Åleine mot nordavinden



(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Vest i Lerøyne i Austrheim står dette grantreet. Det står ytst på eit nes, berre eit lite saltsprut frå sjøen, og har utsikt mot havet og Holmengrå. Kvifor det står her så heilt åleine for seg sjølv, veit eg ikkje. Nokon kan jo ha planta det, men meir sannsynleg har det sådd seg sjølv. Litt lengre inn på øya står det mange grantre i trygge klynger der ingen skil seg ut.

Grana vår er ujamn og einsidig i veksten, tydeleg forma av ver og vind i harde tak. Ubalansert vil nokon seia. Men ho står her i alle stormkast, med livskraft og rotfeste. Flyttar seg ikkje ein tomme. Det er sjeldan eg ser noko heroisk i eit grantre, men innser at det kanskje bør gjerast eit unntak for stribukken i Lerøyne. 

Stridsmann

I dag 8. april 2016 er det hundre år sidan Arthur Berg vart fødd. Teologen frå Brunlanes i Vestfold tok over som redaktør i avisa Dagen i 1955, og sat der til han gjekk av med pensjon i 1986. Eg veit ikkje om Berg nokon gong møtte ein omdømeekspert. Dei ville neppe snakka same språk. Redaktøren var ikkje først og fremst oppteken av kommunikasjon som fungerte. Han skreiv og sa det han meinte. Ein merkeleg vane han hadde. Vi som voks opp med leiarartiklane og kampsakene hans, kan lett sjå det han nok òg godt såg sjølv der han hamra ned setningane på tastaturet: Han stridde for mange «tapte» saker. Saker som ikkje fekk gjennomslag, og synsmåtar som i dag berre blir støtta av minoritetar ute i dei halvtause marginane av samfunnet.

Den kristne tanken

Svært mykje av det Arthur Berg skreiv, var gjennomsyra av kampen for den kristne tanken. Derfor var han ei motvekt mot den anti-intellektuelle tradisjonen som òg finst i norsk kristenliv. Dermed vart resonnement, grunnleggjande premissar og val av ord viktig. Eg trur det var Arthur Berg som lærte meg kva eit aksiom er for noko, og eg kan ikkje hugsa at eg i barndomen snubla over andre aviser som hengde på forklaringar "frå ordboki" under leiarartiklane. "Ord har alltid ein verknad" var, om eg ikkje hugsar feil, slagordet på den kanskje vel sterke, men samstundes ikoniske eigenreklamen Dagen hadde i plakats form i min barndom. Teksten var heilt i Bergs ånd.

Utan tvil var Berg ein konservativ teolog, og Bibelen var den høgaste autoriteten. Ei av sakene han investerte svært mykje ernergi i, var kampen mot kvinnelege presteteneste. Det er blitt eit nesten sært minoritetsstandpunkt i dag – sjølvsagt om vi berre vel å sjå på dagens norske kristenliv, og gløymer den verdsvide kyrkja og den samanhengande kyrkjelege tradisjonen frå apostlane. Mange vil rekna det som ei tapt sak her hjå oss, på line med dei bibelsk forankra kjønnsrollene Berg forfekta. Følgjer ein dagens leiarartiklar i Bergs gamle avis, er desse sakene tona ned – sjølv om synet i prinsippet nok er det same.

Under Arthur Berg var avisa Dagen dessutan ei drivande kraft i kampen for det ufødde livet. Fosterdrap, skreiv redaktøren i Sparebankgaten, og det er vel når alt kjem til alt eit både ærleg og vondt ord. Her òg kan det sjå ut som han stridde for ei tapt sak, ei vi helst vil sleppa å snakka om. Men kanskje vi ein gong må slutta med å feia dette under teppet.

Mellom brør

Eit utslag av Bergs kamp på dette feltet var den sterke argumentasjonen han førte imot at Kristeleg Folkeparti skulle gå inn i ei borgarleg regjering som stilte seg bak abortlova. I dag er det ikkje mange, om nokon, som løftar Bergs fane her – det tel vel med mellom dei tapte sakene. Men den gongen var det harde tak. Avisa og partiet var runne av dei same vestlandske lekmannsrøtene. Første redaktøren i Dagen var søskenbarn av første tingmannen til KrF. Strid mellom nære blir det gjerne ugreie av, og spørsmålet om regjeringsdeltaking gav gjenlyd så det skrangla i abonnementsstatistikken til Dagen. 

Mange følte det kanskje slik som ein av Bergs åndsfrendar ein gong skreiv det: I stridens hete vart iveren stundom så stor at sverdet ikkje berre fekta framover, men gjekk i sirkel over hovudet slik at det òg ramma dei som slost i same fylking og for same sak som Berg. Her siterer eg etter minnet, og vonar det ikkje sviktar meg.

Men Bergs forteneste var at han sto fast på at vernet om det veikaste menneskelivet var større og viktigare enn at KrFs fremste kvinner og menn skulle flytta inn på statsrådskontora.

Heldigvis fekk Berg vera med på å vinna ei og anna sak òg. I den breie alliansen mot EF fann han sin plass saman med kommunistar, fagforeiningsfolk, professorar, radikale ungdomar, nasjonalt innstilte, bønder, motkulturelle, fleirtalet av folket - og andre avvikarar.  Nei-fleirtalet under folkerøystinga i 1972 er nok den tydelegaste sigeren han fekk vera med på. Pressemannen sloss òg med brennhug for Israels sak. Der bles ikkje opinionsvindane hans veg som i EU-saka. Når eg tenkjer tilbake, lurar eg på om det var noko bortimot eit prinsipp for han å alltid støtta Israel når landet og leiinga der fekk kritikk.

 

Nynorsk og erotikk

Pressemanne hadde òg sider som kanskje overraska og overraskar nokon. At han skulle bli målmann og tala og skriva konservativ nynorsk med i-endingar, sto vel ikkje skrive i stjernene. Vestfold har aldri vore noko sterkt nynorskfylke. Men Berg var ein mann som gjekk på tvers. Gleda hans over erotikken i den bibelske Høgsongen passar heller ikkje så godt med stereotypiane om den pietistiske mørkemann. Mange veit nok heller ikkje at han var Nato-motstandar, og at han var ein kvass kritikar mot nådelaus førehandsdøming i pressa.

Berg var ingen nederlags-dyrkande sutrekopp. Eg trur han oppriktig ønskte å vinna dei kampane han kjempa. Men meir enn å vinna, trur eg sigeren for han var å bli ståande i striden for det han trudde var rett. Utan å vika, utan å dukka - og utan å forlata tastaturet. Han våga å stå i stormen åleine.

Eg saknar han og minnest han med glede.

Med Anders Hovden på rangel

Det gamle Kristiania. Hit kom Anders Hovden som bondestudent
(Bilete frå Nasjonalbiblioteket, hente frå Wikimedia Commons)

Anders Hovden vart fødd i Ørsta på Sunnmøre i året 1860. I dag er han nok best kjend som forfattar av fedrelandssalmen Fagert er landet. Hovden var ein ruvande person i si tid, og han var folketalar. Han var prest og salmediktar, målmann og nasjonalist. Ein frilynt fargeklatt frå Sunnmøre. Han kom frå enkle kår og opplevde, som så mange bondestudentar på den tida, både svolt og pengemangel i hovudstaten Kristiania. Men han greidde seg. Eit stødig sjølvbilete var nok til god hjelp, vil eg tru. 

