Ein barndom på bedehuset (II) - huset

Første artikkelen om "Ein barndom på bedehuset" tok utgangspunkt i språket.

I huset åt far min er det mange rom. Mange har gledd seg over desse orda frå Jesu munn og tenkt at det kanskje var ein plass for dei òg i Guds rike. Kritikken mot bedehuset har ofte vore at folk ikkje opplevde det var rom for dei der. Terskelen var for høg, det var for lågt under taket, miljøet var for trongt, skiljet var for skarpt og enkelt mellom dei innanfor og utanfor. 

Hør hvor det stormer der ute, her er det fredfullt og tyst! heiter det i ein av dei gamle bedehussongane. Og eg har høyrt den songen brukt som ein kritikk mot bedehusmiljø som kapsla seg inn i seg sjølv innanfor veggene. Kanskje tenkte dei innanfor veggene at bedehusflokken var dei einaste rette kristne i bygda?

Noko av denne krtikken mot bedehuset har vore urimeleg. Andre gonger har kritikarane hatt gode poeng. 

Men i det fysiske huset, kva rom fanst det der? Det vanlege norske bedehuset har vore eit avlangt kvitt trehus der møtesalen var det sentrale rommet. Kyrkjekrinsen bedehus vart reist i 1954. I det store og heile minna det om andre bygdebedehus, men det var litt større enn gjennomsnittet. 

MØTESALEN var det sentrale rommet i bedehuset. Utan møtesal, heller ikkje noko bedehus. I Kyrkjekrinsen stod talarstolen på eit lågt podium framme i salen med innskrifta "Set Dykkar lit til Herren". På veggen bakom hang det eit stort måleri med den pliktoppfyllande Marta som travelt steller i stand medan søstera Maria sit roleg og lyttar til Jesus i heimen deira i Betania. Ho er ved Jesu føter ei stille stund når orda kjem frå hans eigen munn, som det heiter i ein av bedehussongane. 

"Det er eitt som trengst" stod det under biletet frå Betania. Det var dette eine nødvendige som var pulsslaget i forkynninga på bedehuset: Ta imot Jesus som din frelsar og bli berga for det evige livet. Forkynninga stod i fokus på dei mange enkeltmøta og under møtevekene. Forkynninga høyrde med på andre samlingar i storsalen òg, slik som korøvingar, basarar og julefestar. På desse samlingane var det likevel så mykje anna program som òg skulle ha plass, at talen kom i ei tilpassa og nedkorta form - andakten.

Talarane på bedehuset kunne vera profesjonelle predikantar, og då kom dei helst frå indremisjonen eller Misjonssambandet. Andre gonger var dei "halvprofesjonelle" fritids- eller deltidspredikantar. Og var det snakk om ein andakt på ei korøving eller eit yngresmøte, stilte gjerne ein heilt allminneleg lokal kristen opp. Det var mange ulike menneske - flest menn, men òg kvinner - som delte gudsordet på ulike samlingar i bedehuset gjennom eit år. 

Lokale prestar kunne òg bli spurt, utan at dei utgjorde noko stort innslag mellom andaktshaldarane og talarane på Kyrkjekrinsen bedehus i min oppvekst. Arbeidet hadde ingen formelle band til kyrkja, sjølv om eg vil tru nesten alle av bedehusfolka var medlemar av Den norske kyrkja. Frå bedehusfolket si side var forholdet til kyrkja eit spørsmål om tillit. Dei inviterte gjerne ein prest dei hadde tillit til, men det var utenkjeleg å gje den offisielle kyrkja større formell makt over arbeidet. Slik sett var Kyrkjekrinsen bedehus i takt med den gjengse tankegangen som prega indremisjonsarbeiedet på Vestlandet: Det kyrkjelege embetet (presten) hadde ingen særskilt posisjon, men innehavaren av embetet kunne ein samarbeida med når tillita var til stades. Elles var det nok eit spekter av syn på den offisielle kyrkja mellom bedehusfolket. Nokre var av dei mest trufaste kyrkjegjengarane, andre var sjeldan innom dei tjukke murveggene på Saurås. 

Talaren var ikkje den einaste som hadde ordet under eit bedehusmøte. Eit vanleg møte vart leia av ein av dei lokale kristne. Møteleiaren eller ein annan delte gjerne eit ord til opning. Mange av møta vart dessutan avslutta med at ordet vart gitt fritt. Då kunne kven som helst i forsamlinga reisa seg og dela eit bibelvers, ei oppleving eller nokre tankar.   

- Lammet, ja, Lammet, dets vunder og sår, æren og prisen i evighet får! Eg hugsar at den lokale bonden og lekpreikaren Johan Ulset (Ulvesæter) ein sjeldan gong stemde i dette songverset på slutten av ei samling på Kyrkjekrinsen bedehus. Då kjende han seg nok ekstra velsigna. Andre gonger hende det, heller ikkje det så ofte, at eit møte vart avslutta med at folk knelte ved stolane, og dei som ville kunne be høgt. Bedehusmøta hadde sin struktur - eller liturgi, om du vil - men det var ein struktur som gav rom for det spontane på ein heilt annan måte enn gudstenestene i kyrkja. 

SMÅSALEN låg vegg i vegg med hovudsalen. Veggen mellom dei to salane kunne opnast når det trongst ekstra plass, men vanlegvis var det to skilde rom.

I dette mindre rommet kom det endå tydelegare fram enn i storsalen at bedehusarbeidet vart drive av fotfolket.

