21 alminnelege menn

 

- Du må forstå at dette var gjennomsnittlege unge menn, heilt alminnelege karar. Eg hadde aldri trudd at dei skulle bli helgenar! Orda kjem frå den koptiske presten, som er ein av dei mange forfattaren Martin Mosebach møtte på reisa si til i El-Aour i øvre Egypt. Herifrå kom dei fleste av dei egyptiske gjestearbeidarane som 15. februar 2015 vart førte ned til stranda i Sirte i Libya kledde i oransje fangedrakter. Der kviskra dei sine enkle bøner til Jesus før fangevaktarane frå terrorgruppa IS skar hovuda av dei. 

Den tyske forfattaren Martin Mosebach har reist til Egypt for å finna ut meir om desse mennene. Resultatet er boka The 21 - A Journey into the Land of Coptic Martyrs (2019). Her fortel han historia om dei fattige koptarane frå den egyptiske landsbygda som kanskje er blitt dei mest kjende kristne martyrane i vår generasjon. Dei yngste var berre 22 år, den eldste var 46. Ein gjestearbeidar frå Afrika sør for Sahara gjorde felles sak og gjekk saman med dei inn i martyriet. Til saman var dei då 21.

Den 21. martyren

Drapsmennene filma det som hende på stranda i Sirte, og spreidde videoen. Dermed har vi dokumentasjon. Dei døde kroppane vart seinare funne, frakta til Egypt og gravlagde der. Slektningane til dei tjue kristne egyptarane lever, og kan fortelja om søner, brør og ektemenn. Naboane og den lokale presten kan òg spørjast. 

Så er det andre ting vi ikkje veit, eller som vi i alle fall ikkje har sikker kunnskap om. Korleis var tida deira i fangenskap? Kven var mennene som fanga og drap dei? Kven var eigentleg den mørkhuda med-martyren, og korleis endte han opp saman med koptarane frå Egypt? 

Litt meiner vi likevel å vita om denne 21. martyren. Namnet hans skal ha vore Matthew Ayariga, og han var frå Ghana. Mosebach skriv at han frivillig valde å gje livet sitt saman med dei andre. Kidnapparane skal å tenkt å la han gå, men "han var ein kristen og sa det, og det var nok for dei til å drepa han jamsides dei andre".

Avstand

Så er det heller ikkje til å koma frå at sjølv om Mosebach har skrive ei glimrande bok, og ei lærerik bok, og sjølv om han har reist utanfor allfarveg for å snakka med familiar og kjende, så er det mykje denne boka ikkje greier å trengja inn i. Det legg forfattaren heller ikkje skjul på i boka. 

Han er ein utanforståande, ein vesteuropeisk, katolsk intellektuell. Kulturelt er det eit gap mellom han og landsbybøndene han møter. Han snakkar heller ikkje arabisk og er prisgitt ulike tolkar.

Så det er mykje vi ikkje får vita om desse mennene, om oppveksten deira, om kvardagslivet, framtidsdraumane og familiane dei hadde rundt seg. Men den lokale presten forsikrar altså at dei var gjennomsnittlege unge menn frå området. Vi kan skjøna at Mosebach etter dette konkluderer med at lista for det gjennomsnittlege er blitt lagt ganske høgt. Han merkar seg òg at familiane deira ikkje er prega av sorg når han besøker dei to år etter massakren på stranda.

Det koptiske underet

Muslimske arabarar la under seg Egypt på 600-talet, og det gjorde koptarane til andrerangs borgarar. Dei er framleis andrerangs borgarar, utan at det ser ut til å plaga verdssamfunnet særleg mykje. Dei er der i alle fall framleis, og den koptisk-ortodokse kyrkja er det største kristne samfunnet i Midtausten. I andre land vart dei tradisjonelle kristne kyrkjene etter kvart meir eller mindre utraderte. Bortsett frå Egypt og Libanon er dei etter kvart krympa til små minoritetar i dei arabisktalande landa. 

Kvifor har den koptiske kyrkja greidd seg så godt, trass all motstand og undertrykking? Den kyrkja Mosebach skildrar i boka, har ikkje berre overlevd. Ho er sterk, ho er entusiastisk og er (som samfunnet omkring) sterkt prega av ungdom. Det gjer inntrykk å lesa om kyrkjene Mosebach gjestar der ugdommar møtest til bønemøte utan prest - gutane på den eine sida i kyrkja, jenten på den andre. 

Fleire stader i boka fortel Mosebach om bygging av nye kyrkjer. Det er interessant når ein veit kor store problem koptarane har hatt med å få reisa gudshus til flokkane sine. Om det verkeleg er ei endring til det betre her, veit eg ikkje. Men spørsmålet heng i lufta etter å ha lese boka. Kva som skulle vera årsaka til ei slik betring, er heller ikkje klart. Og om Mosebach veit det, skriv han det i alle fall ikkje. 

Minneverdige møte

Denne boka handlar meir om den koptiske kyrkja enn om dei 21 mennene på stranda i Sirte. Mosebach kan vera ganske ordrik, og han kvir seg ikkje for å rydda god plass til sine eigne refleksjonar. Heldigvis er han både klok og lærd. 