Men å vera fattig bondestudent i hovudstaden på slutten av 1800-talet var ikkje spøk. Hovden hadde god hjelp frå sambygdingen Ivar Aasen, som flidde han tjue kroner i månaden. Lite hadde han likevel å leva av, han skulle trass alt ha til både husleige, mat - og kanskje òg ei bok no og då.

I sjølvbiografien Attersyn fortel Hovden om då husverten hans kasta den unge bondestudenten på dør så han laut pakka og finna seg eit nytt rom. Pengelens og svolten går han omkring i Kristiania. Veiknar og visnar, bleiknar burt - så og seia. Då er det han møter ein kjenning vestifrå, ein embetsmannsson som hadde vore oppe til studenteksamen og dumpa. Together we are dynamite.

Anders Hovden ymta frampå om mat. Men medan dei venta på maten, fekk han både øl og dram. Eg er ingen ekspert, men det er vel slik at alkohol på tom mage gjev ekstra kraftig effekt. "Eg visste kje meir av meg før eg um ettermiddagen vakna på politistasjonen i Piparviki - so vaken som eg sjeldan hev kjent meg!"

Og Hovden fortel vidare:

Eg toler kje vera innestengd, redsla vil reint kjøva meg, ein vert galen. Av all makt riv eg og rykkjer i døri, bankar og buldrar og ropar. Men det er ingen som høyrer. Langt um lenge kjem det ein konstabel. Eg ropar han i møte: "Kva hev eg gjort? Er det noko reint gale!" Eg fær høyra ei lang leksa som var lysteleg nok, berre ikkje eg hadde vore "helten": Eg hadde kome upp hovudgata i reiketidi, eg hadde kysst "den venaste unge dama i byen". Og midt framfor Universitetet hadde eg slegest med politiet; ein stor folkeflokk hadde samla seg - mest som når kongen kom - og fylgt etter konstablane som drog meg på stasjonen ---

Vel, Anders Hovden slapp sjølvsagt ut igjen. Vi får vona han òg fekk seg eit styrkande måltid mat bak murane, det seier ikkje boka noko om. Men i tillegg til skamma, skriv han at opphaldet bak lås og slå kveikte ei medkjensle med dei utstøytte:

Eg fekk ein glimt av han som var kalla syndarvenen og var komen for å søkja og frelsa dei forkomne. Og eg sjølv var imillom dei. Det var den djupaste upplæring i teologi eg hadde havt i heile mitt liv. Det la ein understreng av medkjensla i mitt lynde, som vil tona til min døyande dag.

Kjelde: Anders Hovdens Attersyn, Oslo 1993 (nyutgjeving), s. 77-79.

Teaterpioneren frå Eksingedalen



Dore Lavik (foto: Hansen & Bryde,
eigar: Nasjonalbiblioteket, blds_02910)

Det var neppe roleg i stova og tyst i tunet på garden til Kari og Johannes på 1860-talet. Barneflokken deira i den bortgøymde Eksingedalen i Hordaland talde fem gutar og to jenter. Her må det ha vore energi og framtak. Slik gjekk det med dei: Andres tok over farsgarden og vart stortingsmann. Andreas vart stortingsmann og indremisjonsleiar. Johannes vart profilert målmann, grunnla avisa Gula Tidend i Bergen og sat som redaktør i ei årrekkje. Johan vart prest, slett ikkje ille det heller for ein bondegut på slutten av 1800-talet. Maria vart frilansjournalist og engasjerte seg i arbeidarrørsla. Dordei døydde som lita. Dore, den yngste i flokken, vart skodespelar og teaterleiar.

Boka En haugianer på teaterscenen (2008) er skriven av psykiateren Nils Johan Lavik, barnebarn til presten i denne søskenflokken. Han er ikkje historikar, heller ikkje teatervitar av profesjon. Men han har gitt eit interessant og leseverdig innblikk i eit liv prega av ambisjonar og oppdrift, motgang og tilbakeslag.

Ein søskenflok

Det er ingen tvil om at søskenflokken frå Lavik var langt utanom det vanlege. Slik sett burde det vore skrive ein «søskenbiografi» om denne flokken. Gjort på ein god måte kunne dette gitt eit eineståande innblikk i norsk historie på siste halvdelen 1800- og byrjinga av 1900-talet. Fellesnemnaren for alle dei seks søskena som voks opp, er at dei pressa mot porten inn til makta, posisjonane og hegemoniet i samfunnet  - for å riva ned noko gammalt, for byggja opp noko nytt eller for å vinna seg ein posisjon. At bondesøner vart valde inn på Stortinget, var for så vidt ikkje noko nytt. Røysterettsreglane i grunnlova frå 1814 la stor makt i hendene på bøndene. Ikkje minst på 1830-talet var gruppa av bondetingmenn stor. Men denne utviklinga var like fullt ein del av ei langsiktig nedbygging av det gamle systemet dominert av embetsmenn og storborgarar. Særleg blir dette tydeleg når bønder og andre på 1880-talet sluttar seg saman i partiet Venstre som utfordra embetsmakta og etter kvart også unionen med Sverige. 

Begge dei to tingbrørne frå Lavik var valde inn for partiet Venstre.  Andreas vart jamvel såpass radikalisert i møte med dei kårne i landet at det var med på å setja han utanfor den vestlandske lekmannsrørsla i fleire år. Johannes, og til dels også Dore, utfordra språket til eliten. Maria, og dels Dore òg, knytte seg opp til den opposisjonelle arbeidarrørsla. Johan klatra oppover og fekk seg ein posisjon i kongens embetsstand.

Andreas Lavik fortel i eit av breva til broren Johan om ei preikeferd til Indre Holmedal i 1881. Han fekk ingen hjarteleg velkomst frå presten. Guds tenar og statens embetsmann ville nok helst sleppa utfordringa frå ei radikal lekmannsrørsle han ikkje fekk ha styringa med. «Nu kommer de ikke som en fredens engel, men som en forstyrrelsens!», var orda presten møtte Andreas med.(1) Det galdt nok på fleire område. Mange i den tradisjonelle norske eliten sentralt og lokalt må ha opplevd lavikane og deira likesinna som ein heller hissig sverm av forstyrrelsens englar.

Eit tidsskifte

Samstundes må det heller ikkje gløymast at viktige ting i sjølve rammeverket i samfunnet var endra, slik at denne mobiliteten nedanfrå faktisk var mogleg. Det hjelper lite å klatra dersom det ikkje finst trinn på stigen. Hundre år tidlegar var Noreg ein del av det eineveldige dansk-norske riket, og det trongst ingen stortingsmenn. I tillegg til, og i samspel med, det nye demokratiet voks det fram ein flora av aviser og nye organisasjonar. Etter kvart kom dei politiske partia. Ulike grupper, også dei opposisjonelle, fekk sine kanalar. Til og med eit nytt og opposisjonelt skriftspråk hadde vokse fram. Landet fekk òg sine første teaterscener. Samfunnet hadde på mange måtar opna seg, og i den nye tida var det mange plattformer for opposisjon og springbrett for nye etlitar.

På teaterscenen

Boka om Dore Lavik fortel om bakgrunnen hans, livet som teatermann, andre sider av livet hans og om sjukdom, død og ettermæle. 