Småsalen vart brukt til fleire typar samlingar. Kvar torsdagskveld hadde vi Yngres-møte der, eit ungdomsarbeid i regí av indremisjonen. Av og til var det nattverdmøte på bedehuset, og dei var i småsalen. Større rom trongst ikkje. Vi sat rundt eit bord og følgde ein enkel liturgi. Brødet og vinen vart sendt mellom dei frammøtte. Ein hadde ansvaret for å leia møtet, men elles var vi like. Den som ville, kunne dela nokre tankar eller be ei bøn. Her er kje fri og træl, her er kje arm og rik. Kvar har den same arvedel og er dei andre lik. Idealet var slik som Trygve Bjerkrheim formulerte det i bedehussongen "Velsigna band som bind". 

Tidleg på 1900-talet hadde det vore strid om denne forma for nattverdfeiring, som vart kalla "fri nattverd". Lekfolket tok brødet og vinen i eigne hender utan å innordna seg i det større kyrkjelege fellesskapet og utan å underordna seg presten. No bør det seiast at oppslutninga om nattverdmøta ikkje var særleg stor. Så kanskje ein del av bedehusfolka ikkje fann det så naturleg, eller riktig, å feira nattverden utanfor storkyrkja, der dei trass alt var medlemar?

Så på bedehuset vart Ordet forkynt, brødet og vinen delt. Men dåpen måtte ein til kyrkja for å få. 

Hvor deilig det er å møte når ene man vandrer frem, en broder- og søsterskare på veien til samme hjem! Det kunne vore laga ei eiga lita ordbok om bedehuset. I så fall ville ein under bokstaven S finna "småmøte". Kvar tysdag var det slike møte - som var enkle i forma, opne for alle og utan talar. Bøne- og vitnemøte var eit anna namn på desse samlingane. Så mange menneske var det ikkje som møtte fram, men nok til at møta gjekk vidare år etter år. Stayer-evna var stor og godt støtta opp av Jesu ord om at "der to eller tre er samla i mitt namn, der er eg midt imellom dei". Ansvaret for å leia møtet skifta frå gong for gong. Programmet var enkelt og fast: songar frå Sangboken, samtale om bibelord og åndelege tema, og så ei bønestund. Eg gjekk på mange slike møte i oppveksten. Eit slikt tett fellesskap mellom menneske som på mange måtar var forskjellige, kunne opplevast kleint. Dei som kom, kunne òg bli mismodige av at så få møtte opp. Tok det nokon i ytterdøra no, kjem det kanskje fleire? På same tid var det ein stad for å dela erfaring, for å opna opp, og for å møtast som ulike menneske på like fot. 

Under V i ordboka for bedehuset ville ordet "venesamfunn" stått. Kjernetroppane på bedehuset brukte ofte dette ordet om fellesskapet seg imellom. Bladet til den regionale indremisjonen Nordhordland indremisjon heitte Venehelsing. I eit fellesskap av vener er, ideelt sett, alle like. Det hindra sjølvsagt ikkje at enkelte vart meir lytta til enn andre, og uformelle maktstrukturar finst alle stader. Det fanst òg formelle leiarroller i ulike styre som måtte fyllast. Men det kristne arbeidet på bedehuset kvilte på ein grunntanke om at her var alle like. Bønder, fabrikkarbeidarar og bussjåførar var ikkje mindre sannsynlege i ulike leiarroller enn lærarar og akademikarar på barndomens bedehus. 

Då var det heilt naturleg at den lokale aktiviteten på bedehuset, som var ganske stor, vart driven slik vener brukar å arbeida i lag. Dei betalar kvarandre ikkje. Dei hjelper kvarandre, og når mange hjelper kvarandre, blir det dugnad. Dermed kunne òg pengegåvene frå kollektar og frå den enkelte kanaliserast til Nordhordland indremisjon, som sende predikantar rundt til enkeltmøte og møteveker på store og små bedehus, og til  misjonsorganisasjonar som dreiv evangelisering, helsearbeid og utdanning i ulike krikar og krokar av verda. Arbeidet lokalt var med andre ord imponerande billig sidan ein ikkje hadde lønsutgifter. På den andre sida kan det henda denne arbeidsmåten utan fast tilsette gjorde det vanskelegare både å byggja ei stabil forsamling og møta den store bølgja av tilflyttarar til området. 

KJØKKENET. Kjøkkenet trongst til meir festlege samkomer der det var servering, og var godt å ha elles òg. Det låg i kjellaren vegg i vegg med mastsalen. Denne matsalen brukte vi ikkje så ofte. Eg har heller ikkje så mange minne frå kjøkkenet. Damene rådde nok ofte grunnen der.

Derimot hugsar eg godt at det var anna praktisk husarbeid vi måtte delta i. Etter eit arrangement trongst det gjerne både rydding og golvvask. Etter yngresmøta vart "vaskelista" lesen opp, og det vart slått fast kven av tenåringane som skulle vaska etter møtet denne torsdagskvelden. Eg meiner vi òg hadde det same systemet med vaskelister etter øvingskveldane i koret Unge Røster. Det var ikkje den mest populære lista du kunne hamna på, men det gjekk på omgang. Unge spirevippar fekk slik ei viss mengdetrening i golvvask.

DUGNADEN. I bedehuset på Kyrkjekrinsen fanst det toalett og andre smårom. Dessutan var det vaktmeisterbustad på loftet, og det var ikkje vanleg på eit landsens bedehus. Utanfor inngangen var dei trapp med delvis overbygd tak - ein kjærkomen møteplass for oss unge i pausar, og utanfor rammene av det fastlagte programmet. 

Denne trappa kom med utbygginga av Kyrkjekrinsen bedehus i 1980. Dette var eit merkeår for huset. Då stod den nye sidefløyen med peisestova (utan peis) ferdig. Eit stort dugnadsarbeid vart lagt ned. På ei av dugnadsøktene sto forresten fire mann som alle heitte Gunnar, i eitt og same stillas. Konstruksjonen var neppe heilt etter forskriftene for det vesle stillaset ramla saman og drog med seg alle fire gunnarane i fallet. Eg har forteljinga frå ein av dei.

