Sjølvbestemt død

The Economist ser det som ein rett 
å kunna velja aktiv dødshjelp.

Ein nesten identisk artikkel er publisert på Minervanett.

Kampen for aktiv dødshjelp er på frammarsj. Samstundes er det ein sterk vekst i bruken av dødshjelp i pionérlanda Nederland og Belgia. Ikkje berre dødssjuke, men òg demente og psykisk sjuke får ein legeassistert død. Vil vi gå denne vegen?

The most determined people do not always choose wisely, no matter how well they are counselled. But it would be wrong to deny everyone the right to assisted death for this reason alone. Competent adults are allowed to make other momentous, irrevocable choices: to undergo a sex change or to have an abortion. People deserve the same control over their own death. Instead of dying in intensive care under bright lights and among strangers, people should be able to end their lives when they are ready, surrounded by those they love.

På engelsk snakkar ein gjerne om "the right to die", retten til å døy. Det var òg tittelen på framsida av The Economist nyleg. Sitatet ovanfor er henta frå leiarartikkelen i bladet, som argumenterer for retten til å råda over sin eigen død. Særleg presist er ikkje uttrykket. Døy gjer vi nok alle, på den eine eller andre måten, same kva samfunnet måtte ha av lover for eller imot eutanasi og assistert sjølvmord. Retten blir med andre ord oppfylt utan at vi treng å løfta ein finger. "Death with dignity" er eit slagord som seier litt meir, nemleg at dette for nokon handlar om det dei ser som ein verdig død. Samstundes har uttrykket ei bakside sidan det kan skapa eit bilete av at for visse grupper menneske blir det meir verdig å velja døden enn å leva vidare. Kanskje burde vi sjå oss over skuldra for å finna dei rette orda, til ei anna sak som handlar om liv og død. "Fri død" er kanskje ikkje så godt, og "fri dødshjelp" gjev assosiasjonar til fri i tydinga gratis, som i gratis rettshjelp. "Sjølvbestemt død" treff derimot betre. Faktisk passar det langt betre å snakka om "sjølvbestemt" her enn i abortspørsmålet, der det jo handlar om å velja liv eller død for eit anna menneske.

På frammarsj
I diskusjonen om sjølvbestemt død er det to ulike variantar av legeassistert drap, eller legeassistert død, som blir diskutert. Begge delar kan kallast aktiv dødshjelp: Ved eutanasi er det legen som avsluttar pasientens liv gjennom å gje ein dødeleg giftdose. Nederland og Belgia har ei slik ordning. Ved assistert sjølvmord får pasienten hjelp til å ta sitt eige liv, og gjerne ved at legen skriv ut medikamentet. Staten Oregon i USA og Sveits har ei slik ordning.

Aktiv dødshjelp er ulovleg nesten overalt i verda. Det finst likevel nokre få land og ei handfull amerikanske statar som har gjort slike ordningar lovlege. Her varierer sjølvsagt regelverket frå land til land, og stort sett har legaliseringa skjedd frå slutten av 1990-talet og fram til i dag. Sveits skil seg ut sidan assistert sjølvmord har vore lovleg sidan 1942. I Nederland er heller ikkje praksisen ny, men staten vende lenge det blinde auga til. Først i 2002 vart dødshjelp lovleg i Nederland, og Belgia følgde like etter. Nokre år seinar legaliserte det vesle nabolandet Luxemburg. I USA er det nokre få statar som har opna for assistert sjølvmord. Oregon var først ute, og er best kjent. I Sør-Amerika har Colombia opna for legeassisert død.

Kampen for aktiv dødshjelp er på frammarsj. I ei rekkje europeiske land og amerikanske delstatar er det lovframlegg eller rettssaker som vil opna for dødshjelp. Meiningsmålingar viser at fleirtalet av veljarar i ei rekkje land støttar legeassisterte drap i visse tilfelle. Og journalistane formidlar historier om menneske som får hjelp til å døy. Amerikanske Brittany Maynard (29), som hadde hjernekreft, drog frå California til Oregon for å få hjelp av lege til å ta sitt eige liv. Merksemda frå media var enorm, og Maynard engasjerte seg i kampen for legeassistert død. Saker om lidande som reiser frå m.a. Storbritannia til sjølvmordsklinikk i Sveits for å få hjelp til å avslutta livet, har òg fått stor merksemd.