Teaterscenen ser ut til å ha vore eit kall for Lavik. Men trongt var nålauga inn til å livnæra seg av ein slik geskjeft. Som student i Oslo enda Lavik opp som huslærar hjå Oscar Nissen – mannen som tok til som formann i Santalmisjonen og enda opp som leiar av  Arbeidarpartiet. Deretter drog han til Amerika, til liks med andre frustrerte kunstnarar frå Skandinavia. Vel tilbake i Noreg var han nokre år på slutten av 1890-talet tilsett på Den Nationale Scene i Bergen. Han gifta seg med den ni år eldre skodespelarinna og teaterinstrukturen Ludovica Levy. Saman tok dei det store spranget i 1899, reiste til hovudstade og grunnla sitt eige teater. Sekondteatret var eit vågestykke både økonomisk og kunstnarleg. Men det butta imot, og teateret vart oppløyst etter eit par år.

I den neste fasen var Dore leiar for eit omreisande selskap av skodespelarar, som farta rundt i Noreg, Danmark og Sverige. Ifølgje Nils Johan Lavik var dette første gongen eit norsk teaterlag turnerte i Danmark og Sverige, og ikkje omvendt. Dore og skodespelartroppen hans heldt det gåande i nokre år, og han fekk til dels rosande meldingar av kritikarane. Ekteskapet med Levy vart derimot oppløyst. Dore frå Eksingedalen slo seg i staden i lag med Marie Andersen, som han vart sambuar med. Seinare skulle ho svikta han, og enda opp som fru Knut Hamsun.

Marie

Ifølgje boka hadde Dore og Marie planar om å gifta seg, men det vart ikkje til. Og så kom altså Knut Hamsun inn i biletet. I april 1908 møtte Marie Knut i vestibylen på Nationaltheatret i Kristiania. I mai kom Dore til Kristiania etter ein mislukka turné, og i følgje Nils Johan Lavik var då Hamsuns "erobring" av Marie allereie eit faktum. I juni vart Dore sjuk og døydde i Bergen. Det gjekk fort og det gjekk nedover for Dore Lavik dei siste månadene.

Historia ville det slik at det i dag nok er fleire som har høyrt om Marie Hamsun enn om Dore Lavik. Det er den sida av saka. Det er på same tid ei undring som ikkje heilt slepp taket når eg les om forholdet mellom Marie og Dore. Det er presentert som eit faktum, både i denne boka og elles, at dei berre var sambuarar. Vi må tru det var slik. Men merkeleg er det at minneordet i Aftenposten slår fast at han «var gift med skuespillerinne Marie Lavik». Hulda Garborg omtala i dagboka si forholdet mellom dei to som eit «Giftermaal», som var i ferd med å gå skeis etter at Knut Hamsun kom inn i biletet. Som om ikkje det var nok, har boka med eit bilete av annonsen som Marie rykte inn då Dore døydde. Der står det «Min kjære Mand», underskrive «Marie Lavik».
 

Var folk verkeleg så nonchalante med den ekteskapelege status tidleg på 1900-talet?

Kor er alle heltane?

Det er få ting i boka som får fram skilnaden til vår tid så tydeleg som heltedikta avisene prenta då Dore Lavik døydde. I dag ville slike tekstar vore utenkelege. En haugianer på teaterscenen gjev att fire slike minnedikt om Lavik, tre på landsmål og eitt på riksmål. Den mest kjende av skribentane er salmediktaren Anders Hovden. I dag står alle desse tekstane fram som svulstige. Ingen skriv lenger slikt, i alle fall ikkje i vårt land, når nokon døyr. Men Laviks tid var på ein heilt annan måte tida for dei høge hugmål, dei store ideal og for det stridande mennesket som kjempa seg fram trass motstand og fattigdom. Og stundum enda det heltemodige livet tragisk.

For eit folk som sit og sutrar på toppen av ein pengehaug, kjennest ikkje heltedikt like naturlege. Pragmatisme og ironisk distanse følest meir naturleg.

Haugianar?

Det er mykje vi ikkje veit om Dore Lavik. Tankane hans og kva han trudde får vi etter måten lite innblikk i gjennom denne boka. Kjeldematerialet set sine grenser.

Å omtala Dore Lavik som ein haugianar, slik boktittelen gjer, er likevel ei spissformulering på grensa av det uhistoriske. Haugianismen – og den pietistiske lekmannsrørsla generelt - stilte strenge krav til personleg omvending og til forsaking av verdsleg liv med sine «meget farlige fornøielser» som dans, kortspel og teater. Dore Lavik var leiar for ein omreisande teatertropp, og han gjekk frå skilsmisse til sambuarskap. Heller ikkje kjenner vi til noka omvendingshistorie eller til at han søkte fellesskap med dei vakte gruppene.

Det er likevel interessant når Nils Johan Lavik skriv at han ikkje har støytt på noko materiale som tyder på at Dore var i open opposisjon til kristendommen eller tok offentleg avstand frå det kristne miljøet som prega heimen hans. Men vi veit svært lite om kva han trudde. Det sikraste vi har, er det broren og indremisjonshovdingen Andreas sa i minnetalen om Dore: «Selv sa han før han reiste, at han trodde, Gud vilde ikke forstøde ham. Og Gud forstøder ingen, der kommer.» Men om Dore Lavik var ein bortkomen son som kom heim på det siste, eller om det var ein sterk kontinuitet i trua - sei det.

Kort sagt. Nils Johan Laviks bok gjev eit interessant bilete av skodespelaren Dore Lavik og livet hans. En haugianer på teaterscenen gjev eit fint tidsbilete, og vi lærer mykje om kva Dore Lavik brukte livet sitt til. Samstundes er det svært mykje vi ikkje veit om korleis han tenkte, om kva han trudde, om motivasjonen - om kvifor han gjorde som han gjorde. Det lyt vi ofte gissa oss til.

(1) Frå Fjon til Fusa (1996) s. 92.

 

Ann Griffiths



Minnesmerke i Pont Llogel (Foto: Penny Mayes, Wikimedia Commons)

Ann Thomas vart døypt i april månad 1776 i soknekyrkja i Llanfihangel-yng-Ngwynfa. Heile livet sitt levde ho på garden Dolwar Fach i Wales. Ho hadde fire sysken. I oktober 1804 gifta Ann seg med Thomas Griffiths.  Barnet deira, Elizabeth, vart fødd 13. juli 1805 og døypt same dagen, men levde ikkje meir enn eit par veker og vart gravlagt 31. juli. Kort tid etter døydde Ann Griffiths sjølv, 29 år gammal, og ho vart gravlagt på kyrkjegarden i Llanfihangel-yng-Ngwynfa 12. august 1805. I 1808 døydde mannen Thomas av tuberkulose.

Når Ann frå Dolwar Fach blir hugsa, er det på grunn av salmane hennar. Ho levde i eit område der folk snakka walisisk, og der gamle folketradisjonar var høgst levande. Familien hennar var ein del av dette samfunnet, og faren hadde ein viss posisjon. Familien Thomas høyrde ikkje til nokon rik overklasse, men var heller ikkje mellom dei fattigaste i dette bygdesamfunnet. Sjølv ser Ann ut til å ha vore ein leiartype.