Bedehuset på Kyrkjekrinsen kom så seint som i 1954. Dei fleste andre bedehusa i Åsane kom før kyrkjebygda fekk sitt: Salhus, Eidsvåg, Hordvik, Haukås, Mjølkeråen og Tertnes var alle før ute. Først i oktober 1954 vart altså  Kyrkjekrinsen bedehus vigsla. "Folket i krinsen har ytt mykje friviljug innsats til bedehuset, med dagsverk og pengeinnsamling", fortalde avisa. Mellom dei som hadde bretta opp ermane, var ei jenteforeining i Dalebygda som hadde samla inn 7000 kroner. Og sånn var det både i Kyrkjekrinsen og med andre bedehus: Fotfolket gjorde dugnadsarbeid, gav og samla inn pengar slik at huset vart reist og seinare halde ved like.  

Sokneprest Søvde var med under vigslinga i 1954. Åsanekvartetten song, det same gjorde Kyrkjekrinsen strengemusikk. "Det er som ein draum at me har fått opp bedehus her i krinsen", sa formannen i misjonsforeininga Oskar Flaktveit då han såg ut over forsamlinga. "Lars Blindheim, Johan Ulset, Emil Hjortland og Nils Saurås las so kvar eit skriftord", fortel avisreferatet. Her var menn frå dei gamle gardane i Åsane i sving. 

ÅRETAK FOR JESUS. Lekmannskristendomen var der sjølvsagt lenge før huset kom, og det skal ha vore haugianarar i Åsane tidleg på 1800-talet. Kjernen i den kristne lekmannstradisjonen var menneske som søkte åndeleg fellesskap med kvarandre utanfor rammene som den offisielle kyrkja og gudstenestene sette. Vanlegvis som eit supplement til desse rammene, men stundom i opposisjon. I 1970 var det hundreårsjubileum for misjonsforeininga i ein av nabokrinsane til Kyrkjekrinsen, Mjølkeråen misjonsforening. Karl Hitland vart intervjua og fortalde om korleis arbeidet hadde vore drive der i gammal tid. Då tok lekfolket saka i eigne hender dei søndagane det ikkje var gudsteneste i Åsane kyrkje: "Den som hadde ansvar for møtet, måtte då opp i fire - fem tida om morgonen, gå til sjøen, setja båten utpå og ro til Bergen for å henta talaren. Etter møtet bar det same vegen attende. Det kunne i alt ta bortimot ti timar".

Den lyttande Maria i samtale med Jesus sit i framgrunnen på det store biletet i møtesalen på Kyrkjekrinsen bedehus. Måleriet heng der den dag i dag. I det daglege arbeidet og dei mange aktivitetane, i dugnad og drift av huset, der var òg Marta sine flittige hender.

EIT MINNEORD. Denne artikkelen handlar om livet på Kyrkjekrinsen bedehus på 1970- og 80-talet. Men røtene til det lekmannskristne arbeidet går lengre tilbake i tid. Derfor vil eg avslutta med eit minneord som stod i avisa i 1962. Kan henda var dette minneordet einaste gongen denne bondekona fekk omtale i avisa. Ho kan stå som representant for dei mange kvinner og menn rundt på bygdene som bar oppe dette arbeidet, både før og etter det lokale bedehuset vart reist. 

Ei kjend misjonskvinne i Åsane, Olina Ulvesæter, er avliden vel 80 år gamal. Ho var frå Espelid og vart bondekone på Ulsetgarden. Hennar hug stod til arbeidet for Guds rike og i 25 år samla ho Ulset kvinneforening hjå seg til arbeid for misjonen. Ho gjorde ogso mykje for Kyrkjekrinsen misjonsforening og var alltid den som hyste forkynnarar som vitja krinsen. Sjølv tok ho ogso gjerne del på møte og samlingar med ord og vitnemål. Ho førde ein gjestfri heim og vann ein stor veneflokk. Ho vart midtpunktet i ei stor slekt og var glad i born og ungdom og vart ei god "tante" for mange. Sjølv hadde ho ingen born.

Onsdag vart ho gravlagd ved Åsane kyrkje. Kyrkja var fullsett av slekt og vener og bygdefolk som ville syna Olina den siste æra og fylgja til gravi.

Andakten tok til med "Våren" av Grieg for fiolin og orgel. Hjelpeprest Kåre Nødtvedt tala ut frå ordet i Esaias 49,16 med sterke ord om livet med Gud og Jesus Kristus som livsens lov so ein kan seia med salmeskalden: Du har gripe mi høgre hand.

Det vart lagt kransar frå slekti på hennar side og tidlegare avlidne manns side og frå misjonsforening og kvinneforening. Og so lydde songen Navnet Jesus blekner aldri - og frå musikken vart gjeve "Stjernesangen" av Sibelius og til slutt "I ensomme stunder" av Ole Bull.

Etter gravferdi var det minnesamvær i Kyrkjekrinsen bedehus.

Avisartiklane som er vist til over, er alle henta frå Dagen. Artikkelen om bedehusvigsla i Kyrkjekrinsen stod 25. oktober 1954, om 100-årsjubileet i Mjølkeråen misjonsforening 28. november 1970 og minneordet om Olina Ulvesæter stod 3. august 1962. Ein artikkel om tiårsjubileet for Kyrkjekrinsen bedehus stod dessutan i same avis 27. oktober 1964. 

For faktaopplysningar og bakgrunn om bedehus i Hordaland er denne boka nyttig: Reise i bedehusland - Bedehusene i Hordaland (Johannes Kleppa og Alf Henry Rasmussen, Bergen 2001).