Eg lærte svært mykje om den koptiske kyrkja gjennom boka, og enkelte kapittel er glimrande skisser av møte med koptarar i ulike posisjonar og situasjonar. Tre høgdepunkt er biskopen, reiseprestane og hotelleigaren.

Biskopen i Samalut er ein ageleg Herrens tenar. El-Aour ligg i hans bispedøme. Biskopen, som sjølv har legeutdanning, har grunnlagt eit stort og moderne sjukehus som ligg saman med katedralen, bisperesidensen og skulen. Frimodig og overraskande frittalande forklarar han situasjonen til den vestlege journalisten. Heller ikkje han meiner at egyptarane på stranda i Sirte var så spesielle, i alle fall ikkje i utgangspunktet. - Dette er ikkje ei vestleg kyrkje i eit vestleg samfunn. Vi er martyrane si kyrkje. Eg tek ikkje nokon særleg risiko når eg seier at ikkje ein einaste koptar i øvre Egypt ville svikta trua. Seier biskopen, som Mosebach karakteriserer som "den absolutte arketypen på ein pragmatisk, framsynt reaksjonær - ein type leiar heilt ukjend i Vesten".

På eit lite kontor i ein annan bispegard, i Damanhur, møter Mosebach dei to reiseprestane Abuna Bolla og Abuna Timoteus. Dette bispedømet har, som ein slags koptisk sjømannsmisjon, ansvaret for å følgja opp dei truande i Nord-Afrika vest for Egypt. Libya var Bolla og Timoteus sitt ansvar, som dei følgde opp så lenge den politiske situasjonen tillett det. Dei møtte òg gruppa av koptarar som seinare vart martyrane på stranda. Dei to prestane er milde og audmjuke menn. Dei blir tolka av dottera til den eine, og ho er ingen passiv formidlar. Ho er ein smilande og frimodig representant for den unge kyrkja i Egypt, og ho er slett ikkje redd for å ta over styringa litt der det trengst. 

Hotelleigaren i Kairo er frå ein framståande koptisk familie. Økonomisk høyrer han til eit heilt anna skikt i samfunnet enn dei fattige landarbeidarane i øvre Egypt. I utgangspunktet gjev han uttrykk for at motsetningane mellom koptarar og muslimar i Egypt ikkje er så mykje å snakka om. Men etter kvart som samtalen går, kjem det fram det eine problemet etter det andre: Dei muslimske arabarane kom som okkupantar til Egypt, nett som den kvite mann kom til Amerika. I dag blir koptarane sett på som ei femtekolonne i samfunnet. Når dei har økonomisk suksess, blir dei oppfatta som parasittar. Lovverket stengjer dei ute frå leiande stillingar i samfunnet. Styresmaktene vil ikkje vedgå kor stor prosent av folket dei verkeleg er. For å klara seg må koptarane gjera pragmatiske kompromiss med vekslande diktatorar, og det straffar seg når diktatorens tid er omme. Når forfattaren til slutt spør, kanskje litt vel håpefullt, kva ein kan læra av alt dette, har hotelleigaren i særklasse svaret klart, sannsynlegvis med like stor dose resignasjon som humor: "Kva ein kan læra av dette? Same kva du finn på, ikkje høyr til ein minoritet! Det er det ein kan læra!".

Islam og kristendom

Debatt om islam er eit minefelt, og det er klart at historia om dei 21 på stranda i Sirte kan brukast til å gjera frontane endå hardare i diskusjonane om islam i vår eigen del av verda. Men før vi brukar denne hendinga til å vri om polariseringsspiralen i vårt eige heimlege ordskifte, bør vi grunna litt på korleis den koptiske kyrkja sjølv møter desse forfølgingane. Mosebach konkluderer med at "gjennom heilt enkelt å gje avkall på hemn og gjengjeld, veks den usynlege hæren av martyrar og blir støtt større og mektigare". 

Koptarane i Egypt har sikkert òg noko å læra oss om grenser mot og kompromiss med eit fiendtleg storsamfunn. Dei er på den eine sida lojale og fredelege medborgarar. På den andre sida går dei ikkje inn på kva som helst. Enka etter Tawadros, ein av dei 21, fortel at mannen hadde fått råd i Libya om å bytta ut det kristne namnet sitt for å unngå trøbbel. Det ville han ikkje: "Den som byrjar med å endra namnet sitt, endar opp med å endra trua si."

Dei maskekledde drapsmennene blir statistar utan ansikt og namn. Tawadros og dei tjue andre vil bli hugsa. Dei minner oss om enkeltmennesket sin verdi, og om at ei kyrkje som kan rotna på rot midt i vestleg velstand, kan visa seg uovervinneleg på ei strand i Nord-Afrika.

Den koptiske krossen i illustrasjonen er laga av David A se og henta frå Wikimedia Commons.

Language Matters

From Wikimedia Commons.

Many have read about the trials of Christians, Yezidis and other minorities in Iraq, Syria and other countries of the Middle East. The Norwegian journalist and editor Kari Fure has written a multitude of articles and also a book about the situation for the persecuted Christians from this area. She is, no doubt, one of the most well-informed journalists in Norway on these issues and her reports from encounters with both ordinary and outstanding people - the borderlines are often blurred - are unique at least in Norway. 

