viktig som forteljar. Ho er eit flott kvinneportrett. Det er òg dei to Catherinane. Dei sentrale kvinnene i Stormfulle høgder er ofte viljesterke, til tider ustyrlege, stundom kloke, rett som det er egoistiske, ikkje ukjende med hersketeknikkar (frå brukarsida), andre gonger gode, av og til får dei ting som dei vil, andre gonger ikkje. Litt som menn, med andre ord. Sjølv om kjønna har ulike roller, er det likskapen mellom kvinner og menn som slår meg mest i denne boka.

Og vil ein ha eit vakkert eksempel på kvinnekløkt, skal ein lesa korleis den yngre Catherine greier å opna venskapen med Hareton mot slutten av boka.

Hovudpersonane
Hovudpersonane i denne boka er Heathcliff og mor og dotter Catherine. Dei som vil få eit glimt inn i deira ytre og indre liv, bør lesa Stormfulle høgder.I eit kort, men godt etterord refererer omsetjarane til ei oppfatning av at skiljet mellom godt og vondt ikkje finst i denne forteljinga. Eg er litt usikker på kva ein då meiner. Kanskje er det slik at skiljet mellom godt og vondt forsvinn om ein ser på kjærleiksforholdet mellom Heathcliff og Cathy og legg deira eige perspektiv til grunn. Uansett, eg les ikkje boka slik at grensene mellom det vonde og det gode blir viska ut i meir eigentleg forstand, sjølv om vi stundom stoppar opp og lurar på kor desse grensene går meir nøyaktig. Det er mykje vondskap i boka, og som oftast tvilar vi heller ikkje særleg på at det er nettopp vondskap. Det som slår meg, er meir kor sterk denne vondskapen er i enkelte av karakterane, særleg i Heathcliff. Godleiken står og stussar ved dørstokken, mens vondskapen smadrar inventaret. Det bør ikkje hindra nokon å lesa Stormfulle høgder. Og boka er, trass alt, slett ikkje berre dyster. 

Sjølvsagt er det fint å lesa ei bok på originalspråket, og mange nordmenn er i stand til å lesa Wuthering Heights på engelsk. Men den nye, norske utgåva frå Skald forlag er eit framifrå alternativ, og ei stor leseoppleving.

Solrenningstonen

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Alle kjenner songen, eller salmen Morning has broken. Anten det er Cat Stevens eller andre artistar som kling i bakgrunnen, så er både melodien og teksten kjent og kjær. Mange har etter kvart òg sunge den norske attdiktinga, signert Eyvind Skeie, som står i den siste utgåva av salmeboka.

Vi snakkar eigentleg om to tekstar til éin melodi, for å vera heilt presise. Og vi må til dei indre Hebridane på den skotske vestkysten for å finna røtene til denne salmen. Sørvest på øya Mull, ei av dei største i dette veldige øyriket, ligg den vesle landsbyen Bunessan. Nokre få minuttar med bil vestover ligg Fionnphort. Derifrå er det berre ein kort ferjetur over sundet til ein står på Iona, det som ein gong var St. Columba sitt rike.

Men tilbake til Bunessan. Litt utanfor denne litle landsbyen ligg Ardtun, og der budde småbrukarkona Mary Macdonald. Der vart ho fødd i 1789, og der døydde ho i 1872. Mary skapte poesi, og ho gjorde det på gælisk, som var morsmålet hennar. Den gongen var gælisk mykje meir utbreidd enn det er i dagens Skottland. Macdonald var forresten ein from baptist, som dikta salmar og vers som ho song ved rokken. Den mest kjende songen hennar heiter Leanabh an aigh. Lachlan Macbean omsette songen til Child in the manger då han gav ut Songs and Hymns of the Scottish Highlands i 1888. Tonen var ein skotsk folkemelodi, og han vart heitande "Bunessan" etter landsbyen like ved der Mary budde.

Det er altså denne teksten - Christ in the manger - vi har frå Mary Macdonald. Artisten Rune Larsen har framført ei norsk omsetjing som byrjar slik: "Frelser i stallen, sønn av Maria, ett med hver fallen synder på jord". Dei som har gamle Rune Larsen-kassettar liggjande, kan leita der. Songen finst på innspelinga "Julegleder for hele familien", og er dessutan tilgjengeleg på YouTube. Ifølgje informasjonen som er lagt ut på YouTube, er det Per Lønning som har gitt oss denne norske teksten. Dette er likevel ikkje den einaste attdiktinga til norsk. Omsetjaren og salmediktaren Arve Brunvoll i Åsane har òg laga ein norsk tekst. Denne er ikkje prenta nokon stad, men med løyve frå Brunvoll gjev eg att det første verset her:


BARN, der du kviler,
heimlaus i verda,
englane smiler,
lovar deg.
Barn, som skal bere
synda vi gjorde,
barn, du skal vere
alt for meg.


Så her har vi Mary Macdonald på norsk. Songen slik vi har han frå MacDonald, har eigentleg fire vers. Både hjå Larsen og Brunvoll er det andre verset utelate, slik det òg er vanleg mange andre stader. Dette andre verset viser den prakt og komfort jordiske fyrsteborn vert fødde inn i, som ein kontrast til Jesu liv, og minner om at denne jordiske prakta er forgjengeleg.

Men så var det den andre teksten, Morning has broken, eller Nå er det morgen, som han heiter på norsk. Melodien er den same vare og glade, men teksten ein annan enn den vi har frå Mary Macdonald. Eleanor Farjeon heiter tekstforfattaren. Der Child in the Manger prisar frelsaren Kristus, han som både steig ned og er opphøgd, sitrar Morning has Broken av glede over skaparverket og den daglege nyskapinga. På mange måtar utfyller dei to tekstane kvarandre på ein fin måte.