Dei kursiverte songstrofene er henta frå Sanboken - Syng for Herren (Oslo 1983): Hør hvor det stormer der ute, her er det fredfullt og tyst! er frå songen "Kom som du er til din Frelser" forfatta av Thomas Ball Barratt, pioner for den moderne pinserørsla i Norge. Ved Jesu føter ei stille stund når orda kjem frå hans eigen munn kjem frå songen med same namn, forfatta av bonden og lekpreikaren Matias Orheim frå Nordfjord. Lammet, ja, Lammet, dets vunder og sår, æren og prisen i evighet får! er henta frå salmen "Brødre og søstre, vi skilles nu ad", og verset er skrive av den danske 1700-talspresten Frederik Boye. Her er kje fri og træl, her er kje arm og rik. Kvar har den same arvedel og er dei andre lik er eit vers frå songen "Velsigna band som bind", henta frå engelsk og islandsk av forfattaren Trygve Bjerkrheim. Hvor deilig det er å møte når ene man vandrer frem, en broder- og søsterskare på veien til samme hjem! er henta frå songen med same tittel, og skriven av prestedottera Kirsten Hansen frå Moss.  "Navnet Jesus", som vart sungen i gravferda til Olina Ulvesæter, er kanskje den mest kjende og kjære av alle bedehussongar - teksten er skriven av frelsesoffiseren David Welander, og tonen er ein Zulu-melodi frå Sør-Afrika.

Illustrasjonane til artikkelen over er utsnitt av biletet som heng framme i møtesalen i Kyrkjekrinsen bedehus (foto: Arve Kjell Uthaug). Motivet er Jesus som gjestar søstrene Marta og Maria i Betania. Målaren er Vilh. Bjørknes. Måleriet er frå 1955, året etter at bedehuset vart reist.

Ein barndom på bedehuset (I) - språket

Kyrkjekrinsen bedehus i Åsane (foto: Arve Kjell Uthaug)

- De må lera språkjæ! Lekpredikanten slo neven i talarstolen framfor ei stor forsamling av ungdommar samla til fest andre juledag i Kyrkjekrinsen bedehus. Eit gudshus i det som den gongen var eit kulturelt grenseland mellom rotfest landsens strilekultur, som ikkje minst bedehuset representerte, og byen og bergensarane som velta utover oss med sine rundkøyringar, lågblokker, kjøpesenter og dominante dialekt.

Og vi lærte språket vi som voks opp på bedehuset på 1970-talet. Bibelspråket og forteljingane frå boka fekk vi servert gjennom andaktar og talar. Enkelte supplerte òg med bibelgrupper og tapre forsøk på sjølvstudium. Det gjorde oss fortrulege med tekstane som har vore berebjelkar i sivilisasjonen vår i mange hundre år, og som i tillegg har snudd opp ned på enkeltemenneske sine liv. Eg vil tru ein spirevipp av ein tenåring på Kyrkjekrinsen bedehus på slutten av 1970-talet kjende bibelforteljingane betre enn ein gjennomsnittleg norsk universitetsprofessor i 2025.

DET BLIR SUNGET EN SANG AV ENFOLDIGE SMÅ. Dessutan lærte vi det særeigne, inderlege og litt meir daterte språket i songtradisjonen på bedehuset. Det gjorde i alle fall vi som gjekk på dei vanlege bedehusmøta, og ikkje berre var innom det kristne ungdomsarbeidet. I det siste tilfellet kunne ein gjerne sleppa unna med nymotens substitutt frå den ungdommelege songboka Rop det ut. Vi som var hardcore bedehusungdom og gjekk på vanlege møte, vi møtte òg tidt og ofte Sangboken. Denne boka med ei gullharpe på omslaget var den autoriserte songsamlinga på bedehuset den gongen. 

Språket i ein del av songane i denne boka verkar i dag framandt ikkje berre for sekulariserte menneske, men òg for aktive kristenfolk. Sett deg, lille due, der i ditt klipperede! Evig der din Jesus kjær ømt om deg skal frede. Det er kanskje ikkje slik dei fleste av oss ville ha innleidd ein samtale om tru og livssyn med naboen. Ikkje den gongen, og ikkje no heller. Men vi song det. Det var eit språk som til tider var eit par hakk for inderleg, og det var kanaanspråk i solide dosar. 

DET STRØYMER EI LIVSELV AV LUKKA. No er det ikkje mi meining å snakka ned denne songtradisjonen. For den som ser litt etter, er det eit mangfald av sjangrar og stilar i Sangboken, både i tekstar og melodiar. Inga folkerørsle skaper ein slik mangfaldig flora av songar utan at det renn ei sterk elv av frigjering og glede gjennom landskapet. Beklagar å måtta skriva det, alle bedehus-svartmålarar, men ein slik kreativitet og ei slik glede som kjem til uttrykk i songtradisjonen frå bedehuset, greier du ikkje å skapa gjennom berre skræmsler, helvetesangst og svartsyn.  

I vår tid har nokre bedehus-forsamlingar døydd ut. Der syng dei ikkje lenger. Andre har teke opp i seg den nyare lovsongs-tradisjonen, kanskje med nokre innslag frå arven etter Sangboken. Eg lurar på kor mange aktive bedehus-forsamlingar som framleis brukar Sangboken som hovudkjelde for songen. I og for seg er det kanskje ikkje ein god idé heller. Skal bedehusa leva, må dei ta opp uttrykksformer frå kulturen omkring, og den endrar seg. Samstundes er det på høg tid at nokon slepp laus den musikalske kreativiteten sin og gjev Sangboken-arven eit nytt uttrykk. Arne Domnerus Kvartett gjorde det med nokre av melodiane i Evergreens fra Kanaan, som kom i 1981. Men her finst det både tekstar og melodiar som ventar på å møta ei ny tid.