In one of her recent articles she tells the story of two old women who were left behind and taken as prisoners by Islamic State (IS) when the Christians fled the village of Karemlash near Mosul in Iraq three years ago. After a short while they were set free. I would like to quote a small passage from the interview with the two ladies since it shows how faith, courage - and language matters. The fighters from IS put pressure on the  women to persuade them to convert to Islam. However, Victoria (80) and Ghazhala (83) didn't give in:

"Once, however, she [Victoria] pretended she would convert but said that she would have to recite the Muslim creed in her own language. What she actually did, right in front of the islamists, was to pray aloud in Assyrian that Jesus and Virgin Mary must show her the way.

She recalls the incident with a satisfied smile.

- They were stupid jackasses, she concludes.

Says Ghazhala: - I answered that if their mothers would convert to Christianity I would convert to Islam."

The interview with the two old ladies is published in the Norwegian newspaper Dagen. The short passage above is translated from Norwegian (the article is also behind a pay-wall).

Få lysglimt frå Kairo

På flukt ut frå Mosul og med IS i hælane får Umm Yussuf og familien tilbod om plass i ein pickup. Sjåføren og bergingsmannen er muslim, familien Yussuf er kristne. Historia er oppmuntrande. Problemet er berre at Lars Akerhaug har funne svært få slike lyspunkt å skriva heim om i boka Siste jul i Kairo. Oftare er det gamle naboar som vender seg mot dei kristne. I verste fall blir minoriteten utsett for drap, overgrep og massakrar. I beste fall lever dei kristne som andrerangs borgarar med ei uviss framtid.

Akerhaug er ein profilert journalist, og skriv mellom anna for det liberal-konservative tidsskriftet Minerva og den kristne avisa Dagen. I sin ungdom var han raddis og aktivist i Raud Ungdom og Palestinakomiteen. Han har nok flytta seg eit stykke i det politiske landskapet. Dei siste åra har han dessutan skrive to bøker om muslimsk ekstremisme (2013 og 2015).

Ny sjanger
Det er nesten blitt ein eigen sjanger av reportasjebøkene om den vanskelege situasjonen for kristne i Midtausten. Den danske Weekendavisen-journalisten Klaus Wivel var først ute, og boka hans Den siste nattverd kom på norsk i 2014. Deretter kom Dagen-redaktør Kari Fure med Flukten fra Syria og Irak i 2015. Hausten 2016 kom så kollega Lars Akerhaug med Siste jul i Kairo. 

Felles for alle tre bøkene at dei viser den grimme kvardagen til kristne som lever under presset frå politiske omveltningar og muslimsk dominans. Bøkene let oss møta ei rekkje vanlege folk i land som Egypt, Palestina, Syria, Libanon og Irak. Ispedd ein og annan kyrkjeleiar, aktivist, politikar, krigar og islamsk skriftlærd.

Utfordringa er heile tida den same: Går det an å bli buande i Midtausten som kristen? Den massive utvandringa frå Irak etter Saddam og frå dei palestinske områda viser at mange har kome fram til svaret "nei". Men land som Egypt og Libanon har framleis store kristne mindretal.

Nærkontakt og forklaring
Akerhaug konsentrerer seg om Egypt, Irak, Syria og Libanon i boka si og har intervjua kring femti kristne frå desse landa. Han kan handverket og formidlar godt. Det som driv framstillinga og gjer boka verd å lesa, er møta med dei mange enkeltkristne i ulike livssituasjonar. Gjennom personlege historier får lesaren innsikt. Samstundes maktar forfattaren å setja dei enkelte forteljingane og hendingane inn i ein større samanheng. Utan ein forfattar som på denne måten kan forklara og plassera enkeltmenneska inn i eit større bilete, blir lesarane av ei slik bok lett som sauer utan hyrding. Forfattarens kjennskap til politikk, historie og religion er ein stor styrke i denne boka. Ikkje minst må han ha hatt stor nytte av å kunna arabisk. 

Eitt av høgdepunkta i framstillinga er kapittelet om Mosuls fall. Sommaren 2014 rømde regjeringsstyrkane hals over hovud, og Den islamske staten (IS) tok byen. Mellom dei som fekk kniven på strupen, var den kristne minoriteten, og stort sett alle skal ha flykta frå heimane sine og frå byen. Akerhaug fortel denne historia ved hjelp av ein kristen som drog før IS rykka inn, ei som drog då dei kom, og ei som vart buande nokre veker under IS-styre. Til saman får vi eit levande og sterkt inntrykk av denne tragedien. Etter nokre veker drog òg ho som hadde valt å verta buande - Ahlam Khadra. Grannane vende seg mot den kristne familien, sonen Uday vart truga på livet av ein tidlegare leikekamerat. Og ute i gata kunne Ahlam sjå hovuda av born som var dømde til døden av islamistgruppa. Nedgravne, med sand til halsen, medan IS-krigarane vakta dei. Ingen skulle få koma og redda borna.