Forresten er Nå er det morgen ei fin påminning om at vi snakkar om attdiktingar, ikkje nøyaktige omsetjingar. Det er berre å leggja Eyvind Skeie sin salme attmed den engelske originalen Morning has broken, så ser ein at dei to forfattarane til dels har ønskt å få fram litt ulike ting. Mest gjeld dette det tredje verset, som er temmeleg forskjellig i dei to utgåvene.

Men tilbake til Mary Macdonald. I fjor sommar var eg på øya Mull, og ein av dagane reiste vi sørvest og tok båten til øyane Staffa og Iona. Kjente reisemål begge to. På vegen dit køyrde vi gjennom Bunessan, men eg visste ikkje om Mary Macdonald, og ante ikkje at denne fantastiske melodien har sine røter der. Kjem eg dit ein gong til, vil eg stoppa i Bunessan og helst òg koma meg ut til Ardtun for å sjå ruinane etter huset der Mary budde. Denne småkårskvinna la att etter seg ein vakrare og varigare arv enn mange av godsherrane og stormennene som rådde rundtom på øyane i vest.

Litt meir om Mary Macdonald finst her: The Biographical Dictionary of Scottish Women (2006) og nettstaden Undiscovered Scotland.

John Henry Newmans milde ljos

Den engelske geistlege John Henry

Newman (foto: Babouba, Wikimedia Commons)

No skal det andre mirakelet vera på plass, slik at den britiske kardinalen John Henry Newman (1801-1890) kan kårast til helgen i den katolske kyrkja. Kanskje vert han utropt til helgen neste år? Eg forstår meg ikkje så veldig på katolsk helgenkåring, men Newman set eg høgt, og enno merkar vi det milde ljoset frå ein av salmane hans.

Vi er mange som har høyrt, gledd oss over og sunge med i salmen "Lei, milde ljos". Sjølv hugsar eg godt den sterke og vakre framføringa i Melandkyrkja for eit par år sidan, der Linda Røyseth Sandhåland song og Haakon Aase følgde henne på trekkspelet. Eg trur denne salmen har betydd mykje for mange menneske, og vi veit han har vore med i ein del heilt spesielle situasjonar der liv har stått på spel.

Stand by i Middelhavet 

John Henry Newman var fødd i London. Han opplevde ei kristen omvending som femtenåring, og vart seinare prest i Den engelske kyrkja. I utgangspunktet høyrde han heime i den lågkyrkjelege eller "evangeliske" leiren, men etter kvart utvikla han seg i anglo-katolsk retning. Church of England spenner vidt, og anglo-katolikkane er dei som ligg tett opp til, men utan å gå over til den romersk-katolske kyrkja. Newman tok etter kvart dette steget òg. I 1845 konverterte han til den romersk-katolske kyrkja, og han vart seinare kardinal.

Salmen Lead Kindly Light skreiv han tidleg i livet. På ei reise til Sør-Europa i 1833 vart han først liggjande sjuk, og deretter låg han verfast i Middelhavet. Der vart salmen til.

Hognestad og Stille stunder

Når dette òg vart ein norsk salme, så er det Peter Hognestad å takka. Biskopen, jærbuen og målmannen Hognestad omsette den engelske teksten slik at vi fekk "Lei, milde ljos". Dette er forresten ikkje einaste fulltreffaren til Hognestad, som òg omsette "Fager kveldssol smiler" og "Det hev ei rose sprunge".

Ein artig parantes er det at Hognestads norske versjon første gongen vart trykt i 1914 i det oppbyggjelege bladet Stille Stunder. Dette er eit kristeleg blad på nynorsk, som starta opp i 1889, den gongen nynorsken var eit nymotens og radikalt påhitt. Bladet held det gåande enno, og faktisk fekk eg ein enkel reklame for bladet i hende for nokre veker sidan. Eg kjenner ikkje Stille Stunder noko særleg, og det masar seg heller ikkje innpå deg med kreativ grafikk og moderne sprell. Men slitesterkt må det vera, og så utrendy at eg har valt å abonnera det neste året.

Dødsdom på Grini

Menneske har sunge "Lei, milde ljos" eller "Lead Kindly Light" i dei mørkaste stunder. Wikipedia fortel om fleire slike historier: Betsie ten Boom song denne salmen på veg til konsentrasjonsleiren ho aldri kom ut att frå. Songen lydde både ombord på Titanic og frå ein av livbåtane.I 1909 var det ei stor gruveulukke i West Stanley Colliery i Durham i England.  168 menn og gutar miste livet etter eksplosjonar i gruvene. Men ei gruppe overlevande hadde funne ei lomme med rein luft. Nokre få fekk panikk, tok seg vidare på eiga hand og døydde av forgifting. Men dei fleste vart verande og venta saman i mørkret  under bakken. Ein av dei tok til å nynna "Lead Kindly Light". Straks song alle gruvearbeidarane med: "Lead Kindly light amidst the encircling gloom, lead thou me on, The night is dark, and I am far away from home". Etter 14 timar vart 26 karar berga opp. 

Men òg her heime har denne salmen ei sterk historie knytt til liv og død. Mange hamna på Grini under krigen på grunn av motstanden sin mot nazistyret. Mellom desse var ei gruppe unge menn der fleire var hadde vore leiarar i det kristne arbeidet. Boka Pro Patria: til minne om studenter som falt i kampen for Norges sak (1945) fortel om den sommardagen då desse unge mennene hadde fått dødsdommen og berre hadde kort tid att å leva:

Men det ble sent i celle 21 denne kvelden, for disse sang kvelden utover, og det tonet gjennom fengselsmurene til cellekameratene som satt over og under: Navnet Jesus blekner aldri, tæres ei av tidens tann - og fra de kraftige mannsstemmer lød det: Leid milde ljos, igjennom skoddeeim, leid du meg fram. (s. 36)

Helgenkåring eller ikkje. John Henry Newman, og Peter Hognestad, gav oss ein salme menneske har gledd seg over i livet og støtta seg til når døden var nær.