Råderett over eigen død
Forsvararane av legeassisterte drap ser ut til å meina at dette har gått bra så langt, og at ting er under stødig kontroll i dei landa og statane der ordninga er innført. Leiarartikkelen i the Economist legg hovudvekta på enkeltmenneske sin sjølvråderett. Ikkje berre dødssjuke, men andre med må få velja dødshjelp. Rett nok er bladet tilbakehalden når det gjeld born, men dei psykisk sjuke og andre vaksne må kunna få velja sjølv: "The criterion for assisted dying should be a patient's assessment of his suffering, not the nature of his illness."

Vi andre må spørja oss om vi ønskjer ei slik utvikling av samfunnet, der spørsmålet om liv og død blir privatisert og der legane våre skal veksla mellom å gje gift og livbergande hjelp.

Kraftig vekst
I det moralske hierarkiet til ein del liberalistar ser autonomien ut til å stå høgare enn tanken om at livet er heilagt. Meiningsmålingane tyder på at mange deler ein slik tankegang når det gjeld avslutninga av livet. Samtidig er det nok mange som ikkje ønskjer å gå like langt som bladet The Economist når det gjeld kriteria for dødshjelp. Det er heller ikkje uvanleg at tilhengjarane av aktiv dødshjelp, kanskje med eit letta sukk, viser til at få vel denne måten å avslutta livet på der ordninga er innført. Argumentet er interessant, for det minner oss om at det finst ei forestilling òg hjå tilhengjarar av legeassisterte drap om at ordninga bør bli minst mogleg brukt. Parallelt med ønsket om sjølvråderett ser det ut til å finnast ei uro for at mennesket skal velja "feil". 

Staten Oregon i USA blir gjerne trekt fram som eit argument for at svært få vil velja å avslutta livet på denne måten. Det stemmer at talet er lågt i Oregon, 71 personar tok sitt eige liv med assistanse frå helsevesenet i 2013. Men det stemmer òg at statistikken, med små svingningar, har vist vekst heile vegen frå ordninga vart innført på slutten av 90-talet. Staten Washington, der ordninga med assistert sjølvmord er nyare, har eit lågt, men kraftig veksande tal.

Men vi har òg andre erfaringar med legeassistert død, der tala er langt meir dramatiske.I Nederland og Belgia, der praksisen er mindre streng enn i Oregon, har aktiv dødshjelp vore lovleg sidan 2002. I Nederland hadde som nemnt praksisen vore tolerert ei årrekkje før lovendringa. Etter legaliseringa ser det ut til at dødshjelp ikkje vart meir brukt, men det vart faktisk registrert ein nedgang dei første åra. Så har det snudd. Ser ein på den offisielle statistikken for siste femårsperioden (2009-2013), veks talet med om lag 15 prosent kvart einaste år, og i 2013 vart 4 829 menneskeliv avslutta gjennom aktiv dødshjelp i Nederland. I Belgia har talet stige med 89 prosent på fire år, til 1807 i 2013. Sveits har ei ordning som minner om Oregon, med legeassistert sjølvmord. Landet er blitt kjent for den såkalla "sjølvmordsturismen", der personar frå andre land dreg til klinikkar i Sveits for å avslutta livet. Talet på sveitsarar som vel legeassistert sjølvmord, er ikkje høgt, men det er i vekst. 

Nye grupper
Kvifor gav Nederland dødshjelp til nesten fem tusen menneske i 2013? Den klart største gruppa, nesten 3600 personar, fekk dødshjelp avdi dei var kreftsjuke. I tillegg var det ei rekkje andre årsaker. To av desse er særleg viktige å merka seg. Heile 42 personar fekk dødshjelp fordi dei leid av alvorleg psykisk sjukdom. Det tilsvarande talet var 14 i 2012 og 13 i 2011. Demens var  grunngjevinga for 97 tilfelle, ifølgje Dutch News, som legg til at det stort sett var tale om demens i eit tidleg stadium der pasienten greitt var i stand til å kommunisera eit ønske om å døy.

Belgia har dei siste åra kome i søkjelyset for å la praksisen med dødshjelp gå svært langt:

I fjor vedtok landet å opna for dødshjelp for born utan nedre aldersgrense. Sjølvsagt med særleg strenge krav. Men, som erkebiskopen av Brüssel peikte på: "The law says adolescents cannot make important decisions on economic or emotional issues, but suddenly they've become able to decide that someone should make them die."