Akerhaug er, som sagt, god til å setja dei mange hendingane inn i ein større samanheng. Den einaste plassen eg synest det glepp litt, er i kapitlet "Eremitter i ørkenen". Her kjem Akerhaug i nærkontakt med spenningar innad i den koptisk-ortodokse kyrkja. Men kor store og viktige konfliktane er innan kyrkja, og korleis dei eventuelt peikar framover, alt dette blir hengande litt i lufta. Her skulle eg gjerne sett at forfattaren gjorde endå meir for å prøva å forstå og forklara dei småampre spenningane i klosteret ute i øydemarka.

Kritikk frå katedralen
Akerhaug har òg sine kritikarar. Nokre av dei har han sjølv provosert fram. I Siste jul i Kairo pirkar han borti Mellomkyrkjeleg råd og det han ser som deira forsiktige linje når dei kristne i Midtausten treng hjelp. I kronikken Den glemte forfølgelsen i VG etterlyser han òg eit tydeleg engasjement frå biskop Atle Sommerfeldt.

Biskopen meiner på si side at verken Den norske kyrkja eller han sjølv overser situasjonen til dei kristne i Midtausten. Samstundes meiner Sommerfeldt at han og Akerhaug nok er usamde om ansvaret for situasjonen. I svaret til Akerhaug skriv han at fordrivinga av kristne frå Midtausten først og fremst må "forstås som konsekvens av meget kompliserte politiske prosesser og beslutninger lokalt, nasjonalt, regionalt og globalt". Og han legg til: "I mine mange samtaler med kirkeledere og kirkemedlemmer i regionen de siste tiårene, er det tydelig at de mener driverne i den negative utviklingen i betydelig grad er Norges nærmeste allierte: USA, Israel, Saudi Arabia og Tyrkia."



Dermed har Sommerfeldt òg i stor grad plassert årsaka til problema utanfor dei samfunna der kristne i dag blir drivne bort. Det er "Norges nærmeste allierte" i og utanfor området som i stor grad driv fram den negative utviklinga. I tillegg meiner biskopen at det "går ikke an å behandle situasjonen for kristne i Midtøsten uten samtidig å forholde seg til den ekstremt restriktive og lite kreative norske flyktningepolitikken". Men det som tydelegvis går an, er å skriva om temaet utan å koma inn på den undertrykkinga som gjennom mange hundreår har prega desse samfunna, og den andrerangs statusen kristne i dag har i dei fleste landa i Midtausten. Er det ingen kritiske spørsmål som bør stillast til den måten islam dominerer minoritetane i desse statane - også i fredstid, og ikkje berre når dei ekstreme terrorgruppene herjar?

Sommerfeldt har heilt rett i at utanlandsk innblanding har skapt store problem også for dei kristne i Midtausten. Kroneksempelet her er invasjonen i Irak, eit land som nesten er blitt tømt for kristne etterpå. Fullskala bakkeinvasjon ala Bush gav oss dagens Irak. Ein meir tilbakelent strategi ala Obama - bombing utan bakkestyrkar, kombinert med mislukka forhandlingar - har ikkje hindra at store delar av Syria er lagt i grus. Biskopen må gjerne refsa norsk flyktningepolitikk og statsråd Sylvi Listhaug, men norsk asyl- og innvandringspolitikk er ikkje årsaka til at folk flyktar frå Syria. At folk opplever seg som andrerangs minoritet i sine eigne heimland, spelar derimot ei rolle, og det gjer at folk ikkje vil reisa tilbake. Her gjer biskopen klokt i å lytta til mange av dei som er intervjua av Akerhaug, Fure og Wivel. Eller om han vil ha det frå ein av bispekollegane sine i Midtausten, den syrisk-ortodokse erkebiskopen Daoud, som måtte flykta frå Mosul då IS kom: "Hvordan skal jeg noen gang kunne dra tilbake til Mosul og leve sammen med disse folkene? Det er ingen tillit mellom oss lenger." Det er dei gamle grannane sine han snakkar om.

Kritikk frå ein norsk muslim
Kamil Azhar, som arbeider i UDI, og sjølv er muslim, har skrive ei leseverdig melding av Siste jul i Kairo. Det gjer til tider vondt å lesa boka, slår han fast. Ikkje berre fordi det er ein tragedie som blir bretta ut, men òg på grunn av "forfatterens synsvinkel og leserens briller". Hovudpoenget til Kamil Azhar er at Akerhaug legg for stor vekt på religion - dvs. islam - som forklaring på den miserable situasjonen dei kristne opplever i mange land i Midtausten. Det er for så vidt ikkje vanskeleg å skjøna at ein muslim, som er glad i trua si, opplever det vondt å bli konfrontert med ei slik framstilling.

Azhar tilfører debatten viktige perspektiv. Rett nok meiner eg nokre av innvendingane hans mot boka ikkje treff, m.a. synest eg Akerhaug gjer det ganske tydeleg at tyrkarane som sto bak folkemordet på armenarar og andre kristne grupper, var nasjonalistar, som sto i opposisjon til dei meir islamistiske forgjengarane i det osmanske riket. Eg kan heller ikkje følgja Azhar når han meiner at boka er skriven "med sterke følelser i sving". Slik eg les framstillinga, skildrar Akerhaug sterke hendingar på ein nøktern måte. 