Plaga sjeler i Nord-Wales

(Foto: Paul Lakin, frå Wikimedia Commons)

Walisisk krim er i vinden. Og kvifor ikkje. Når ein har til disposisjon eit så vakkert land, med så mange avgøymde krinkar og krokar og einslege gardar, med eit verdsspråk (engelsk) som lever side om side med eit stolt heimespråk (walisisk) - ja, så er det berre å laga krim. Alt anna ville vera å grava ned sitt pund.

Den walisiskspråklege tv-kanalen S4C, som står bak serien Bortgøymd saman med BBC Wales, har fått grepet på dette. Dei koplar ein velprøvd britisk krimtradisjon med walisisk særpreg. Sist var det Hinterland, no er det altså Bortgøymd - eller Craith eller Hidden, som er ny av året, og nettopp avslutta på norsk tv. Eg må tilstå at eg på eit visst punkt vurderte å hoppa av. Ein plass sånn omlag midt i serien vart det vel mykje dveling ved ei ung kvinne sitt fangenskap. Det bikka nesten over mot spekulativ fråtsing, etter mitt syn. Men nordwalisiske landskap, fine skodespelarprestasjonar og det walisiske språket heldt meg fast. Skiftinga mellom walisisk og engelsk, og kven som snakkar kva med kven, er forresten verd eit lite sosiolingvistisk studium. Men det må andre ta seg av.

Etter å ha sett heile serien angrar eg ikkje på at eg vart med heilt til slutt. Bortgøymd tek seg opp igjen og landar stødig på begge beina. Såpass heilstøypt blir det at eg jamvel vil kalla det telemarknedslag, og ikkje berre jamsides landing.

Spørsmålet om kven som er mordaren, er ikkje det viktige i denne serien. Det er ingen stor spoiler å seia det. Meir interessant er det å følgja enkelte av karakterane. Serien har sitt monster. Men sjølv om han er ugjerningsmann så det held, må ein på same tid synast synd på han, og serien greier å formidla begge delar. Han er heller ikkje den einaste plaga sjela i Bortgøymd. Både offer og overgripar er djupt prega av ei mor som ikkje elskar dei, eller som ikkje greier å visa denne kjærleiken. Andre karakterar slit med gnagande samvit og skuldkjensle. Ikkje minst gjeld det den putinaktige pappaen som vi møter med i eit arbeidarstrok ein stad i innlandet. Faren til hovudetterforskaren har òg sitt å slita med, og det same gjeld etterforskaren sjølv.

Ingen god krim utan plaga sjeler.

Langs den smale vegen på øya Mull

Smale vegar, kjærkomne møteplassar, vidt hav og beitande smale.

Vi er på Mull (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Det er mange smale vegar på Mull, med svingar og med bakketoppar utan sikt. Sauene går langs vegen, eller dei står i vegen og møter deg med eit blikk som fortel kven som høyrer til her, eller dei forsvinn ut og inn i den tette bregneskogen attmed vegen. Sjølv målt mot vestnorsk standard er vegane på Mull ekte vare.

Heldigvis er det tett mellom møteplassane, som er skilta med Passing Place eller merka med stripete stolpar. Dei er sjølve pustehola i trafikken. Best av alt er likevel utsikta. Mektige fjell, store myrar, små grender, den fantastisk innramma sandstranda i Calgary-bukta og ein vestkyst med utsyn utover i Hebridane er litt av det som byd seg fram.

Mull er altså ei øy i dei indre Hebridane vest for det skotske fastlandet. Øya er nesten tre gonger så stor som Osterøy, men har under 3000 fastbuande. Turismen er utan tvil ei umisseleg inntektskjelde for dei fastbuande. I tillegg vert det drive aktivt skogbruk på øya, og sauene og storfeet vitnar om at det framleis er liv i landbruket.

Kristendommen har sett sterke spor på Mull. Den moderne avkristninga har sjølvsagt nådd denne delen av Europa òg, men samstundes spirer det i dei gamle spora. Etter nokre få dagar som turist på øya i sommar slår det meg at det er stor variasjon, og kanskje stort potensial i nokre av spirane på denne avsides øya.

Evangelisk hamn

Tobermory Evangelical Church held liv i kyrkjebygget

saman med den lokale frikyrkja. Eit par bygningar

bortanfor er ei tidlegare kyrkje gjort om til kafe

og butikk. (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Tobermory Evangelical Church held gudstenestene sine i ei kyrkje som ligg midt inne i den fargerike og turistvenlege rekkja av hus langs hamna i Tobermory. Byen ligg nord på øya og er med sine rundt tusen innbyggjarar sentrum på Mull. Eit par hus bortanfor ligg det eit anna kyrkjebygg, men dette er i dag brukt som kafe og gåvebutikk.

Slik er det ikkje gått med gudshuset der den evangeliske kyrkja held til. Dei deler bygninga med den lokale frikyrkja. Den evangeliske kyrkja har gudsteneste om føremiddagen klokka elleve, frikyrkja klokka fire om ettermiddagen. Eg er på gudstenesta klokka elleve ein søndag tidleg i juli. 