Hausten 2014 fekk ein belgisk seksualforbrytar og drapsmann godkjent ønsket sitt om dødshjelp. 

Ei 44 år gammal transseksuell kvinne fekk i 2013 avslutta livet gjennom aktiv dødshjelp etter å ha gått gjennom fleire mislukka kjønnsskifte-operasjonar. 

Tvillingane Marc og Eddy Verbessem, 45 år gamle, var fødde døve. Etter at dei fekk vita at dei òg ville bli blinde, ønskte dei dødshjelp. Ifølgje The Telegraph var dei "frightened of losing their independence in an institution and had "nothing to live for"".
Og i Belgia fekk dei innvilga dødshjelp.

Lista frå Belgia kan gjerast lengre. Både Nederland og Belgia opplever altså ein kraftig auke i bruken av aktiv dødshjelp. Ordninga er i Belgia blitt utvida til å gjelda born, utan nedre aldersgrense. Dødshjelp blir heller ikkje gitt berre til menneske med sterke fysiske smerter og kort tid att å leva. Ordninga er tvert om blitt opna for grupper som psykisk sjuke og demente. Professor Theo Boer er medlem av ein av dei fem regionale komiteane som har tilsyn med bruken av aktiv dødshjelp i Nederland. Han er skremt av den utviklinga han har sett, og i fjor skreiv han ein artikkel der han åtvara britane mot å gå same vege:

I used to be a supporter of the Dutch law. But now, with twelve years of experience, I take a very different view. At the very least, wait for an honest and intellectually satisfying analysis of the reasons behind the explosive increase in the numbers. Is it because the law should have had better safeguards? Or is it because the mere existence of such a law is an invitation to see assisted suicide and euthanasia as a normality instead of a last resort? Before those questions are answered, don’t go there. Once the genie is out of the bottle, it is not likely to ever go back in again.


Dobbeltkommunikasjonen
Som utviklinga i Nederland og Belgia viser, er det vanskeleg å setja grenser for bruken av aktiv dødshjelp. Kven skal bestemma at smertene er "utolelege", og er ikkje psykiske smerter like reelle som fysiske? Det finst mange som slit med store og langvarige psykiske problem også i vårt land. The Economist ønskjer at det skal vera eit alternativ for desse å få aktiv dødshjelp. Men korleis vil det vera for ein person t.d. tidleg i tjueåra som slit med alvorleg psykisk sjukdom, å vita at det helsevesenet som prøver å hjelpa deg å meistra livet, òg har ei bakdør som tilbyd legeassistert død?

Eller ein kan prøva å tenkja seg inn i situasjonen til eit eldre menneske med byrjande demens. Minnet sviktar. Stadig meir av det du fekk til før, glir ut av rekkjevidde. Og du veit at sjukdomen ikkje stoppar på det stadiet han er no. Vi veit òg at mange eldre slit med depresjon. Det er ein veldig dårleg ide å opna for legeassistert drap. Heller må samfunnet og enkeltmenneske satsa alt på eitt kort: gjera livet best mogleg for den som har demens, leggja til rettes for dei gode stundene, rett og slett vera eit menneske som bryr seg, og eit samfunn som tek vare på dei svakaste.

I tillegg til den utviklinga vi allereie ser i Nederland og Belgia, kjenner vi ikkje dei langsiktige konsekvensane av å legalisera aktiv dødshjelp. Slik eg oppfattar det, har bruken av dødshjelp allereie på  dramatisk vis flytta ein del grensesteinar. Likevel er legalisert dødshjelp ei svært ung ordning i desse landa, mindre enn femten år gammal. Ordningane i Sveits og staten Oregon er litt annleis og meir resriktive. Færre avsluttar livet ved hjelp av legen, men talet er likevel stigande begge plassar - som det er det i Belgia og Nederland. Dei meir langsiktige konsekvensane av å gjera legeassisterte drap til ein del av helsetenestene kan vi eigentleg berre gissa på.