NÆRMERE DEG MIN GUD. - Nærmere deg min Gud, sa mannen, og flytta senga på loftet. Ei småvittig sjel hadde skribla ned denne utfyllande kommentaren i ei av songbøkene på Kyrkjekrinsen bedehus. Det kunne løna seg å bla litt på måfå i Sangboken. Sjølvsagt vaks det fram ein eigen humor på bedehuset, og i det meste av humoren er språket det viktigaste verktøyet. Bedikken på Kyrkjekrinsen hadde sin eigen sjargong, eigne historier og eigne karakterar. No skal det seiast at dette bedehuset hadde eit stort og aktivt ungdomsmiljø den gongen, knytt til både kor og andre aktivitetar, og det var heilt avgjerande for korleis det var å veksa opp i miljøet. Slett ikkje alle bedehus hadde eit slikt sterkt ungdomsarbeid. Mykje av humoren vart nettopp skapt i møte mellom den unge generasjonen og ein tradisjonell bygde- og bedehuskultur. Det sette sitt tydelege preg på språk, sjargong og vitsar. Av og til gjekk humoren litt mykje ut over dei same personane, dvs. faktiske personar i miljøet. Men først og fremst gjorde humoren at vi pusta fritt. Eit miljø utan humor er ei tvangstrøye.

Språkhumoren gjennom kommentarar og vitsing fekk eit meir teatralsk supplement gjennom sketsjen, som ofte var eit innslag på ein del festar og samlingar i ungdomsmiljøet. Sketsjen kravde ei heilt anna førebuing og planlegging, sjølvsagt, enn ein treffande kommentar i forbifarten. Og det gjorde stor suksess når dei lokale stand-up-talenta fann sin naturlege plass på scenen.

GJØR DET LILLE DU KAN. Oppveksten på bedehuset gav oss òg ei anna og meir oppdragande språkleg opplæring. Går vi heilt tilbake til siste delen av 1800-talet, voks den norske bedehusrørsla fram parallelt med utbygginga av skulevesenet, demokratiseringa av samfunnet, den eksplosive veksten i formelle lag og organisasjonar og oppblomstringa av trykte massemedia som bøker, blad og aviser. Denne demokratisk-folkelege revolusjonen prega arbeidet på bedehuset både den gongen og i generasjonane som følgde etter. Både misjonsforeininga, som hadde det overordna ansvaret for huset og arbeider der, og andre lag som hadde meir spesialiserte arbeidsfelt, var born av eit samliv mellom evangelisk kristendom og demokratisk assosiasjonsånd. I denne kulturen var styre, årsmøte, val, medlemskap, protokollar og referat sjølvsagde ting.

Alle arbeidsgreinene på bedehuset hadde nok ikkje like tydeleg innslag av dette, men det var likevel ein vesentleg del av sjølve rammeverket om arbeidet. Skal eg ta fram eitt enkelt utslag av dette no i ettertid, må det bli referatskrivinga på Yngres. Dette var eit arbeid med møtesamlingar kvar torsdag, og det var vi medlemane som dreiv aktiviteten sjølve. Om eg ikkje hugsar feil, var det tolv år vi måtte vera før vi fekk byrja på Yngres, og så hang vi med nokre år framover. Vi hadde vårt eige styre, skaffa andaktshaldarar, planla og leia møta, arrangerte helgeturar. Frå dei vanlege møta kvar torsdag skreiv vi referat. Skrivinga gjekk på omgang - sikkert ikkje mellom alle frammøtte, men mange fekk i alle fall prøva seg. Og så las vi opp referatet på neste møte. 

Så er eg litt meir usikker på kvifor vi eigentleg skreiv desse referata frå heilt vanlege torsdagssamlingar med ein gjeng tenåringar til stades. Heller ikkje veit eg om vi stilte oss det spørsmålet. Vi skreiv. Og for nokre av oss vart det ein av mange små, viktige ting som oppdrog oss til å delta i samfunnsarbeid og bruka språket på ein meir formell måte.

Heilt til slutt i denne første vesle artikkelen om barndommen på bedehuset bør det presiserast at artiklane byggjer på mine eigne minne frå oppveksten på Kyrkjekrinsen bedehus på 1970- og inn på 1980-talet. Sjølvsagt prøver eg å referera ting så korrekt eg kan. Samstundes er det klart at særleg enkeltepisodar og replikkar baserte på hendingar fleire tiår tilbake, er henta fram slik eg hugsar det. Slike minne kan naturlegvis i nokre tilfelle vera unøyaktige, og andre kan hugsa ting litt annleis.

VED JESU FØTER EI STILLE STUND. Sidan dette er ein artikkel om bedehuset, gjer eg som lekpreikarane ofte gjorde på talarstolen: Eg har allereie sagt at no skal eg gå til avslutning, men så dukkar det likevel opp meir som berre må med. Predikantane på Kyrkjekrinsen bedehus stod bak ein talarstol med innskrifta "Set dykkar lit til Herren". På veggen bak dei hang det eit stort måleri av Jesus som var gjest hjå systrene Marta og Maria. Marta går i bakgrunnen og ordnar til med mat og drikke. Maria sit saman med Jesus i framgrunnen og lyttar til orda hans. "Det er eitt som trengst", slår bibelsitatet nede på måleriet fast. Dette eine nødvendige er å vera nær Jesus og lytta til orda hans. Så viktig var det at jamvel travle kvinneplikter kom i bakgrunnen.

Kva var det eigentleg han ville ha fram, talaren som la inn over oss festkledde ungdommane at vi måtte læra oss språket? Det hugsar eg ikkje. Men sidan det var ein predikant på bedehuset, vil eg tru det handla om trua, frelsa og hjarteforholdet til mannen frå Nasaret. For det er eitt som trengst, det var det liten tvil om på bedehuset. 