Mannen som leier samlinga og songen må vera rundt seksti år, er driven på gitaren, og stiller i dungeribukse og rutete skjorte. Forsamlinga er heller ikkje stivpynta. Her er det lovsong med innleving og engasjement. Songane har eit proklamerande og offensivt preg, som slett ikkje er utypisk for britisk kristenliv. Oppmuntrande plakatar med kristne bodskap kikkar med på oss frå veggane. Dei er ikkje så mange i denne kyrkjelyden, men den søndagen eg er her, er det menneske i alle aldrar til stades - frå småborn, via ungdommar og unge vaksne til middelaldrande og gamle. Til og med to hundar er med under gudstenesta, men dei ter seg fint, og kanskje var det ikkje så greitt å setja dei frå seg ute. Undervisaren er eldste Eric Morgan. Han har utdanning i kjemi frå universitetet i Oxford, og no lever han som pensjonist på Mull. Han underviser ut frå ein tekst i Johannesevangeliet. Her er det ikkje snakk om å forlata teksten så snart som råd for å kunna prioritera sine eigne, gode poeng. Nei, Morgan underviser stødig og solid og held heile tida godt fast i bibelteksten.

Folk er venlege og tek kontakt. Dei møter deg med eit smil når du kjem, og pratar med deg under kyrkjekaffien etterpå. Tobermory Evangelical Church har ei innbydande heimeside. På facebook-sidene deira kan ein m.a. sjå videoar av fire vaksne som blir døypte på hamna i den gamle fiskelandsbyen.

St. Martinkrossen på Iona. 

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Agelege Iona
Iona er ei mindre øy som ligg utanfor sørspissen av Mull. Det er berre eit sund og nokre minutts ferjereise mellom dei to øyane. Mange kjenner til øya Iona og klosteret der. St. Columba grunnla dette klosteret på 500-talet, og herifra vart det drive misjonsarbeid i Skottland. I dag er det eit kjent, kristent fellesskap knytt til øya. Ein av dei mest kjende medlemane av dette fellesskapet er John L. Bell (1949-), skotsk prest og forfattar av mange populære nyare salmar. Sju av dei er med i den norske Salmeboka.

Eg kjem ikkje på innsida av kyrkjelivet på Iona desse få timane, og får heller ikkje med meg nokon gudstenester. Det blir mest kikking og klikking (med fotoapparatet). Men øya er vakker, og historia er spennande. St. Martinkrossen, ein keltisk høgkross i stein, står like utanfor klosterveggen, og har stått på same staden i over 1200 år. Han har greidd seg gjennom vikingraid, reformasjon, opplysningstid og moderne materialisme. Det er ikkje lite.

På eit lokalt hotell vert det servert matig og god grønsaksuppe. Så får det heller våga seg at eg endar opp med Karma Cola til maten. Det skal meir til før dei antiprogressive nakkehåra reiser seg. Drikken går ned, og smakar vel ikkje verre enn dei andre slektningane sine.  

Det er heilt sikkert mykje som burde vore skrive om Iona og dei moderne kristenimpulsane deifrå, men det får eventuelt bli ein annan gong. Derimot vil eg halda fram med å gleda meg over songane og salmane vi får frå vest. Cd-en Vadested, som kom for nokre år sidan, er ein god norskspråkleg representant for denne keltiske salmevinden.

Den rumenske munken
Kyrkja i Kilninian ligg i ein utkant av utkanten Mull. Her har ein rumensk munk slått seg ned. Far Serafim heiter han, og han er i ferd med å restaurera den gamle kyrkja i Kilninian og etablera Mull Monastery, the Orthodox Monastery of All Celtic Saints. 

Utkantens utkant. I Kilninian har ein rumensk munk

grunnlagt eit nytt, ortodoks kloster (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Vi reiste til det vesle, ortodokse klosteret i Kilninian utan å sjekka om det var nokon der, og så var det heller ikkje nokon der (bortsett frå sauene, sjølvsagt). Kyrkja, som slett ikkje er særleg prangande i sitt ytre, kom vi oss ikkje inn i. Vi fann nokre bygningar like ved, som såg både nye og fine ut, men heller ikkje der var det nokon å få tak i. Kanskje var Far Serafim og dei andre ein annan stad denne kvelden, og kan henda hang det saman med at han ifølgje heimesidene til klosteret var vert for eit pilegrimsfølgje desse dagane. 

Det får vera som det vil. Eit spennande og spenstig tiltak er det han er i gang med i Kilninian, denne Guds nybrotsmann. Dei som vil bli kjent med klosteret og Far Serafim, finn mykje stoff på dei gode og informative heimesidene til klosteret. Artiklar om Serafim finn ein òg på bloggen til den norske baptisten og bønemennesket Bjørn Olav Hansen. Og vil ein møta munken sjølv - i alle fall nesten - kan ein starta med ein spennande "spørjetime" som ligg ute på YouTube. Der uttalar han seg om mange ulike tema, og fortel også litt om sin eigen oppvekst og litt om bakgrunnen for klosteret. Eg vil ta med eit lite utdrag av det Far Serafim seier om Kristus og tradisjonen. Dette har kanskje ekstra stor relevans for kyrkjer som legg stor vekt på ein ubroten tradisjon med stor autoritet, slik dei ortodokse gjer. Eg trur likevel dette er kloke ord til kristne innanfor alle slags nye og gamle tradisjonar. Serafim peikar på faren ved å søkja Gud berre gjennom å sjå etter dei utvendige kjenneteikna, slik som typen av ikon og bygningar. 

- Vi kan vera på den rette staden, med den rette arkitekturen og det rette ikonet, men Kristus - den verkelege, levande Kristus går forbi, og vi merkar det ikkje. Det var nett det som hende med menneska i Det gamle testamentet. Dei følgde kvar einaste regel og lov, og dei enda opp med å krossfesta Kristus, fordi dei ikkje visste korleis dei skulle møta den verkelege Gud. Tradisjonen er døra inn til livet, men han er ikkje sjølve livet, seier Serafim.     