Som så mange andre i Wales på denne tida, vart ho ein del av dei sterke metodistiske vekkingane. I mange år levde denne rørsla meir eller mindre innanfor den etablerte anglikanske kyrkja i Wales. Det formelle brotet kom først i 1811, nokre få år etter at Ann var avliden. Men sjølv i tida før det formelle brotet var spenningane mellom vekkingsrørsla og dei som sat i dei kyrkjelege posisjonane, sterke. Spenningar i dei walisiske lokalsamfunna var det òg. Dei kalvinistiske metodistane i Wales hadde sine eigne predikantar, sine eigne lokale forsamlingar eller venesamfunn, og sine vidare geografiske nettverk. Etter kvart danna altså dei kalvinistiske metodistane sitt eige frikyrkjesamfunn, og vart den største av frikyrkjene i Wales. Den sterke oppslutnaden om desse kyrkjene på 1700- og 1800-talet gjorde at Wales ein gong gjekk for å vera The Land of Nonconformists.

Ann vart fødd inn i denne historiske samanhengen. Ho gjekk gjennom ei åndeleg brytning og slutta seg til metodistane i 1796/97. I ei rørsle som langt frå var ukjent med sterke kjensler og kraftige uttrykksformer, ser likevel Ann ut til å stå fram som ein person med opplevingar og eit indre liv utanom det vanlege. Det ho først og fremst blir hugsa for, er salmane hennar. A.M. Allchin har i boka Resurrection’s Children skrive eit vakkert essay om tre walisiske kvinner: Mary Jones, Ann Griffiths og Ruth Evans. Dei levde på same tid og budde i nokolunde same området av Wales. Mary Jones får vera for denne gongen, det var ho som vandra milevis for å få tak i ein bibel, og som skal ha inspirert til skipinga av bibelselskapet i Storbritannia. Ruth Evans skal eg koma tilbake til om nokre få linjer. Men først til det Allchin skriv om Griffiths:

«(…)Ann was a genius and a poet. Only two great women poets have been acknowledged in the long history of Welsh literature, and she was one of those two. She was, moreover, a woman of great intellectual and spiritual gifts. If we must call her a mystic – and it seems we can hardly avoid that word – then we must say she was a mystic of a deeply intellectual kind. There can be no doubt about the power of feeling in her hymns, but the power of her intellect may surprise us even more.» (Resurrection’s Children 1998, s. 26)

Noko av det som fascinerer mest med historia til Ann Griffiths, er måten salmane vart tekne vare på for ettertida. Ann kunne både lesa og skriva. Men det var ikkje ho som skreiv ned sine eigne salmar. Tvert om ser det ut til at ho ikkje meinte at salmane skulle skrivast ned for ettertida. Likevel har vi i overkant av 70 vers - sette saman til 30 salmar - etter henne. Eit av versa finst i eit brev Ann skreiv, men dei aller fleste vart berga for ettertida på ein annan måte. Ruth Evans tente på garden Dolwar Fach. Mellom dei to kvinnene var det eit nært fellesskap, og Ann delte salmane med Ruth. Sjølv kunne ikkje Ruth skriva, men ho lærte seg versa utanåt. Etter at Ann døydde, sa ho fram tekstane til mannen sin John Hughes, som skreiv dei ned. Dermed vart den munnlege tradisjonen frå Ann Griffiths sikra eit varig liv.

Alle salmane er på walisisk, men det finst engelske omsetjingar. Både salmetekstar og informasjon om forfattaren finst på ein eigen nettstad om Ann Griffiths ved Cardiff University, redigert av Dr E. Wyn James. Omsetjingar til norsk har eg ikkje støytt på, men eg skulle likt å vita om det finst nokon.

A.M. Allchin har karakterisert livet til Ann Griffiths med nokre linjer frå ein seinare walisisk poet, Waldo Williams (her i engelsk omsetjing):

What is living? Having a great hall
Between narrow walls.

Fornuft og fantasi

Alister McGrath har skrive biografi om
C.S. Lewis (foto: Matthias Asgeirsson frå
Island, Wikimedia Commons).

Alister McGrath kom i fjor ut med biografien Eccentric Genius. Reluctant Prophet. C.S. Lewis – A Life. Lewis var litteraturvitar knytt til universiteta i Oxford og Cambridge. Han var òg ateisten som vart kristen, og som i foredrag og bøker argumenterte for trua. Likevel er han nok mest kjend for fantasy-bøkene han skreiv for born, Narnia-serien, som blir lesne og sett i filmversjon av mange femti år etter at forfattaren gjekk bort.

Det har kome fleire biografiar om Lewis. Den aller første skreiv han sjølv. I Surprised by Joy fortel han si eiga historie frå barneåra i Nord-Irland og fram til han tidleg i trettiåra ikkje fann annan utveg enn å kassera ateismen. På strekninga mellom desse to punkta handlar mykje av forteljinga om livet som kostskulegut langt heimanfrå, i eit skulesystem som for mange av oss er så annleis og ukjent at det nesten kunne vore henta frå ei fantasy-bok. Det er lett å skjøna at ein annan fantasy-forfattar, J.K. Rowling, har valt internatskulen – riktig nok ein litt spesiell ein – som ramme om forteljinga si om Harry Potter og venene hans. Når foreldre og familie er langt unna, er trygge og innskrenkande rammer fjerna, og det usannsynlege får friare spelerom. Borna sjølve får òg, på godt og vondt, i langt større grad sjølve definera reglane, sjølvsagt i eit slags samspel med skulen sine reglar.

Men tilbake til C.S. Lewis. Surprised by Joy dukkar ofte opp som kjeldene i biogafien frå McGrath. Det same gjer brev og dagbøker. Og, hjelpe meg, kor folk må ha skrive brev i dei dagane. I alle fall har ein del personar, som C.S. Lewis, både sendt og fått store mengder brev. Der det finst store samlingar av brev mellom vener og nære, har biografar som McGrath eit unikt kjeldemateriale. Sjølvsagt var folk selektive i det dei skreiv også i fortrulege brev. Men eg lurar på om det finst eit tilsvarande kjeldemateriale etter vår generasjon. Facebook og e-postar (om dei er tekne vare på) vil gje historikaren heilt andre utfordringar som kjeldemateriale.

Alister McGrath er sjølv frå Nord-Irland, har ei fortid som ateist, har bakgrunn frå universiteta i Oxford og Cambridge, er professor i teologi og har skrive ei rekkje bøker, m.a. trusforsvar. Dermed står han Lewis nær og har eit godt utgangspunkt for å skjøna han, samstundes som han skriv med profesjonell distanse. Boka gjev ein fin og brei, men slett ikkje langtekkeleg, presentasjon av Lewis, og vi møter dei mange personane som var viktige for han. Mora som døydde så tidleg. Faren han hadde eit vanskeleg forhold til, og som – om vi skal tru det Lewis sjølv skriv i Surprised by Joy – hadde ei suveren evne til å feiltolka. Han var forresten sakførar. Storebroren Warnie som var den nære venen i barndomen, og seinare i livet delte hus med Lewis i Oxford. Dessverre var han så altfor glad i flaska. Barndomsvenen Arthur Greeves som var hans fortrulege gjennom heile livet. Fru Moore som han delte hus med og budde hjå som ei mor. Forholdet deira har vore gjenstand for ein del spekulasjon, men det er neppe mogleg for ein biograf å finna endeleg svar. J.R.R. Tolkien som vart nær ven med Lewis, men som etter kvart kom meir på avstand. Joy Davidman, amerikanarinna som han overraskande nok gifta seg med på sine eldre dagar. Det er mange fleire. Lewis var ingen akademisk kokkelur som trekte seg vekk frå andre menneske og sat einsam med sine tankar og skriveri. Og mange av venene hans er verd sine eigne biografiar.