Livet er heilagt
Sjølv om det er vanskeleg å setja grenser for eutanasi og assistert sjølvmord, kan ei lovgjeving vera meir eller mindre streng. Dei som forsvarar legalisering, bør byrja med å fortelja kva prinsipp som er overordna for dei. Det vil gjera debatten ryddigare. Er det slik at sjølvråderetten trumfar livet, slik det er for the Economist? Dette er ei konsekvent tenking som gjev den enkelte rett til å bestemma over eigen død. Samfunnet må bøya seg for enkeltmennesket sin vilje, og det blir vanskeleg, kanskje også prinsipielt feil, å nekta vaksne menneske legeassistert død. Eller er det slik at det ikkje er den enkelte si oppleving som er avgjerande, men at samfunnet framleis skal vera formyndar og seia at nokre liv er ille nok til å avsluttast, andre er det ikkje. I så fall kan det bli ein tung jobb å forklara kven vi skal formynda over, og kven som skal få bestemma sjølve i dette spørsmålet. 

Det gode alternativet er tradisjonen frå Hippokrates og kristen tenking: Livet er ukrenkeleg fordi det er heilagt. Legeassistert drap er gale. Samfunnet og helsevesenet skal hjelpa, lindra og ta vare på folk. Eit helsevesen som skal arbeida mot sjølvmord, skal ikkje på same tid administrera sjølvmord eller anna dødshjelp. Ingen skal vera i tvil om at helsevesenet berre har livet, og eit så godt liv som mogleg, som mål. Ei slik oppfatning er naturleg der kristen tenking om menneskelivet ligg til grunn for lovverket i samfunnet: Gud har skapt oss, og det er berre han som har rett til å ta livet tilbake. Dette set grenser for både staten, andre menneske og den enkelte sjølv. Ikkje ein gong vi sjølve har rett til å bestemma over vår eigen død.

Spørsmålet er om dette synet kan haldast oppe i eit etterkristent vestleg samfunn. Det finst gode eksempel på at folk som reknar seg som ikkje-religiøse, vel den livsvernande tradisjonen frå Hippokrates i synet på dødshjelp. Vi får håpa at òg desse ikkje-religiøse grunngjevingane har berekraft framover.

Dawkins meiner foreldre har moralsk plikt til å abortera born med Downs

Richard Dawkins (foto: Marty Stone,
Wikimedia Commons)

Professor Richard Dawkins ved University of Oxford er kjent for sin ateisme. Den kristendomskritiske darwinisten har mellom anna skrive boka The God Delusion. No har han tvitra følgjande om foreldre som får vita at dei ventar eit barn med Downs syndrom: ”Abort it and try again. It would be immoral to bring it into the world if you have the choice.”

Det som dessverre er realitetane i mange tilfelle, at ufødde born ikkje får leva fordi dei har Downs syndrom, blir av Dawkins gjort til ei moralsk plikt. Og ateismen og darwinismen hans har tydelegvis ikkje hindra han frå å landa på ein slik menneskefiendtleg konklusjon.

Filmen om Børre Knudsen

Kyrkja i Balsfjord der Børre Knudsen
var prest (foto: Labongo, Wikimedia Commons)

Eg voks opp med redaktør Arthur Bergs kvasse og klar leiarartiklar i avisa Dagen. Ei av sakene han engasjerte seg sterkast i, var kampen for det ufødde barnet. Abort var fosterdrap, meinte redaktøren og ville bruka språket til å avsløra og ikkje tilsløra. Så kom opprørspresten Børre Knudsen. I tillegg til ord tok han saman med kollegaen Ludvig Nessa i bruk symbol og dramatiske handlingar for å få fram at abort var eit spørsmål om liv og død. Ja, Knudsen brukte jamvel seg sjølv som protest: Mannen nekta å ta imot løn frå staten, førte kampen i rettssalen til han mista kappe og krage og måtte sjå på at hans eige rykte og hans eigen familie vart utsett for større påkjenningar enn dei fleste er i stand til å ta inn over seg.
 

Filmen om presten frå Balsfjord, En prest og en plage, har lånt tittelen frå Niels Chr Geelmuydens drivande gode biografi som kom ut i 1988. Tittelen er særs god, men samstundes for smal. For dette er ikkje berre ein film om presten Børre, men like mykje om kona hans Ragnhild Knudsen og samspelet dei imellom. Det er vanskeleg å ikkje la seg imponera over ei så ærleg, sterk og klok kvinne.