Internasjonalt
På ein måte er det spesielt at grunnleggjaren av det nye klosteret på desse vêrbitne britiske øyane kjem heilt frå Romania. Det som slett ikkje er nytt, er at området er ein møteplass for ulike folkeslag og kulturar. På 500-talet, då munken Columba kom frå Irland og grunnla klosteret på Iona, låg Iona og Mull i grenselandet mellom eit irsk kongedøme på vestkysten av Skottland og eit piktisk kongedøme i nord. I det som i dag er Storbritannia, kiva fleire kongerike om makta, og dei representerte folk med forskjellige språk: piktarar, irar, engelskmenn og britar (i slekt med dagens walisarar). Professor Richard Sharpe skriv at menn frå alle desse fire folkeslaga var representerte i fellesskapet på Iona allereie i Columbas eiga levetid. Her levde irske, piktiske, engelske og britiske menn saman i arbeid og tilbeding av Gud på den vesle øya utanfor Mull.

For nokre få år sidan kom det altså ein ung rumensk munk til desse øyane for å byggja opp eit ortodoks kloster. Far Serafim ser ut til å vera ein mann som kan formidla, knyta til seg støttespelarar og kontaktar, rekruttera gjevarar - alt dette som trengst av arbeid, i tillegg til bøn, når eit nytt kloster skal byggast opp. Likevel har det nye klosteret på Hebridane på mange måtar vore eit einmannsprosjekt til no, der den unge Far Serafim har drive det heile framover. I sommar vart det ei endring på dette. Tre kvinner kom til klosteret i Kilninian tidleg i juni og har slått seg ned der. Dermed er det blitt eit fellesskap. Dei som vil følgja med på den vidare utviklinga av det nye klosteret, kan følgja heimesida og facebook-sida til Mull Monastery of All Celtic Saints.

Referansen over til professor Richard Sharpe viser til innleiinga til Adomnán of Ionas Life of St Columba (Penguin, 1995), s. 21.

Eit museum i Buckie

Vegen er kort frå det gamle Galilea til
nyare tids fiskarliv, om du ser verda
gjennom glasmåleria i minnekapellet
i Buckie (foto: Arve Kjell Uthaug).

Den skotske kystbyen Buckie er ikkje stor, men det er ein spesiell by for mange nordmenn. Under andre verdskrigen var det så mange norske her at byen vart kalla "Little Norway". Sjømannsmisjonen hadde eigen stasjon her til krigen var over. Onkel til far min, Rasmus Krossøy, var ein av dei norske som budde her ei tid. Han måtte flykta saman med familien då tyskarane avslørte det illegale motstandsarbeidet han var med på. Men alt det er ei anna historie.

Tilbake til Buckie. Ein gong var fiske og skipsbygging sjølve pulsslaga i denne byen. I dag har tidene forandra seg, men spora er her. Og ein del av menneska frå fiskeri- og sjøfartstida er her. Tre av dei møtte eg denne veka på museet Buckie & Dictrict Fishing Heritage Centre. Alle desse pensjonistane hadde vore fiskarar. Den eine av dei hadde vore skippar, den andre hadde vore med på skipsbygging og den tredje hadde dessutan vore innom det nye oljeeventyret. No stiller dei opp som frivillige medarbeidarar på eit kosteleg lite museum som slepp deg inn døra for kroner null. Og, medan vi er inne på frivillig innsats. Vi nordmenn gjer oss av og til høge og mørke fordi vi er dugnadsfolket framfor andre. Det trur eg ikkje vi har grunn til. Du finn mange folk rundt om i andre land som stiller opp for sine næraste, sine nestnæraste eller for heilt framande. Du treng ikkje ha ordet "dugnad" i språket for å gjera det.

Men tilbake til museet i Buckie. Eg var der no i sommar saman med kona mi og foreldra mine. Tre pensjonistar møtte oss med erfaring og kunnskap opparbeidd gjennom eit langt yrkesliv, kombinert med venleg velvilje og god tid. Pensjonistar kan vera makelaust gode på denne kombinasjonen av eigenskapar. Kaffi serverte dei òg. I det vesle, tettpakka museet bugna det av båtmodellar og foto som fortalde om farne tiders fiskarliv. Men det var altså først og fremst dei frivillige medarbeidarane som løfta denne museumsopplevinga.

Og den som stikk innom dette fiskarmuseet i Buckie, bør be om å få sjå minnekapellet nokre minuttar unna. Dei følgjer deg ned, låser opp, er der i lag med deg og svarar på spørsmål. Her er det forma ein freda plass for dei mange som har mist sine næraste på havet, som oftast utan å kunna gje dei ei grav. Du finn namna til dei omkomne på små plater på veggen. Kanskje er det først og fremst glasmåleria som gjer dette minnekapellet til ei perle. Dei fører tankane til kystfolket og deira liv, og dei fører på same tid tankane vidare til Meisteren frå Galilea. Den lokale kunstlæraren Charles W. Florence laga glasmåleria. Arkitekten Sandy Wilson hadde ansvaret for interiøret i minnekapellet for sjømenn.

Fangen på St. Kilda

Lady Grange måla av John Baptist Medina 
cirka 1710. (frå Wikimedia Commons)

Bortafor land og bakom øyar ligg St. Kilda. I dag er dei avfolka, desse bratte og ugjestmilde småøyane ytst i dei ytre Hebridane. For snart tre hundre år sidan budde Lady Grange her ufrivillig i seks-sju år, saman med bufaste småbrukarar og fangstfolk. Mannen hennar Lord Grange hadde saman med mektige vener fått henne bortført og smugla ut til fangenskap på St. Kilda.