Azhar prøver ikkje å borforklara dei lidingane kristne og andre minoritetar er blitt påførte av muslimar både i fortid og notid. Samstundes kritiserer han vekta på islam som forklaringsfaktor, og kritiserer m.a. Akerhaugs vektlegging av Umars pakt: " (...) når man hopper over alle leddene mellom tvilsom teologi og praktisk politikk, går man glipp av en diskusjon om hvilke politiske forhold som gjør at kristenhatet, og den anti-kristne politikken, har blusset opp de siste tiårene. En slik diskusjon ville måttet ha med konsekvensene av første verdenskrig, vestlig politikk i etterkrigstiden, kuppet i Iran i 1952, konflikten mellom Israel og araberstatene, den sovjetiske krigen i Afghanistan, og, ikke minst, invasjonen i Irak.  Og det er nettopp den mangelen som vil oppleves som både urimelig, og sårt, for lesere med muslimsk bakgrunn." 

At alt dette har skapt sinne og harme mot Vesten, kan eg forstå. Men korleis forklarar dette at kristne grupper, som har halde til i desse landa mellom tusen og to tusen år, blir utsette for forfølging, fordriving og terror? 

Vidare hevdar Azhar "at Midtøstens historie har langt flere eksempler av muslimsk toleranse overfor minoriteter enn muslimsk intoleranse, selv om Akerhaug forsøker å skape et annet inntrykk". Vi kan alltids diskutera kor høgt eller lågt lista skal leggjast for at noko skal kunna passera som toleranse. Det er likevel ingen tvil om at det muslimske Midtausten i lange periodar av historia viste større toleranse mot religiøse minoritetar enn det Europa gjorde. Alle som ikkje kan finna eit godt ord å seia om muslimar, og dei finst det dessverre ein del av, burde grunda litt på denne delen av historia. 

Likevel er det altså her og no vi lever. Det gjeld dei kristne i Midtausten òg. For dei er det ei mager trøyst om forfedrane deira hadde det betre enn muslimane som vart kasta ut av Spania for fem hundre år sidan. Kvifor greier ikkje dagens samfunn i Midtausten å gje dei ein kvardag som likeverdige, der det t.d. er like akseptabelt å konvertera frå islam til kristendom (eller ateisme) som den motsette vegen? 

Sommerfeldt legg ein større del av ansvaret på krefter utanfor landa dei kristne flyktar frå. Azhar vil leggja mindre vekt på islam som forklaring. Akerhaug derimot legg vekta på den grobotnen for urettferd som ligg i samfunna, og først og fremst på den rolla islam spelar. I sluttkapitlet fortel han om ein samtale med ein kristen egyptisk menneskerettsaktivist. Aktivisten meiner at trugsmålet mot dei kristne ikkje kjem "fra små og ekstreme terrorgrupper, men fra vanlige muslimer, som er påvirket av hatefull propaganda fra imamen under fredagsbønnen eller retorikk som står på trykk i aviser og kringkastes på fjernsyn. Det dreier seg ikke om islamistisk ideologi, men om en form for intoleranse som er blitt rotfestet i det egyptiske samfunnet, og som man også finner i store deler av Midtøsten" (s. 232).


Neste bok
No har vi på kort tid fått tre viktige og gode bøker om dei kristne i Midtausten. Først ute var Wivel, så kom Fure og no til sist Akerhaug. Det er heilt sikkert plass til fleire slike bøker. Men ei bok eg gjerne skulle lese, er denne: Slik ser muslimar i Midtausten på sine kristne naboar. Med ein litt meir sexy tittel, sjølvsagt. Boka ville heilt sikkert visa at ulike personar har forskjellige oppfatningar. Men ei slik bok ville sannsynlegvis gitt oss ny innsikt. Vi ville skjøna meir, men neppe akseptera meir.

Grenseklosteret ved Glanerbeek

Inn til kapellet i St. Efremklosteret (foto: Arve Kjell Uthaug).

I Glane i Nederland, heilt på grensa til Tyskland, ligg det syrisk-ortodokse St. Efremklosteret. Tolv menneske bur her fast: fem kvinner og sju menn. Leiar av klosteret og hyrding for dei om lag 25 000 syrisk-ortodokse i Nederland er biskop Polycarpus.

Midtausten, India og diasporaen

Grenser er ikkje berre stenglser, dei er òg møteplassar. Eit kloster er sjølvsagt meint å vera ein møteplass mellom det himmelske og det jordiske. St. Efrem er samstundes ein møteplass mellom Midtausten og Europa. Dei syrisk-ortodokse i Europa kjem frå Midtausten, mange frå området Tur Abdin i Tyrkia, andre frå Syria og Irak. Vanskelege tider, terror og borgarkrig har gjort at desse kristne har prøvd å finna eit betre liv i Europa.

Dette eldgamle kyrkjesamfunnet har fått ei interessant geografisk utbreiing. Enkelt sagt finst dei syrisk-ortodokse tre stader. Kjerneområdet er i Midtausten, men der vert dei stadig færre. Lang fleire bur faktisk i India. Dei såkalla Tomaskristne der har røter tilbake til dei første kristne hundreåra. I dag er dei delt opp i ulike kyrkjesamfunn, men ganske mange står under den syrisk-ortodokse patriarken i Damaskus. Den tredje gruppa er den nye diasporaen, syrisk-ortodokse som i vår eiga tid har søkt ei ny framtid i Europa, på det amerikanske kontinentet og i Australia.