C.S. Lewis – A Life er ei velskriven og innsiktsfull bok. Ho gjev eit bilete av ein mann som kombinerte den klare fornuft med fantasifull kreativitet og kristen tru. Det kunne sikkert vore på sin plass å avslutta omtalen med eit sitat frå boka. Eg vel meg ein bilettekst, utan bilete (s. 364):

«Lewis at home at The Kilns in 1960. This is one of the best-known images of the later Lewis. It depicts him sitting at his desk, complete with the materials he used when writing – on the left, a large cup of tea, a bottle of Quink ink, an ashtray, and a box of matches; on the right, a pipe, a tin of tobacco, and a second box of matches.”

Ni månader, og så på sokkel

Forfattar Edvard Hoem (t.v.), mållagsleiar Haakon Aase og ordførar
Nils Marton Aadland etter avdukinga av Ivar Aasen-minnesmerket
på Frekhaug 24. mai (Foto: Arve Kjell Uthaug)

No har Frekhaug i Meland fått sin Ivar på sokkel, slik Knarvik i den litt større nabokommunen Lindås allereie har hatt sin ei stund. I Knarvik står den lokale trubaduren Ivar Medaas i heilfigur utanfor kjøpesenteret. På Frekhaug vart det i dag 24. mai avduka ein byste av Ivar Aasen.

Så kva gjer sunnmøringen og språkgranskaren Aasen på Strilelandet? Svaret er at han har vore her før. I 1843 til 1844 sat han ni månader på Litlebergen like ved Frekhaug, lytta til strilemål, skreiv på grammatikken sin – og venta på stipendpengane som skulle koma. Ikkje alle småkommunar reiser statuar av omstreifarar som var innom nokre månader ein gong på 1800-talet. Men Meland kommune har fått Aasen-minnesmerket i gåve frå det etter måten velhavande lokale mållaget. Og Aasen er heller ikkje kven som helst. Det sjølvlærte geniet la grunnlaget for det nynorske skriftspråket. Så det er flott at nynorskkommunen Meland like ved Bergen gjer stas på nynorskens far.

Minnesmerket vart avduka av leiaren i Meland mållag, Haakon Aase saman med forfattaren Edvard Hoem. Sjølv hadde eg nok vona på eit litt meir annleisAasen-monument. No er han eit hovud med pistreskjegg bak håka, ikkje så ulikt dei avbildingane vi kjenner så godt av han frå før. Men målmedviten i blikket er han, det skal han ha. Og eg blir sikkert glad i Aasen-hovudet med tida. Det er kunstnaren Gunnar Torvund som har laga monumentet.

Avdukinga på Frekhaug var ramma inn av hornmusikk, korsong, kveding og helsingar frå Edvard Hoem og frå leiaren i Noregs mållag.

Etterpå var det foredrag ved Edvard Hoem for ei fullsett rådhuskantine. Med historisk innsikt og talegåver som ein folketalar tok Hoem forsamlinga med på ei reise i norsk 1800-hundretalshistorie med utgangspunkt i 1814-grunnlova. Det var ei forteljing i tråd med den Venstre-tradisjonen som så sterkt har prega forteljinga om norsk 1800-talshistorie. Hoem la stor vekt både på impulsane frå europeisk radikalisme og den norske haugevekkinga som bakgrunn for grunnlovsverket i 1814. Og rimelegvis dukka det òg opp ein del historiske «slektningar»som vi kanskje ikkje alltid likar å bli minna om. Høgrefolka i salen med ordføraren i spissen vart minna om at partiet deira stritta imot den breie demokratiske folkerørsla leia av partiet Venstre. Teologisk konservative fekk biskop J.C. Heuch og kvinnesynet hans å tenkja på. Og det som måtte vera att av kommunistar og andre med tankar om eit jordisk idealsamfunn, vart minna om faren med å ikkje nøya seg med mindre enn det perfekte. Men først og fremst var det eit foredrag som løfta fram vår store felles arv frå 1814.

Og utanfor står Ivar Aasen på sokkel og stirer langt fram.

David Camerons påskebodskap

Den britiske statsministeren David Cameron har like før påske ved tre ulike høve uttalt seg om den kristne trua, og om si kristne tru. Det er BBC som melder dette. Statsministerens påskehelsing på YouTube kan alle sjå sjølv (over). Her legg han vekt på kva kristne tru og kristne menneske gjer av gode ting i det britiske samfunnet, og trekkjer m.a. fram dei evangeliske alpha-kursa som blir haldne for fangane i fengsel - og for andre, for den saks skuld. Cameron legg òg inn eit ord for dei forfølgde kristne kringom i verda.

I følgje Bloomberg news service skal Cameron òg ha uttalt at hans "moments of greatest peace" kanskje er annankvar torsdagsmorgon under nattverden i St. Mary Abbots, kyrkja i London som er knytt til skulen der borna hans går. Cameron skal òg ha referert til "vår frelsar" i ei mottaking for kyrkjeleiarar.

Det kan innvendast at politikarar har taktiske motiv for å snakka om tru, det kan t.d. vera å sanka støtte i ei gruppe av samfunnet. Det kan sikkert vera tilfelle her òg, vi får jo tru ein toppolitikar veit kva han gjer når han sjølv har regien.  

Nokre vil òg vera kjappe med å stempla ein toppolitikar som snakkar om tru, som hyklar. Det kan vera rett. Like gjerne som det kan vera rett om deg og meg.

I utgangspunktet bør ein vera varsam med å døma så raskt, sjølv når ein vurderer politikarar. Eg synest det er både interessant og positivt at statsministeren i Storbritannia snakkar så ope om trua i eit land der menneske tradisjonelt gjerne er like reserverte på dette feltet som vi er her i Noreg. Tidlegare statsminister Tony Blair var òg kjent som kristen, og han har no i ettertid konvertert til den katolske kyrkja (for nye lesarar: den kyrkja der paven og Ulf Ekman frå før er medlemar). Samstundes er kommentaren frå Blairs rådgjevar Alastair Campbell eitt av dei godt kjende sitata frå britisk politisk liv: "We don't do religion". Det var den gongen Blair var statsminister og ein journalist stilte eit spørsmål om tru.

Britiske politikarar vil nok vera tilbakehaldne med å snakka om trua si òg i den næraste framtida, tippar eg. Men altså ikkje alltid. Siste ordet her skal David Cameron få, og sitatet er frå eit BBC-program i 2009:

"I believe in God and I'm a Christian and I worship - not as regularly as I should - but I go to Church."