For dei som ikkje kjenner Sangboken så godt, så er alle mellomtitlane over songtitlar derifrå, henta frå 1983-utgåva. Det blir sunget en sang av enfoldige små vart skriven av den norske journalisten Carl Bang i 1921 - "men de selvkloke vil ikke høre derpå", heiter det vidare i teksten. I ei eldre utgåve av Sangboken står det litt annleis: "De forstandige vil ikke høre derpå". Det strøymer ei livselv av lukka er skriven av den kjende bedehusdiktaren Trygve Bjerkrheim (1957) frå Bjerkrheim i Rogaland. To av dei mest kjende songane hans er Det er makt i de foldede hender og Han tek ikkje glansen av livet. Nærmere deg min Gud er ein internasjonalt kjend salme, skriven av engelske Sarah Adams i 1840 og omsett til norsk av Gustav Jensen i 1915. Allereie før siste verdskrigen skal salmen ha vore omsett til over 140 språk. Gjør det lille du kan er skriven svenske Lina Sandell (1885), som med sine evangeliske songar er høgt skatta både på bedehuset og utanfor. Ved Jesu føter ei stille stund er skriven av gardbrukaren og lekpredikanten Matias Orheim (1908) frå Eid i Nordfjord. Orheim var ein kjend talar i si tid; han var blind og spela m.a. på glas når han reiste rundt.

Kule ord (86): trekkekasse

Trekkekassen får ein liten kvilepause under basaren.
(foto: Arve KjellUthaug)

Dagleg brukar vi ting utan å vita kva dei heiter. Denne tanken slo meg for ikkje lenge sidan då eg stod og rista på ein flat liten trekasse med små kuler inni. Det var på basar. Og kulene eg rista fram, var vinnarnummera.

Då eg var gutunge, var eg på basarar på Kyrkjekrinsen bedehus. Slik eg hugsar det, var salen full av folk. Stemninga var høg, ungane oppspilte og forventningane store. På basarkvelden kom det nok litt i bakleksa dette fortærande bibelordet om ikkje å gjera Guds hus om til ei røvarhola; her var det jo så triveleg. Det var fleire omgangar med åresal. Slaget var altså ikkje tapt om du ikkje vann noko i første runden. På barndomens bedehusbasarar var årane smale papirremser. Remsene hadde ulike fargar, og det sto fleire nummer på kvar remse. Etter at trekninga var ferdig, gjekk årane i bosset. Det endra seg sjølvsagt då det vart kjøpt inn solide treårar til basarane. Heretter var det gjenbruk.

På basarane var det to ting som fanga alle auge. Det eine var dei årane du sat med sjølv. Rett framfor deg kunne det liggja eit vinnarnummer. Det andre var mannen som stod og rista på den vesle trekassen heilt framme med talarstolen. Talkulene han fekk fram, avgjorde om det endeleg var du som var den heldige.

Men kva heiter denne kassen? Etter å ha rådført meg med kunnskapsrike folk, veit eg no at det var ein trekkekasse eg sto og rista på under den vesle basaren for nokre veker sidan. Eskanor sel slike trekkekassar, og Eddie Bjerkeskaug i firmaet opplyser at kassane er norskproduserte. Dei har hatt produktet i fleire år og selt kanskje 40-50 stykke. Dei seinare åra har ikkje etterspørselen vore stor, og Bjerkeskaug trur firmaet gjerne sel to, tre årleg. Han kjenner òg til eit anna norsk firma som sel slike trekkekassar.

Kule ord (66): dugnad

Denne gamle løa, som her er pynta til fest, står på
Titland i Alver kommune. Som vanleg var med løer,
er ho grindbygd. Grindene har nok vore reist
på dugnad, slik skikken var. Det same var nok tilfelle
med taktekkinga. Kanskje vart materialane òg frakta på dugnad?
 Løa er frå 1500-talet og av dei eldste i sitt slag her til ladnds. 
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Dette ordet ser ut til å ha vorte ein nasjonalskatt på linje med ostehøvelen, kongehuset og matpakke-lunsjen. I skuggen av denne populariteten har ordet fått ein utvida og til tider annleis bruk enn det hadde. Våre føresette i politikken og styringa av landet fortel oss dagstøtt kor viktig det er at vi alle er med på dugnaden for å koma oss heilskinna gjennom korona-pandemien, og dei prøver å oppmuntra oss og skapa god stemning med å fortelja kor flinke vi (nesten) alle er til å gjera vår del av denne dugnaden. Vel, kanskje heilt til byrådsleiar Raymond Johansen i Oslo ein uvakker dag med høge smittetal slo fast at "dette er ikke lenger noen dugnad, dette er alvor". Som om dugnad ikkje var alvor.

Frå min eigen barndom heng orda dugnad og bedehus tett saman. Det lokale bedehuset på Kyrkjekrinsen skulle byggjast ut, og det vart lagt ned ein stor og trufast innsats på dugnad. Ikkje minst gav slike dugnader eit rom for at mannfolk kunne vera i lag og ta eit tak for den gode sak. Som mange vil hugsa, vart jo byggjearbeid i dei dagar rekna for mannfolk-arbeid (slik er det nok stort sett i dag òg, men - hysj - ikkje sei det til nokon). Far min fortel at det ein dag var samla fire mann som alle heitte Gunnar, på eit sjølvlaga stillas på denne dugnaden. Stillaset vart nok reist litt kjapt og lettvint, for det ramla ned mens alle gunnarane sto oppå. Det må ha gått bra, trass alt, for så vidt eg veit lever dei alle enno. Forresten ser det ut til at skikken med å byggja bedehus på dugnad òg lever, slik denne artikkelen i Dagen viser. 