Den skotske journalisten og historikaren Margaret Macaulay har nøsta opp denne dramatiske livssoga og skrive forteljinga om Lady Grange i boka The Prisoner of St Kilda (2010). Det er ei merkeleg historie.

Kula og galgen
Rachel Chiesley og James Erskine, betre kjende som Lady og Lord Grange, vart begge fødde i 1679. Dei gifta seg i 1707, ser det ut til,  og høyrde til det høgare sosiale skiktet i Skottland. Dei delte tida si mellom hovudstaden Edinburgh og eigedomen i Preston. Sant nok, Rachel hadde neppe den enklaste barndomen. Ekteskapet mellom foreldra enda i separasjon. Mora tok faren til retten for å få pengar til livsopphald for seg og den store barneflokken. Retten gav henne medhald, men far hennar såg det annleis. Første påskedag 1689 skaut han ned og drap dommaren på open gate. Nokre få dagar etter vart han sjølv hengt offentleg i Edinburgh. 

Men Rachel såg ut til å klart seg bra: gift med den framståande samfunnsstøtta James Erskine, som ho gav ni born. Likevel kan vi slå fast at samlivet ikkje var nokon idyll. Såpass dårleg gjekk det at Lord Grange i kompaniskap med andre mektige menn i det skotske samfunnet fekk henne bortført på dramatisk vis.

Lyst og politikk
Kvifor tok desse mektige menn seg bryet med å kidnappa Lady Grange? Sjølv om 
Macaulay trekk vekslar på mange kjelder, er det vanskeleg å slå fast heilt sikkert kva som eigentleg var den viktigaste grunnen til den spektakulære bortføringa. Men det er fleire moglege motiv. For det første skal det ikkje stikkast under ein stol at Rachel ikkje var den enklaste å ha i hus. Dominerande og temperamentsfull, det er så. Rykta ville òg ha det til at ho sov med eit barberblad under puten, og husbonden kan ha følt seg truga. Samstundes kan det vera at ein del av dei mest fargerike framstillingane av henne var overdrivne. Både mannen hennar og andre hadde motiv for å svartmåla henne. 

Forfattaren av The Prisoner of St Kilda meiner at både utanomekteskapelege lyster og storpolitisk dramatikk trengst for å forklara borføringa. Britane hadde ein ulmande politisk konflikt. På slutten av 1600-talet vart nemleg den katolske kong Jakob 2. avsett av den protestantiske svigersonen sin, Vilhelm av Oranien. Denne konflikten heimsøkte dei britiske øyane i fleire tiår. For i utlandet sat etterkomarane etter Jakob 2. og ville tilbake på kongsstolen i øyriket, og heime i Storbritannia fanst det jakobittar som ønskte dei katolske kongane tilbake. Storebroren til Lord Grange, Jarlen av Mar, slo lag med jakobittane og måtte flykta ut av landet. Lord Grange sjølv hadde jakobittiske kontaktar, og kunne fort bli slått i hartkorn med folk herskarane i London såg som farlege samfunnsfiendar. I London hadde han dessutan ei dame på si, Fanny Lindsay heitte ho. Margaret Macaulay ser jakobismen og elskarinna i samanheng når ho landar på denne forklaringa av den velregisserte bortføringa av Lady Grange:

A mistress and a flirtation with a possible Stuart restoration were, singly, manageable. It was the concurrence of the two together that led on to disaster. Both Granges sought to use Jacobitism for their own ends. Rachel was trying to force James to give up his London mistress by threatening to uncover his Jacobite connections. James sought to be rid of his increasingly difficult wife by presenting her as a potential danger to his Jacobite friends.

Til St. Kilda
Ein januarkveld i 1732 troppa det opp menn frå det skotske høglandet heime hjå Lady Grange in Edinburgh og tok henne med seg med makt. Deretter bar det nordover og vestover inn i det skotske høglandet, der folk snakka gælisk, og ikkje skjøna så mykje av klagene til denne kvinna frå sør. Reisa gjekk i fleire etappar, og mange ulike menneske var med på å bortføra Lady Grange. 

I 1734 vart ho ført med båt til dei isolerte øyane St. Kilda. Der budde ho eit steinhus i åra fam til 1741. Så medan husbonden hadde nådd opp og blitt parlamentsmedlem i London, sat kona forvart på den ytste grøne øy, saman med lokale fangstmenn og småbrukarar som ho ikkje skjøna språket til. Heldigvis kunne ho snakka med prestefolka som hamna på denne utposten, og presten Roderick MacLennan prøvde å hjelpa henne, utan at det gav så store resultat.

Rachels lagnad var vinterstormane ute i Atlanteren. Sjølv om ho ikkje måtte slita for føda slik som dei bufaste, og jamvel om ho etter kvart skal ha lært å skjøna litt gælisk, så var opphaldet her ute for henne ein fangenskap. Ho klaga seg sårt - i eit brev som etter kvart vart smugla inn til fastlandet - over at det var "impossible for me to write or for you to imagine all the miserie and sorrow and hunger and cold and hardships of all kindes that I have suffer'd since I was stolen".

To gravferder
Øygruppa St. Kilda har ei lang, spennande og røff historie. Det kan høyrast ut som øyane er oppattkalla etter ein helgen, men det er dei ikkje. Det finst visstnok ingen helgen som heiter Kilda, og det finst ulike teoriar om korleis desse små landflekkane enda opp med dette namnet. Hovudøya heiter forresten Hirta. Livsvilkåra her var harde. Nokre få år før Lady Grange kom hit, vart det vesle samfunnet ramma av koppar, og to tredelar av folket døydde i den store katastrofen.