Filmen om Børre Knudsen

Kyrkja i Balsfjord der Børre Knudsen
var prest (foto: Labongo, Wikimedia Commons)

Eg voks opp med redaktør Arthur Bergs kvasse og klar leiarartiklar i avisa Dagen. Ei av sakene han engasjerte seg sterkast i, var kampen for det ufødde barnet. Abort var fosterdrap, meinte redaktøren og ville bruka språket til å avsløra og ikkje tilsløra. Så kom opprørspresten Børre Knudsen. I tillegg til ord tok han saman med kollegaen Ludvig Nessa i bruk symbol og dramatiske handlingar for å få fram at abort var eit spørsmål om liv og død. Ja, Knudsen brukte jamvel seg sjølv som protest: Mannen nekta å ta imot løn frå staten, førte kampen i rettssalen til han mista kappe og krage og måtte sjå på at hans eige rykte og hans eigen familie vart utsett for større påkjenningar enn dei fleste er i stand til å ta inn over seg.
 

Filmen om presten frå Balsfjord, En prest og en plage, har lånt tittelen frå Niels Chr Geelmuydens drivande gode biografi som kom ut i 1988. Tittelen er særs god, men samstundes for smal. For dette er ikkje berre ein film om presten Børre, men like mykje om kona hans Ragnhild Knudsen og samspelet dei imellom. Det er vanskeleg å ikkje la seg imponera over ei så ærleg, sterk og klok kvinne.

Fridtjof Kjærengs film om Ragnhild og Børre Knudsen er eit tankevekkjande dokument og eit imponerande portrett. Ein av styrkane ved filmen er at han er så ærleg. Børre Knudsen er ein mann som framleis har tankens kraft og ei røyst skapt for salmesong. Samstundes er han ein gammal mann plaga av parkinsons sjukdom og nattlege mareritt. Mannen som tok seg inn på sjukehus i svart samarie og kvit prestekrage for å protestera mot at dei drep små born der, må no få hjelp med eigen sjukdom frå helsepersonell på sjukehuset. Kona Ragnhild hjelper og støttar han og er både myndig og god. Og familien strevar med å koma til rette med den høge prisen borna har måtta betala for prestens temmeleg einsame opprør mot norsk abortlov og –praksis. Innslaget der dottera får sleppa til, får dette tydeleg fram. Ragnhild fortel korleis ho ei tid såg for seg ei framtid som åleinemor, og korleis ho ei stund var på avstand frå trua. Her blir ting løfta fram, det blir ikkje tagd i hel. Ein del vil nok også kjenna seg att i scener som den der mor og dotter løftar fram det positive med at han får ei seng på sjukeheimen; Børre ser ut til å vera med på framsnakkinga, men ansiktet hans ser likevel ut til å røpa noko anna.

Filmen er ikkje utan humor, også ut over den eine prestevitsen. Mange vakre bilete blir det òg. Fjella mot himmelen, trebåten på sjøen, blåbærlynget om hausten. Balsfjord har den innramminga som trengst for å gje vakre småscener innimellom.

Likevel er slett ikkje humoren, og heller ikkje estetikken, det som festar seg mest etter denne filmen. Gjennom samtalane med ekteparet og gamle filmklipp frå den gongen Knudsen sto midt i den sjølvbestemte medieviraken, blir striden om abort løfta fram igjen. Mange vil sikkert synast det er vondt å sjå denne filmen. Og den gongen på åtti- og nittitalet vart Knudsen møtt med indignasjon og raseri. Sterkt kjem dette til uttrykk gjennom demonstranten som sender spyttklyser mot politiskjolda mellom seg og Børre Knudsen, eller demonstranten som fysisk kneblar Børre Knudsen med å halda handa si for munnen hans.

Det er ikkje ofte kneblinga blir så direkte. Men fortrenginga er der heile tida i abortdebatten. Ei anna av dei sterke scenene er eit filmklipp der Knudsen står på eit podie i friluft. Meir eller mindre overdøyvd av motdemonstrantar, set han i med eit skjerande og langvarig skrik. Eg veit ikkje kva Børre Knudsen tenkte då han gjorde dette, men eg tolkar det som om han ville gje stemme til tause skrik.

Det ligg kanskje ein slags ironi i at filmportrettet av Børre Knudsen går på norske kinoar samstundes med at kyrkjemøtet drøftar rapporten Sett undertrykte fri!. Det er Mellomkyrkjeleg råd som står bak rapporten om menneskerettar, ein rapport som òg tek opp såkalla «reproduktive rettigheter». Her heiter det m.a. at «Tilgang til lovlige og trygge aborter er en del av seksuelle og reproduktive rettigheter og har sitt ankerfeste i morens rett til liv og helse og i hvert menneskes kroppslige integritet." Rett nok heiter det i eit anna kapittel av rapporten, om retten til liv og abort, at kyrkja må «være med på å holde levende en etisk refleksjon om hvordan vi best kan ivareta respekten for både for det fødte og for det ufødte liv, samtidig som den tar rettighetsdimensjonen på alvor. »

Ein kan seia mykje fint om etisk refleksjon. Men for Børre Knudsen handla det ikkje berre om å halda liv i ein etisk refleksjon. Det handla om å halda liv i små born som velferdsstaten ikkje ville verna. For han var og er den overordna reproduktive retten den retten eit ufødt menneske har til å bli fødd. I tillegg til portrettet av to modige og uvanlege menneske, er det dette spørsmålet som står att etter filmen om Ragnhild og Børre: Korleis kan det norske samfunnet ta menneskeverdet frå dei aller svakaste?

 

Ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar

Marte Wexelsen Goksøyr (Foto: May
B. Langhelle, http://www.oktober.no/)

Det er ikkje første gong Marte Wexelsen Goksøyr er i søkjelyset. Ein gong konfronterte ho statsminister Jens Stoltenberg i Stortingets vandrehall. Ikkje alle likte dét, men ho vart lytta til. På søndag tala ho igjen, denne gongen i den direktesende grunnlovsfeiringa frå Eidsvoll. Goksøyr snakkar direkte, klart og tydeleg. Ho snakkar om noko viktig, ho er truverdig og ho blir lytta til. Goksøyr har altså Downs syndrom, og ho set fingeren på det vi alle veit: Ufødde barn med eit kromosom meir enn gjennomsnittet blir i dei fleste tilfelle fjerna. Vi har med andre ord eit sorteringssamfunn, slik Goksøyr peikte på. Gjennom å peika på dette, på vegner av seg sjølv og andre med Downs syndrom, er ho blitt ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar. Og bodskapen hennar er lett å forstå, slik ho sa det på Eidsvoll: «Jeg vil leve!».

C.S. Lewis om Tolkien, katolikkar og filologar

Puben The Eagle and Child i Oxford var møtestad 
for Tolkien, Lewis og andre 
(foto: Dick Penn, Wikimedia Commons)

I desse dagar fyk orkehovuda veggimellom i kinosalane rundt om i landet. Film nummer to bygd på boka Hobbiten er blitt eit flott drama, som tek vare på den grunnleggjande historia i J.R.R. Tolkiens fantastiske bok. Men òg i denne filmen er action-elementet blåse opp og bygd ut så sterkt at avstanden samstundes blir ganske stor til boka.

Nok om det. Som kjent var Tolkien ven med forfattaren av Narnia-bøkene, C.S. Lewis. For oss kan det verka som om dei to britiske forfattarane hadde mykje felles. Det hadde dei. Men ein del var også ulikt. I sjølvbiografien Surprised by Joy nemner C.S. Lewis venskapen med katolikken Tolkien, ein venskap som oppsto før Lewis sjølv vart kristen. Men ein protestantisk bakgrunn frå Ulster hadde han med seg. Slik skriv han om forfattaren av Hobbiten og Ringdrotten:

"Friendship with the latter marked the breakdown of two old prejudices. At my first coming into the world I had been (implicitly) warned never to trust a Papist, and at my first coming into the English Faculty (explicitly) never to trust a philologist. Tolkien was both."