Den syrisk-ortodokse kyrkja er forresten nært i slekt med andre orientalsk-ortodokse kyrkjer som den armenske, den koptiske og den etiopiske. Eit viktig særdrag ved den syrisk-ortodokse er den rolla klassisk syriansk spelar som liturgisk språk.

Gudsteneste i Hengelo



Biskop Polycarpus (t.v.) studerer ei av bøkene som
Far Gabriel (t.h.) har ført i pennen. Gabriel, presten i
Hengelo, er ein flittig kaligraf. (foto: Arve Kjell Uthaug)

Dette siste høyrer eg med eigne øyro under gudstenesta i den syrisk-ortodokse kyrkja i Hengelo, Nederland, søndag 3. april. Eg skjønar knapt eit ord. Det ville heller ikkje ein allminneleg nederlendar gjort. For ein utanforståande som meg er det som eit gudfryktig kunstverk, under utvikling og innanfor faste rammer. Biskop Polycarpus er der i praktfull liturgisk drakt. Den lokale presten Abuna Gabriël Kaya, far Gabriel, deltek òg. Både han og biskopen voks opp i Tur Abdin i Tyrkia. Under gudstenesta har dei hjelp av mange menn og unge gutar til messinga og dei heilage handlingane. Ei gruppe unge jenter er kledde i lange, lyseblå drakter med hette, og står rundt ein lesepult og syng. 

Dei fleste ungdomsarbeidarar i Den norske kyrkja ville nok gledd seg om dei kunne telja så mange ungdommar under ei gudsteneste som dei som deltek i liturgien i Hengelo.

Liturgien tek si tid. Her er det røykjelse og bjøller. Og mykje kyssing - av bøker, av krossen i biskopens hand, av hender, av søyler. Liturgien vert messa eller sungen, men det er ingen salmesong slik vi er vane med.

Glasmåleri frå klosterkyrkja (foto: Arve Kjell Uthaug)

Eit vakkert, men ikkje planlagt innslag i liturgien er den vesle guten med Downs syndrom og fotballskjorte med nummer 10 og Messi på ryggen. Han vil gjerne vera med heilt framme og få med seg det som skjer saman med biskopen og dei andre. Nokre venlege og varlege forsøk blir gjort på å hysja litt på han og henta han. Men han ville vera heilt der framme ei stund, og får lov til det.

Etter gudstenesta er det ein kort kyrkjekaffi der mange helsar på biskopen. Etterpå er det måltid for ei mindre gruppe frå kyrkjelyden, saman med biskopen og dei av oss frå Aramaic Online Project, eller Nettarameisk, som er med under gudstenesta.

Grenser og bruer

Den kristne tradisjonen frå
Midtausten møter
Europa på ny (foto: Arve Kjell Uthaug)

Gjestfridomen er stor både i Hengelo og ved klosteret i Glane. Den syrisk-ortodokse kyrkja tok over dette klosteret i 1981. Hovudbygninga er stor og har sitt eige kapell.  I tillegg er det bygd ei ny kyrkje på området, med fagre glasmåleri - og med biskopar og prestar gravlagde i kjellaren. Like attmed kyrkjebygninga ligg den syrisk-ortodokse kyrkjegarden.

Heile tida blir eg minna om at mange av dei vi møter, eller foreldra deira, flytta hit frå Midtausten. Dei næraste slektningane deira kan like gjerne vera i Sverige eller Tyskland som her i Nederland. Ikkje berre har dei sitt eige syrianske kyrkjespråk - sin eigen "latin" - som blir brukt i liturgien. Dei har òg sitt eige daglegspråk kalla surayt (turoyo). Når presten og biskopen talar til forsamlinga, brukar dei surayt. Delar av liturgien er faktisk òg på dette moderne språket. Og under måltidet etterpå flyt samtalen i surayt. Men om neste generasjon vil snakka dette arameiske språket med kvarandre under kyrkjekaffien, er eit ope spørsmål. Målet med Aramaic Online Project er å ta vare på dette språket og sikra det ei framtid i Europa. For slik utviklinga er i Midtausten, finst gjerne ikkje surayt om nokre tiår om det ikkje finst i Vesten.

Biskop Polycarpus Augin Aydin voks sjølv opp i ein landsby i det gamle syrianske kjerneområdet Tur Abdin i Tyrkia. Her fekk han den første teologiske utdanninga si i Mor Gabrielklosteret. Seinare studerte han i London og Oxford, før han tok doktorgraden i USA. Biskopen i grenseklosteret ved Glanerbeek står sjølv på grensa mellom ulike kulturar, språk og tradisjonar. Dermed er han òg godt skikka til å skjøna dei dilemma flokken hans møter. I tillegg kan den unge biskopen, som er fødd i 1971, byggja bruer til den vestlege verda og til akademia. Klosteret er både eit kristent og eit kulturelt sentrum for syrianarane i Europa, og deltakinga i Aramaic Online Project er ei av oppgåvene den venlege og energiske biskopen har teke på seg.