I utgangspunktet var dugnad ei ordning med bytte av arbeidsinnsats i lokalsamfunnet når ein trong krefter ut over det eigen familie kunne stilla. Dugnaden var frivillig (men forventa), gjensidig og ubetalt. Ordet "bytesarbeid" har vore brukt.

For litt sidan kom eg over eit interessant lite skrift som tek føre seg tun og husbygging på gardane rundt om på Vestlandet i gammal tid: Innberetning om Kulturgeografisk Registrering på Vestlandet med oversikt over de foreløbige resultater (Bergens Museums Årbok 1943, Robert Kloster og Borghild A. Frimannslund). Der står det òg ei lita oppsummering om dugnaden i husbygginga på gardane. Svara dei samla inn, var samstemte frå heile Vestlandet om at dugnad vart brukt til tre viktige oppgåver når det skulle reisast bygningar. For det første trongst det ofte dugnad når byggjematerialet skulle fraktast.  Og når grindene, dvs. reisverket, i løene skulle opp, vart dette gjort på dugnad, for her trongst det mange mann samtidig. For det tredje var det vanleg med dugnad til taktekkinga. Her måtte det gå fort, og ein skulle helst unngå både vind og mykje sol under arbeidet. Ifølgje årboka frå Bergens Museum var dette den aller kjekkaste av dugnadane, med mykje folk i alle aldrar, og frå Nordhordland kjenner ein ordet "tokeveitle" (tekkingsfest). 

Årboka summerer opp mykje viktig om dugnadsinstitusjonen gjennom ein rapport frå Hardanger: "(D)et var nærast so ei plikt, eller bytesarbeid, men det var lett å få folk til dugnad, for var det so at ein trong hjelp sjølv, so visste ein kor ein skulde av, og so var det no både god mat og drikka å få ved slike høve." (s. 124 i årboka).

Gråstein, gardsdrift og gudsfrykt

Magnusløå sett frå sør (foto: Arve Kjell Uthaug)

Attmed den gamle postvegen frå Bergen til Trondheim ligg Magnusløå. Mens postvegen batt saman to av dei største byane i kongeriket, var steinløa del av det daglege gardslivet på Sætre i Åsane. Som mange andre av steinbygga rundt om, seig òg Magnusløå i kne. Men ivrige hender reiste henne på ny, og gjorde henne til gudshus. 

Magnusløå er ein del av eit unikt kulturlandskap. Kjem du frå Bergen i sør, skal du ikkje stoppa på IKEA, men tvert om halda fram vidare innover bak møbelgiganten. Heilt til vegen endar på gardane Mellingen og Espelen (Espelid) inne i botnen av Langavatnet. Frå Mellingen går postvegen langs Dalselva, og det første stykket oppover er temmelg bratt. Godt det finst ein plass litt lenger oppe som heiter Kvilet. 

Her gjeld ei ordet om ikkje å sjå seg tilbake. Du skal tvert om snu deg og sjå utover dei grøne liene og markene, fjellheimen bakanfor og Langavatnet som ligg i midten og speglar det heile. Langs vegen ligg det fleire gråsteinsperler - steinhus reist av tidlegare generasjonar og brukt i gardsdrifta. Dei fleste av desse husa er i god stand. 

Magnusløå
Like sprekt sto det ikkje til med det vi i dag kallar Magnusløå. Etter kvart som ein går nordover, flatar postvegen ut og går slakk og fin i botnen av kløfta mellom dei to fjelltoppane Veten og Håstefjellet. Først gjennom Rimmaskaret, og litt lenger framme ligg Magnusløå i Træ.  

Då dugnadsarbeid starta i 2008, låg det meste av løa i røys. Ivrige folk tok steinane i eigne hender under kyndig leiing av Harald Toppe. Ikkje minst gjorde Marit Pedersen og mannen Knut ein stor innsats. Men dei hadde med seg fleire. Marit Pedersen har skrive ein artikkel i Åsabuen om dette arbeidet, og det er interessant å sjå at det var folk frå gardane på både nord- og sørsida av fjellet som stilte opp: Både Sætre og Mellingen figurerer mellom etternamna til dei som tok eit tak.

Det er romsleg med plass i
Magnusløå (foto: Arve Kjell Uthaug)

Ein del av steinen frå gamleløa var forsvunnen, og dagens bygg er ein kombinasjon av stein og trebord. Etter fem år sto det nyreiste bygget klart. Inni er det grindverk, langs veggene er det enkle trebenker. Over eit enkelt alter i sør heng ein naken trekross. Etter kvart som åra er gått, har folk sett frå seg figurar, mest englefigurar.

Kyrkjelyden i Salhus har bruksrett til Magnusløå. Eitt og anna arrangement er det der, men slett ikkje mange. Løa står heile tida open. Ferdafolk kan gå inn, be ei bøn, ta seg tid til litt ettertanke, ta ein nistepause saman med andre, eller søkja livd om regnet pøsar ned.

Løa ligg forresten inn i Træ. Kjell Erik Steinbru, rådgjevar i stadnamntenesta i Språkrådet, opplyser at dette namnet kjem av inkjekjønnsordet træ(de) i tydinga "inngjerda beiteteig for husdyr". Ordet heng saman med verbformene trø og trå, dvs. gå og stiga eller trakka.

Gardsdrift
Løa er oppattkalla etter Magnus Sætre, som var gardbrukar på Sætre og døydde i 1992. Eg har vore i kontakt med ein av sønene hans, Agnar, som vart fødd i 1960:

- Då eg vaks opp, hadde vi enno nokre få mjølkekyr, sauer og ein fjording. 
Stykket i Træ vart brukt til beite for kyrne, og løa var då ikkje brukt til anna enn at kyrne søkte ly der om dei fann det for godt. Me leidde kyrne inn i Træ etter mjølking om morgonen og heim att til mjølking om kvelden, så vidt eg hugsar, fortel Sætre. Han legg til at det kan henda stykket i Træ òg vart brukt til slåttemark tidlegare, og at det vart lagra høy i løa - men det veit ein ikkje.