Sitatet er henta frå C.S. Lewis Surprised by Joy (1985, Collins Fount Paperbacks), s. 173.

Martyren innanfor piggtrådgjerdet

Maximilian Kolbe slik han er framstilt på eit
glasmaleriet i fransiskanarkyrkja i Szombathely,
Ungarn. (foto: Primaryspace frå Wikimedia Commons).

Mange har kanskje sett kveldens NRK-dokumentar Brennpunkt med to parallelle forteljingar. Ei om overgrepa på austfronten under andre verdskrigen, ei om den norske jødeguten Frank som vart sendt til Auschwitz og deretter brukt av nazistane i medisinsk eksperiment. Så mykje brutalitet og djevelskap er tung kost. Eg vil trekkja fram ein av dei som gjennom sitt liv og offer var eit lyspunkt i vondskapen under andre verdskrigen. Maximilian Kolbe var fødd i Polen med polsk mor og etnisk tysk far. Som barn skal han ha hatt eit syn der han såg Jesu mor Maria by han ei kvit krone for reinleik og ei raud for martyriet. På spørsmål om han ville ta imot ei av dei, sa han ja til begge.

Kolbe vart fødd i Polen, og han gjekk inn i fransiskanarordenen. Då krigen kom, tok han imot flyktningar og skjulte jødar. Han vart henta av Gestapo og sendt til fangeleiren Auschwitz. Då tre mann forsvann frå leiren, vart ti mann plukka ut til å døy som straff. Kolbe var ikkje mellom desse. Men ein av dei som var plukka ut til døden, ropte fortvila:  «Kona mi! Borna mine!» Kolbe tok då frivillig plassen hans og bad om å få døy i staden for denne mannen. Saman med dei ni andre vart han stengt inne i ein bunkers under bakken for å svelta i hel. Der skal han ha sunge og bede med dei andre og oppmuntra dei. Innestengde døydde dei ein etter ein. Den siste som levde, var Kolbe. Vaktene gav han ei dødeleg giftsprøyte, og slik enda han livet.

Under den polske paven Johannes Paul II vart Kolbe gjort til helgen av den romersk-katolske kyrkja. Systemet med helgenkåring, og også den store rolla Maria spela for Kolbe, kan verka framandt for protestantar. Inntrykket frå Kolbes tru og liv bryt likevel gjennom desse grensene.

 

Inn i Amazonas

Frå Wikimedia Commons.

Oppdagarar, mysterium og dristige ekspedisjonar er fascinerande. Slikt stoff, lagt i dei rette hender, kan enda opp som spennande bøker. Riktig nok er visse oppdagingsferder meir interessante enn andre. Desse frostnerdane som vasa rundt i polare strok, har aldri fascinert meg så veldig. Kva hadde dei der å gjera? Tullete å svi av så mykje mot, krefter og mental slitestyrke i dei kaldaste og goldaste områda på jordkloten. Derimot kan det vera meining i å søkja etter gamle sivilisasjonar, følgja trådar frå gamle mytar eller granska etter om det finst ein sjøorm her eller der.
 
Det er i denne siste kategorien den legendariske britiske oppdagaren Percy Harrison Fawcett høyrer heime. Tidleg på 1900-talet gjennomførte han fleire ekspedisjonar for å utforska søramerikanske jungelområde som var ukjente – for alle andre enn indianarane som heldt til der. Etter kvart vart han òg nesten manisk oppteken av å finna restane etter den store sivilisasjonen som mytane og nokre av dei gamle reisenedteikningane fortalde om, «the lost city of Z». Til slutt drog han inn i jungelen saman med sonen Jack og kameraten hans, Raleigh Rimell. Der vart dei borte alle tre. Boka The Lost City of Z av David Grann fortel den spennande historia om Fawcett og oppdagingsferdene hans og om dei mange som seinare prøvde å finna ut kva som hende med den ustoppelege briten og dei to unge følgjesveinane hans. To gåter tvinnar seg som raude trådar gjennom boka: Kva hende med Fawcett, og har det nokon gong funnest ein stor sivilisasjon midt inne i Amazonasjungelen? 
 

Boka får fram det motsetningsfylte i dette enorme jungelområdet. På den eine sida ein artsrikdom og ein vegetasjon som er så frodig at reisande må hogga seg fram med machete. Og i tillegg eit overveldande mangfald av små indianargrupper med kvar sine skikkar og kvar sine språk. Trass i alt som er skjedd sidan conquistadorane steig i land frå skipa sine på 1500-talet, finst det framleis eit mangfald av små indianarstammer i Amazonas. Eit blikk på Brasil i UNESCOs altlas over truga språk kan ta pusten frå dei fleste språkinteresserte: kalapalo tala av 506 menneske, kuikuro av 600, bakairi av 950, for å nemna språka til tre av stammene som er omtala i boka. På kartet til FN-organisasjonen er Brasil ført opp med heile 190 truga språk, og dei aller fleste finst i Amazonas.
 
Men når ein følgjer Fawcett på ekspedisjonane hans inn i jungelen, ser ein òg kvifor dette ufatteleg rike området vart kalla «det grøne helvetet» (nei, det handlar ikkje om eit framtidssamfunn der miljørørsla har all makt). Giftige slangar, elektriske ålar, morderiske pirajaar. Og kanskje farlegare enn dei store dyra, var dei små insekta og smitteberarane. Ironisk nok var det òg vanskeleg å få tak i nok mat i denne frodige jungelen, i alle fall for den kvite mann på tur. Fleire av indianarstammene var dessutan fiendtlege. Det er kanskje ikkje så underleg når ein les kor redselsfullt enkelte av inntrengarane oppførte seg mot dei. Uansett, det var mange som aldri kom ut igjen frå jungelen.

Percy Fawcett er ein av dei aller mest kjende av desse. Boka finn ikkje eit definitivt svar på kva som hende med han. Vi sit likevel att med ein versjon som er sannsynleg, og som baserer seg på opplysningar frå eit par av indianarstammane i området. Sjølv om forfattaren snur mange steinar, heng det likevel att eit spørsmål i lufta her. Er det ikkje andre stammer i området, dei av den meir «krigerske» sorten, som kunne vore oppsøkte og spurde ut? Det kan vera grunnar til at dette ikkje let seg gjera, men det kjem i så fall ikkje klart fram i boka. Og når det gjeld spørsmålet om ein fordoms sivilisasjon med byar med mange innbyggjarar inne i Amazonas, skal det ikkje røpast noko her. Spørsmålet blir i siste kapitlet lagt i hende til arkeologane.