Og korleis gjekk det med Rachel frå Edinburgh? Ho vart til slutt henta frå St. Kilda, men kom aldri heim til Edinburgh, Preston og familien. Etter fleire år, og etter at ho hadde fått smugla ut brev frå fangenskapen på St. Kilda, vart det sendt ut ein båt for å søkja henne opp. Men nettverket som hadde bortført henne, handla i tide, og fekk henne flytta. Så døydde ho på den store øya Skye i Hebridane i 1745.

Rachel var midt i femtiåra då ho vart bortført og etter kvart sendt ut til St. Kilda ytst i Hebridane. Forunderleg er det at ho òg fekk to gravferder, begge på øya Skye: Først vart ho gravlagd i løynd på Trumpan, deretter vart det halde ei ny gravferd på Duirinish kyrkjegard med ei kiste fylt opp av torv og stein. Til Edinburgh, Preston og familien sin kom ho aldri tilbake.

Kule ord (33): brexit

Britane, bak ein mørk mur og for seg sjølve - eller kanskje
ikkje så ille likevel? (foto: Arve Kjell Uthaug)

På mange måtar er brexit årets ord i 2016. Ikkje få vart overraska denne junidagen då valresultatet i Storbritannia var klart, og fleirtalet hadde røysta for å melda landet ut av EU. Dei som er interesserte i historia bak ordet, vil ha glede av BBC-artikkelen The rise of the word Brexit. Ordet vart danna med utgangspunkt i grexit, som vart brukt om utsiktene til at Hellas kunne koma til å trekkja seg ut av eurosona.

Språkforskaren David Crystal meiner det einaste lingvistisk interessante med brexit er at exit oppfører seg som eit suffiks - ei fast ordending som opptrer "produktivt", dvs. er med på å danna nye ord (grexit, brexit, frexit). 

Eit nexit er sjølvsagt ikkje mogleg sidan Norge ikkje er med i EU, det måtte i så fall vera om vi melde oss ut av Nato eller FN. Lite sannsynleg begge delar. Exit, eller utgang, fungerer kanskje heller ikkje like godt som suffiks i norsk språk som i engelsk?

At Storbritannia sa takk og farvel til EU-medlemskapet, var eit hardt slag for dei fleste politiske elitane i Europa, og for mange andre med. Reaksjonane er forståelege. På sikt kan brexit få store konsekvensar for heile Den europeiske unionen, for tenk om andre land gjer det same som Storbritannia? Noko Harmageddon light er det likevel ikkje. Mange har i ettertid trekt fram "løgnene" som dei hevdar spela ei slik stor rolle i argumentasjonen frå dei som ville ut. Men britane diskuterte saka i månadsvis, ulike syn kom til orde, det var god tid til å tilbakevisa og imøtegå. Fleirtalet av veljarane kom altså til at dei stolte mest på ut-argumenta, kjente seg mest heime i ut-sida sine prinsipp og slagord eller dei valde å protestera mot ein ja-elite dei ikkje hadde tillit til. Dermed vart det fleirtal for brexit, og regjeringa førebur no ei utmelding av EU. Ofte kallar vi slikt for demokrati.

Eit forsøk på å vekkja norn opp frå dei døde

Frå Shetland. © Copyright Graham Uney and licensed
for reuse under this Creative Commons Licence

Vikingane tok ikkje berre med seg våpna og skipa sine då dei drog vest over havet. Dei tok òg med språket. Derfor snakkar folk på Island og Færøyane den dag i dag språk som er i slekt med norsk, svensk og dansk. Ein gong fanst det eit sjette nordisk språk, norn. Fram til det måtte gje tapt for skotsk og engelsk på 1700- eller 1800-talet, klamra tungemålet seg fast på dei forblåsne øygruppene Shetland og Orknøyane. Faktisk finst det dristige folk, kven dei no er, som prøver å blåsa liv i språket som "nynorn".

Historia går som kjent sin skeive gang. Øygruppene, som hadde høyrt inn under den norske og seinare den danske kongen, vart på 1460-talet pantsette til kongen av Skottland. Etter kvart vart dei ein del av Skottland og seinare Storbritannia. Dei nye herskarane hadde eit anna språk. Norn vart ikkje brukt av adelen og dei mektige. Ingen stat støtta opp under det. Reformasjonen kom, og skulane kom. Folkespråka vart løfta fram og brukt i skrift og tale, i bibelord og skuletove. Men langt frå alle folkespråk, og ikkje norn. I dag er det utdøydd, og svært lite er skrive ned på dette språket.

Uløyste spørsmål
Vi veit altså at språket norn forsvann, at det levde lenger på Shetland enn på Orknøyane, at det vart erstatta av skotsk og engelsk, og at det er ute av bruk når vi kjem fram til 1900. Men så er det mykje vi ikkje kan slå fast sikkert. Den norske fagdidaktikk-professoren Geirr Wiggen har skrive ei lita bok der han drøftar når, korleis og kvifor dette gamle norrøne målet døydde ut. Medan nokre forskarar vil hevda at det i all hovudsak var utdøydd på midten av 1700-talet, og i alle fall når vi kjem fram til 1800, høyrer Wiggen til dei som hallar mot at språket kan ha vore i bruk til det forsvann i andre helvta av 1800-talet, og at utbreiinga av eit allment skulevesen basert på engelsk språk kan ha vore det som gav norn dødsstøyten (s. 72-73).