Flukt og utvisking

Eit unikt innblikk i kvardagen som kristen.

Utanfor inngangsdøra ligg det eit avkappa hovud med ein kross oppå. Det er mor til den drepne som opnar døra, og blir møtt av det forferdelege synet. Ikkje så rart at kvinna bryt saman psykisk og ikkje er seg sjølv etterpå.

Historia om denne bilmekanikaren frå Aleppo i Syria, mor hans og familien deira er berre eit lite glimt frå Kari Fures bok Flukten fra Syria og Irak (Lunde forlag, 2015). Sjølv om denne hendinga er ekstrem, er ho ikkje eineståande. Andre i desse borgarkrigsherja landa har opplevd liknande ting.


Siste etappe?
Vi kan ikkje lenger seia at dei kristne i Midtausten er gløymde av resten av verda. Berre her i Noreg har det kome fleire bøker dei siste par åra som ser på den vanskelege situasjonen desse minoritetane lever under. I 2014 kom reportasjeboka Den siste nattverd ut på norsk. Boka var skriven av den danske journalisten Klaus Wivel, og hadde mange fellestrekk med boka frå Fure. Blikket var likevel delvis retta mot andre land i regionen. Begge er opptekne av Irak, men i tillegg fokuserer Wivel først og fremst på Libanon, Palestina og Egypt. I 2015 kom boka De kristne i Midtøsten, som er ei artikkelsamling skriven av forskarar knytte til Universitetet i Oslo. Utgangspunktet for begge desse bøkene, og for boka til Fure, er det same: 

Kristendommen oppsto i Midtausten, og dei kristne har levd i dette området i totusen år. Men i vår tid, framfor augo våre, kan denne store regionen bli tømt for kristne.

Vi må likvel hugsa hjelpeverbet kan. Sluttresultatet er ikkje kjent enno.

Diakonen frå Aleppo
Den aldrande diakonen frå Aleppo sparar seg ikkje. Flyktningane strøymer inn frå nabolandet Irak, og enno er det fred i Syria. Han deler ut mat til flyktningane, besøker, lyttar, prøver å oppmuntra og hjelpa folk til å ta vare på sjølvrespekten. Men den milde hjelparen kan òg refsa: Den rause drankaren er for han ein minst like god kristen som den gnitne kyrkjegjengaren. Uredd er han òg, og let seg ikkje stoppa om han fleire gonger er truga på livet. Og då han ein gong fekk høyra av nokre muslimar at han ville enda i helvete når han døydde, var den barske replikken klar: - Det går ikkje. Det er ikkje plass til meg i helvete, for der er det fullt av folka dykkar.

Diakonen frå Aleppo er ein av dei mange Fure har møtt og intervjua i denne boka. Intervjua ho har gjort spenner over nokre år, og dermed speglar boka den dramatiske utviklinga dei siste åra. Frå den gongen irakarar flykta over til det fredelege nabolandet i vest, til borgarkrigen braut laus og Syria vart det verste landet å leva i.  

Det er eit imponerande spenn i historiene som er foralde i denne boka. Først og fremst er det dei mange enkeltmenneska som gjer inntrykk. Elektrikaren, enkja med fire små born, den gamle bonden, nonna, presten, biskopen og arkemandritten, politikaren, eleven, studenten, den lovande fotballspelaren. Dei er her alle, og andre med. Og forfattaren har sjølvsagt møtt folk frå heile spekteret av kyrkjesamfunn som finst i dette området - anten dei er kaldearar (katolske), syrisk-ortodokse, protestantar eller trufaste frå den vesle og forjaga Assyriske kyrkja i aust. 

Eg vil tru det òg er ein styrke for boka at forfattaren er ei kvinne. Kanskje ville ikkje ein mann fått den same kontakten med kvinnene i boka, anten det er ei motlaus ung enke eller unge kvinnelege studentar som fortel at draumen deira er "å bli ferdig med studiene og finne en god mann" (s. 87). Samstundes ser ikkje Fure ut til å hatt problem med kontakten med biskopar og andre kyrkjeleiarar, som sjølvsagt alle er menn. 

Kari Fure formidlar møta med desse menneska, og historiene deira, med varme, innsikt og journalistisk profesjonalitet. Dette er godt og solid arbeid. Fure, som er redaktør i avisa Dagen, trekkjer òg linjene bakover i historia til oppløysinga av det ottomanske riket og folkemordet mot dei kristne minoritetane der. Resutatet er blitt ei viktig bok. Vi bør kjenna til vilkåra mange menneske lever under i Syria og Irak i dag. Det er det eine. Dessutan kjem mange menneske til oss som flyktningar frå desse landa, og vi bør vita om kva dei reiser frå. Det er det andre.

Er det eitt perspektiv eg kunne ønskt meg litt meir av i boka til Fure, så er det dette: Kva tenkjer dei muslimske naboane og lokale muslimske leiarar om det dei kristne grannane deira opplever? Nokre slike intervju kunne ha hjelpt oss til å skjøna situasjonen til dei kristne endå betre.  