　

Redaktøren med gullpennen

Redaktøren med gullpennen heiter ei bok som er ny av året. Avisa Dagen i Bergen har halde seg med fleire markante redaktørar, og denne boka gjev eit portrett av den aller første. Johannes Lavik var redaktør frå avisa vart grunnlagt i 1919 og fram til han døydde i 1952. Han kom frå ein familie som sette spor etter seg i kristenliv, politikk og kulturliv. Far til Johannes heitte Andreas, og voks opp saman med brør og systrer på garden Lavik i Eksingedalen. Andreas vart stortingsmann og indremisjonsleiar. Ein annan av brørne hans sat òg på Stortinget og var far til Nils, som seinare vart første stortingsmann for Kristeleg folkeparti. Ein tredje av brørne frå Lavik var skodespelar og teaterleiar, ein fjerde radikal redaktør av avisa Gula Tidend i Bergen. I denne slekta var det òg markante kvinner. Ei av dei var Margrethe, kona til Andreas og mor til Johannes. Ho kom frå eit høgare sosialt lag enn bondesonen ho gifte seg med, ho styrte misjonshotellet i Bergen ei årrekkje og vart vararepresentant til Stortinget i 1915, berre fire år etter at den første kvinna møtte på Stortinget. Ti eller elleve born fødde ho òg.

Men boka vår handlar altså om Dagen-redaktøren Johannes Lavik. Forfattarane Audun Mosevoll og Asbjørn Tveiten gjev ei skisse av personen Johannes Lavik, men endå meir vert redaktøren presentert gjennom artiklane han skreiv og debattane han deltok i. Det er ingen tvil om at han førte ein god penn. Ein fascinerande person med innebygde spenningar må han òg ha vore. Johannes Lavik var bedehuskristen og kulturopen, jurist av utdanning, ateist som ung mann, men vart radikalt omvendt i midten av tjueåra. Tidvis sleit han med nervane. Som ung mann skal han ha vurdert å bli pianist av yrke. Redaktøren med gullpennen handlar i stor grad om saker og debattar Lavik og avisa Dagen engasjerte seg i, og boka er ordna i tematiske kapittel. Her er mange interessante glimt inn i det han sto for. Kapitlet om Nazismen og jødehatet er ei interessant påminning om korleis Lavik og avisa han styrte, tidleg såg faren i den framveksande tyske nasjonalsosialismen og jødehatet som følgde med. For oss verkar det kanskje opplagt at folk burde sjå kva veg det bar med Hitler og ideologien hans, men på tjue- og trettitalet var ikkje dette like innlysande for alle. I så måte er det tankevekkande å lesa om debatten Lavik hadde med teologen Leiv Aalen så seint som hausten 1938. Ifølgje forfattarane av boka gav Aalen «et sterkt forsvar av (Tysklands) naziregime» (s. 91).

Boka gjev mange interessante glimt av mannen Johannes Lavik, og først og fremst meiningane hans. Likevel kunne eg ønskt meg ein biografi som bora djupare, i større grad sette mannen og meiningane hans inn i tida han levde i og viste samanhengen med andre krefter i samfunnet. I stor grad er boka bygd opp kring sitat og referat frå det Lavik skreiv, med litt utfyllande kommentarar imellom. Når det er sagt, er dette likevel ei leseverdig og interessant bok for den som er interessert i nyare norsk historie om kristenliv og kultur.

Det er elles forvitneleg å sjå korleis dei norske vekkingskristne utover på første delen av nittenhundretalet bygde opp sin eigen elite, etablerte nye samfunnsinstitusjonar, som nettopp avisa Dagen, eit eige pressebyrå, og eit eige politisk parti. Arbeidarrørsla gjorde mykje av det same, men med ein heilt annan politisk og organisatorisk styrke. I dag er apparatet som arbeidarrørsla bygde opp meir eller mindre vevd saman med det norske regimet. Det som ein gong var ei opposisjonell rørsle, er i dag ei berande søyle i det politiske maktapparatet. Lekmannsrørsla nådde aldri dit. Framleis finst rørsla, og institusjonar som skular og publikasjonar manglar det ikkje på. Likevel er rørsla på mange måtar blitt eit sidespor, eller eit parallellspor, i norsk historie. Ho tapte kampen om å prega kulturen og setja standarden for etikk og moral. Arbeidarrørsla enda opp med samfunnsmakt, bedehusrørsla vart opposisjonell.
　
　



　　

Børre Knudsen og Justin Bieber

Børre Knudsen (Wikimedia Commons)

I dag 24. september fyller Børre Knudsen 75 år. Presten som la ned den statlege delen av embetet sitt, deretter vart dømt frå embetet som sokneprest i Balsfjord, for så halda fram med å dukka opp i media gong etter gong utover 1980-talet. Kledd i svart prestekjole, og ofte saman med kollegaen Ludvig Nessa, protesterte han mot abortlova. Dei to tok i bruk aksjonar som ingen hadde sett her til lands før: prestane sende smådokker tilsølte med ketsjup til norske toppolitikarar, Børre Knudsen helte bukkeblod over hovudet sitt framfor Stortinget, dei to geistlege møtte opp på sjukehusavdelingar der det vart gjennomført abortar. Knudsen må vera eit av dei menneska som har vekt mest sine og forarging i norsk etterkrigshistorie.

Trygt kan det slåast fast at Børre Knudsen ikkje var eit produkt av omdømeekspertar og kommunikasjonsrådgjevarar. Eige namn og rykte hadde ikkje førsteprioritet for flammen frå Balsfjord. Heller ikkje let han seg dirigera av politiske eller religiøse leiarar. Skal tru kor han hadde det frå. I fengsel hamna han òg for aksjonane sine.

Medan det heile sto på, skreiv journalisten og forfattaren Niels Chr Geelmuyden bok om Balsfjordpresten. En prest og en plage er tittelen på boka frå den alltid ordspelglade Geelmuyden. Humanetikaren Geelmuyden og presten Knudsen hadde ulike utgangspunkt, men dei må ha funne tonen godt. Boka gjev eit varmt og fascinerande portrett av hovudpersonen. Her møter vi ikkje nokon fordømmande og tankefattig fanatikar, men ein tenkjar, ei allsidig kunstnarsjel, eit varmt og ærleg menneske. Eit lite innblikk i kva denne kampen må ha kosta både presten og familien hans får vi òg gjennom boka. Knudsen er gift og far til fem born.

Tenkjaren vart òg handlar. Han måtte fordi kallet til å forsvara dei verjelause ufødte borna tvinga han. «Å tro at man løser en kvinnes problemer ved å drepe hennes barn, er kvinneforakt på sitt mest avskyelige», seier Knudsen i boka (s. 170). Og nettopp her er det, endeleg, at Justin Bieber kjem inn. I eit fjernsynsintervju fortel mor til den verdskjende artisten korleis ho vart gravid som syttenåring, men motsto presset til å ta abort.

Børre Knudsen retta slett ikkje skytset mot desse hardt pressa kvinnene, som fekk både barnet, avgjerda over liv og død og forventningspresset frå andre i fanget. Opprørspresten kjempa derimot mot dei som hadde makt, og som brukte makta til å velta heile ansvaret over på mora, og som bestemte at ingen av dei minste borna kunne vera trygge. Kva hadde hendt med Justin Bieber om mora hadde gitt etter og valt annleis? Ikkje rart at artisten sjølv seier at «I really don’t believe in abortion». Og for Børre Knudsen gjer det neppe nokon skilnad om mennesket som står på spel, heiter Justin Bieber eller om det er ein heilt annan og ukjent.

Akkurat dette kjem fram på ein fin måte heilt i slutten av En prest og en plage. Ein slutt det er god grunn til å lesa, men helst etter å ha lese resten av boka først.

Gratulerer med dagen, Børre Knudsen.