- Kanskje har ho òg vore brukt til å lagra torv. Det var nemleg eit løypestrengfeste i bakken rett nordom løa. Løypestrengen kom frå austsida, øvre feste er godt synleg nett attmed stien oppom "Litleveten" enno. Dersom du går til Veten frå Sætre, så er Litleveten den vesle haugen ein passerer undervegs. Når du kjem eit stykke oppom Litleveten, passerer du torvmyra, fortel Sætre. Torvtakinga var før hans tid, men slik han har oppfatta det, var tormyrane eit fellesgode slik at fleire bruk hadde rett til å ta torv til oppvarming derifrå.

Magnus Sætre
Magnus Sætre (født 1925), som løa har fått namn etter, var gardbrukar og bedehusmann. Kona heitte Ellen og kom frå Fjell. Foreldra til Magnus var Ola Sætre og Klara, fødd Mjelde. Klara kom frå Valestrand på Osterøy. Fram til Ola døydde i 1968, hadde dei mjølkekyr på garden, fortel Agnar Sætre, og deretter hadde dei kalvar, sauer og hest fram til 1977. Då vart det slutt med dyrehaldet. Jorda vart pakta bort til eit søskenbarn av Magnus, som budde på Teigland, og som i mange år kom og tok slåtten på Sætre.

Magnus jobba på ferjene som matros og billettør. For det meste var han på sambandet mellom Steinestø og Knarvik.

- All fritid gjekk med på småbruket, han kvilte seg berre om søndagane. Då gjekk turen gjerne på fjellet. Kvar sommar i mange år deltok han på fjellvandringsleirar med Nordhordland indremisjon, fortel Agnar om faren.

Sjølv om småbruket krov sitt, hadde Magnus òg tid til teneste i Guds rike. Frå tidleg ungdom har eg sjølv eit litt artig minne om dette. Det må ha vore seint på 1970-talet eller litt inn på 80-talet. Vi dreiv den kristne ungdomsklubben "Yngres" på Kyrkjekrinsen bedehus. Dette var eit arbeid drive av og for yngre ungdommar. Det aller meste tok vi oss av sjølve, men talarane henta vi utanfrå. Denne kvelden var det Magnus Sætre som skulle halda andakten. Sætre stilte trufast opp, men det var berre ei lita handfull ungdommar som hadde funne vegen til småsalen i bedehuset denne kvelden. Sætre heldt andakten, og like etterpå kom det nokre få ungdommar til. Då valde lekpreikaren like godt å halda andakten ein gong til, slik at nokre av oss fekk han for andre gong. Dei sauene som kom diltande etter, trong vel maten like mykje som dei som var der til rett tid.

Taket av Åsane

Veten i vinterdrakt med solrenning over Osterøy
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Postvegen mellom Mellingen og Sætre er eit populært turområde. På kvar side av vegen stig det opp ein fjelltopp, Veten på austsida og Håstefjellet på vestsida. 

Veten (486 moh.) er den høgaste og mest trafikkerte av desse to fjella. Det går mange vegar opp dit. Rett-i-koppen-varianten går opp frå parkeringsplassen på Sætre og nedatt den bratte stien til postvegen og så tilbake til parkeringsplassen. Ein mykje lengre variant er rundturen frå Sætre langs postvegen til Mellingen og Espelen, derifrå går stien langs vatnet ut til Teigland (lukk grindene), så fører ein bratte bilveg opp til Sæterstøl, der det går sti opp til toppen av Veten. Siste etappe går frå toppen og ned att til Sætre.

Frå toppen av Veten er det ei fantastisk utsikt i alle retningar, og som ein kan skjøna av namnet, var denne fjelltoppen ein del av det eldgamle varslingssystemet: eit nettverk av toppar der ein kunne tenna bål (vetar) som varsla om ufred og kalla til mobilisering. Professor Johan Myking har skrive ein artikkel om Veten i Hordvik spesielt, og om varslingssystemet meir generelt, og han meiner fjellet oppom Sætregardane kan ha vore eit ledd i varslingslina innover mot Voss. 

Men toppen på andre sida av postvegen er òg turen verd. Ikkje minst er det flott å gå frå Baugtveitvegen opp til toppen (464 moh.). På skilt og kart heiter fjelltoppen Høgstefjellet. Agnar Sætre er ikkje så begeistra for dette, og peikar på at folk frå området alltid har kalla toppen for Håstefjellet. Her får han støtte frå stadnamn-eksperten:

- Namnet tyder ‘det høgste fjellet’, men det er uttalen "Håstefjelle" eller "Håstefjedle" som må reknast som nedarva munnleg namneform, og namnet burde vore skrive Håstefjellet i offentleg samanheng. Denne skrivemåten er då i pakt med den munnlege stadnamntradisjonen i området, og han er samtidig i tråd med den opphavsforma namnet venteleg har hatt. Adjektivet høg hadde forma hár i gammalnorsk, slår Kjell Erik Steinbru fast.

Så det er berre å håpa på nye skilt her. Uansett ligg toppane der og ventar på dei som vil og kan gå dit. Og midt imellom ligg Magnusløå.


Artikkelen trekk vekslar på opplysningar henta inn frå Agnar Sætre og Kjell Erik Steinbru, og på følgjande to artiklar i Åsabuen nr. 26 frå 2016: Magnusløå (Marit Pedersen) og Hordvikveten - ein vaktar av Vossaveldet (Johan Myking).