Hjelpesentralane
- Mange born er bitre når dei kjem til oss. Når vi spør nye born kva dei ønskjer Gud skal gjera for dei, svarar dei ofte at president Bush som starta krigen, eller muslimane som såra dei, må døy. Derfor er tilgjeving det viktigaste vi kan læra desse borna. Det fortel kvinna som driv skule for irakiske flyktningeborn i Syria. Her får borna læra arabisk, engelsk, matte, data - i tillegg til å få mat. Og læra om tilgjeving. Sjølvsagt er det kyrkja som står bak og driv skulen i lokala sine.

Det er slåande når ein les denne boka kor stort arbeid dei lokale kyrkjene legg ned i å hjelpa flyktningane. Det kan vera mat og husrom, medisinar, skulegang, trøyst, sjelesorg og hjelp. Kyrkjene er hjelpesentralar. Desse kyrkjene kan heller ikkje basera seg på store offentlege overføringar. Dei må stola på Gud og medlemane sine. Utan at desse kyrkjene ville mange menneske gått under.

Ein annan representant for dei hjelpande hender er den gamle katolske nonna forfattaren møter i Beirut. Ho ser fram til at ho snart skal tilbake til Aleppo, byen dei fleste vil koma seg bort frå. Men ho vil tilbake og driva skulen vidare, sjølv om IS kva dag som helst kan ta over den delen av byen dei held til i. Ho har arbeid som ventar:

"De som har mye penger har reist til Europa, spesielt til Frankrike. De med litt mindre penger har reist til Libanon, og de med enda litt mindre til Tartos og Latakia. Men de virkelig fattige bor fremdeles i Aleppo. De har ikke råd til å dra noe sted." (s. 184)

Utvisking eller nytt liv
Mellom dei intervjua i boka, er nokre assyriske flyktningar i Beirut. Kanskje er dei no reiste vidare til Europa fleire av dei, det veit eg ikkje. Men til Beirut kom dei då IS jaga dei vekk frå Khabur-området i Nord-Syria, der dei hadde levd og dyrka jorda si. Her hadde forfedrane deira slått seg ned då dei måtte fara frå Nord-Irak etter massakrar på 1930-talet. Og til Nord-Irak (og Iran) hadde dei flykta litt tidlegare på 1900-talet frå krig, svolt og folkemord i den karrige fjellheimen aust i Tyrkia.

Mange av dei kristne i denne delen av Midtausten er folk på vandring. Flukt er ofte det rette ordet. Sjølv om dei har djupe røter i dette området, er det nesten ingen att i Tyrkia. Irak har mista dei fleste av sine kristne. Frå Syria flyktar både kristne og muslimar. Kor mange av dei kristne som vender tilbake til landet når det vonleg ein dag blir fred, veit vi ikkje. Men kanskje er det ikkje så attraktivt å venda heim til ein tilstand som utsett minoritet i eit samfunn der dei sekteriske spenningane er blitt forsterka av ein forferdeleg borgakrig.

Dermed er vi i Europa, der mange har slått seg ned. Sverige er eitt av dei landa som allereie lenge før den arabiske våren hadde mange kristne frå Midtausten, ikkje minst syrisk-ortodokse. Nokre av kapitla i boka handlar om livet med Sverige som nytt heimland. Eit land med syrianske biskopar, syrianske fotballklubbar og syrianske riksdagsmedlemar. Der byen Södertälje er blitt ein slags syriansk hovudstad i diasporaen. Fure let oss få møta flyktningar som prøver å finna seg ein ny heim, vimsete skulejenter, den oppofrande språklæraren, og presten - den milde fader Jakob. Den som vil utfylla med eit svært annleis perspektiv på dette samfunnet, kan finna fram den dystre reportasjen i Aftenposten. Svartmålinga i Aftenposten og det velvillige perspektivet til Kari Fure kan sikkert utfylla kvarandre. Begge er sikkert sanne, men dei viser fram svært ulike sider ved eitt og same samfunnet.


Biskop Polykarpus (foto: Arve Kjell Uthaug).

Det er mange opne spørsmål om dei kristne frå Syria og Irak. Det eine er om dei har ei framtid i Midtausten òg, eller om morgondagen finst einast i Europa og Vesten. Også her i Europa er det mange utfordringar. På mange måtar er det kyrkja, slektsbanda, den felles historia, og i nokre tilfelle òg eit truga arameisk språk, som bind saman desse menneska. Ingen ting av dette er spesielt knytt til det nye heimlandet. Vil dei kristne frå Midtausten bli viska ut som grupper i møte med sekularisering og integrering, eller vil dei ta vare på sin eigenart og i tillegg tilføra dei nye heimlanda noko annleis?
Biskop Polykarpus er ein av dei som sjølv har kome frå Midtausten og til Europa. No er han syrisk-ortodoks biskop i Nederland og held til ved St. Efrem-klosteret. Eg er slett ikkje sikker på om han vil få rett, men ein kan jo likevel vona - og eg let han derfor få det siste ordet i denne bokmeldinga. Kanskje endar ikkje historia om dei kristne i Midtausten som ei soge om flukt og utvisking:

"At østlig kristendom blir tydelig til stede i vestlige land der kristendommen er blitt svekket, kan tilføre ny vitalitet. Skattene fra østkirkene kan berike vestlige kristne. Sammen kan vi gjøre kristendommen relevant på nytt".  (s. 263)