Ikkje veit eg kva som er rett, men spørsmåla er fascinerande. For kvifor døyr eigentleg nokre språk, medan andre – som òg ser ut til å ha dårlege odds ein periode – greier seg? I tilfellet norn kan mange ting trekkjast fram, spørsmålet er meir kva vekt ein legg på dei ulike faktorane. Inga statsmakt heldt sine hender over språket, og den lokale skotske eliten brukte det ikkje. Heller ikkje fekk språket drahjelp av reformasjonen, og det kom aldri noka bibelomsetjing på norn, sjølv om fadervår er blitt skrive ned og teke vare på i ulike variantar. Og skulevesenet brukte engelsk språk og forsterka posisjonen til dette. Det dukka heller ikkje opp nokon Ivar Aasen som, parallelt med nasjonalromantikken og nye folkerørsler, samla og systematiserte språket og la grunnlaget for ei målreising. Handelsmønster og kontakt med andre land endra seg. Tilflytting av skotsktalande må ha spela ei rolle, kanskje òg foreldre sine tankar om kva for språk borna deira ville ha nytte av om dei skulle ta seg fram i eit samfunn i endring.

I Norns død, især skolens rolle skriv Wiggen om samfunna på øyane som tradisjonsbundne og tette. Sjølv om desse samfunna opplevde ei innvandring av skotsktalande, der ein nok kan ha fått ei blanding av språk, ser han likevel «ingen grunn til å anta at skotsk i en slik språkkontaktsituasjon skulle være eller bli dominant. Da måtte skotsken ha konnotert en overordna, d.e. sosialt bydende eller attraktiv verdi. Bare i den svært fåtallige landeierklassen kan skotsken ha hatt et slikt konnotasjonspotensiale, (…)» (s. 71-72). Slik eg oppfattar Wiggen, skriv han dette om situasjonen før skulevesenet vart skikkeleg utbygd på 1800-talet.

Så er spørsmålet om det i det heile fanst eit livskraftig norn inn på 1800-talet, eller om språket i praksis allereie var dødt. Om språket i praksis var utrydda før skulevesenet vart utbygd, kan sjølvsagt ikkje denne utbygginga ha spela ei nemneverdig rolle for språkdøden.

Bål av gamle glør
Det finst tallause døme på at menneske prøver å hindra at språk døyr ut og forsvinn. Det kan bli bål når nokon pustar til levande glør. Verre er det å få gamle vasstrukne kolbitar til å flamma opp, og det er svært uvanleg at daude språk blir vekte til live att. Fenomenet er likevel ikkje heilt ukjent. Hebraisk var for lengst utdøydd i daglegtale, men det vart gjenoppliva, og i dag er det folkespråk og offisielt mål i det moderne Israel. Andre døme er dei to keltiske språka mansk og kornisk på dei britiske øyane. Begge desse språka var utdøydde. Men så var det likevel nokon som revitaliserte språka. Det kan definitivt ikkje samanliknast med hebraisk, men både mansk og kornisk er i bruk av ei handfull menneske. Mange er dei ikkje, men veksande grupper er det visstnok.

Situasjonen for norn er himmelvidt frå suksesshistoria moderne hebraisk. Og norn-entusiastane kan førebels berre drøyma om å koma dit mansk og kornisk er.

Nynorn
Vil nokon ta språket i bruk igjen? Skal eg vera ærleg, trur eg ikkje språket har større sjansar enn ein snøball i ei badstu. Men nokon har altså lansert "nynorn", eit språk basert på det vi veit om det gamle utdøydde språket på dei nordskotske øyane. Dei, eller den, som står bak nynorn-prosjektet, har lagt ut leksjonar i språket, ei ordbok, litt grammatikk og bakgrunnsstoff. Det er med andre ord gjort eit imponerande arbeid.

Eg har ikkje greidd å få kontakt med dei som står bak dette nynorn-prosjektet. Av heimesidene går det heller ikkje fram kven dei er, sjølv om det er tydeleg at dei har greie på språk. Om filosofien bak nynorn skriv dei at prosjektet først og fremst er ein intellektuell leik, og så får framtida visa om språket har nokon sjanse i den verkelege verda.

Det skal nok meir til for å få desse vasstrukne, norrøne kolbitane til å flamma opp. Du treng ein stor dose lidenskap og eit opplevd behov i eit samfunn eller ei gruppe om du skal ta omstart på eit innsovna språk. Du treng nasjonalistar, ikkje berre lingvistar. Men dristige og kreative er dei i alle fall, folka bak nynorn, det skal dei ha ros for. Heimesida deira er vel verd eit besøk.



Boka som er referert frå ovanfor, er Geirr Wiggen: Norns død, især skolens rolle (Oslo, 2002).

Kule ord (32): "demosphobia" (folkeforakt)

VOTE LEAVE: Eit folk som er frekt nok til å seia meininga
si når det blir spurt (foto: DAVID HOLT, frå Wikimedia Commons)

Dagens kule ord er henta frå engelsk, "demosphobia". Det har falle mange i den britiske eliten tungt for bringa at fleirtalet i folket var så uregjerleg forvorpne at dei røysta nei til vidare medlemskap i EU. Tenk å gjera noko slikt, når dei styrande endå til hadde vore så sjenerøse at dei gav folket lov til å seia meininga si.

Eg snubla over ordet i artikkelen Arise, Sir Snob Geldof i det konservative britiske tidsskriftet The Spectator. Her raljerer skribenten Brendan O'Neill over den forakta for vanlege folk som mange i den britiske eliten viser. Demosphobia blir utdjupa som "a borderline Victorian agitation with the pig-ignorant pleb who is madly trusted with making big political decisions about things like the EU". O'Neill meiner Brexit-røystinga i Storbritannia har fått fram og styrka den gamle, historiske forakta for vanlege folk og deira påståtte ufornuftige fakter.

Skulle eg koma med eit norsk motstykke, ville eg gått for "folkeforakt".