Fridtjof Kjærengs film om Ragnhild og Børre Knudsen er eit tankevekkjande dokument og eit imponerande portrett. Ein av styrkane ved filmen er at han er så ærleg. Børre Knudsen er ein mann som framleis har tankens kraft og ei røyst skapt for salmesong. Samstundes er han ein gammal mann plaga av parkinsons sjukdom og nattlege mareritt. Mannen som tok seg inn på sjukehus i svart samarie og kvit prestekrage for å protestera mot at dei drep små born der, må no få hjelp med eigen sjukdom frå helsepersonell på sjukehuset. Kona Ragnhild hjelper og støttar han og er både myndig og god. Og familien strevar med å koma til rette med den høge prisen borna har måtta betala for prestens temmeleg einsame opprør mot norsk abortlov og –praksis. Innslaget der dottera får sleppa til, får dette tydeleg fram. Ragnhild fortel korleis ho ei tid såg for seg ei framtid som åleinemor, og korleis ho ei stund var på avstand frå trua. Her blir ting løfta fram, det blir ikkje tagd i hel. Ein del vil nok også kjenna seg att i scener som den der mor og dotter løftar fram det positive med at han får ei seng på sjukeheimen; Børre ser ut til å vera med på framsnakkinga, men ansiktet hans ser likevel ut til å røpa noko anna.

Filmen er ikkje utan humor, også ut over den eine prestevitsen. Mange vakre bilete blir det òg. Fjella mot himmelen, trebåten på sjøen, blåbærlynget om hausten. Balsfjord har den innramminga som trengst for å gje vakre småscener innimellom.

Likevel er slett ikkje humoren, og heller ikkje estetikken, det som festar seg mest etter denne filmen. Gjennom samtalane med ekteparet og gamle filmklipp frå den gongen Knudsen sto midt i den sjølvbestemte medieviraken, blir striden om abort løfta fram igjen. Mange vil sikkert synast det er vondt å sjå denne filmen. Og den gongen på åtti- og nittitalet vart Knudsen møtt med indignasjon og raseri. Sterkt kjem dette til uttrykk gjennom demonstranten som sender spyttklyser mot politiskjolda mellom seg og Børre Knudsen, eller demonstranten som fysisk kneblar Børre Knudsen med å halda handa si for munnen hans.

Det er ikkje ofte kneblinga blir så direkte. Men fortrenginga er der heile tida i abortdebatten. Ei anna av dei sterke scenene er eit filmklipp der Knudsen står på eit podie i friluft. Meir eller mindre overdøyvd av motdemonstrantar, set han i med eit skjerande og langvarig skrik. Eg veit ikkje kva Børre Knudsen tenkte då han gjorde dette, men eg tolkar det som om han ville gje stemme til tause skrik.

Det ligg kanskje ein slags ironi i at filmportrettet av Børre Knudsen går på norske kinoar samstundes med at kyrkjemøtet drøftar rapporten Sett undertrykte fri!. Det er Mellomkyrkjeleg råd som står bak rapporten om menneskerettar, ein rapport som òg tek opp såkalla «reproduktive rettigheter». Her heiter det m.a. at «Tilgang til lovlige og trygge aborter er en del av seksuelle og reproduktive rettigheter og har sitt ankerfeste i morens rett til liv og helse og i hvert menneskes kroppslige integritet." Rett nok heiter det i eit anna kapittel av rapporten, om retten til liv og abort, at kyrkja må «være med på å holde levende en etisk refleksjon om hvordan vi best kan ivareta respekten for både for det fødte og for det ufødte liv, samtidig som den tar rettighetsdimensjonen på alvor. »

Ein kan seia mykje fint om etisk refleksjon. Men for Børre Knudsen handla det ikkje berre om å halda liv i ein etisk refleksjon. Det handla om å halda liv i små born som velferdsstaten ikkje ville verna. For han var og er den overordna reproduktive retten den retten eit ufødt menneske har til å bli fødd. I tillegg til portrettet av to modige og uvanlege menneske, er det dette spørsmålet som står att etter filmen om Ragnhild og Børre: Korleis kan det norske samfunnet ta menneskeverdet frå dei aller svakaste?

 

På tur til det reserverte Telemark

Bø i Telemark.

Alle som har følgd litt med i debatten om reservasjonsrett for legar, vil sannsynlegvis ha glede av å lesa denne artikkelen i avisa Dagen. Saka handlar om Bø i Telemark, der tre av sju legar har reservert seg mot noko. Journalisten har rett og slett sett seg på toget (eller eit anna transportmiddel), reist til Bø og snakka med mange ulike menneske i tettstaden. Resultatet er blitt ein både artig og opplysande reportasje, noko av det beste eg har lese i saka om reservasjonsrett for fastlegar.

Ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar

Marte Wexelsen Goksøyr (Foto: May
B. Langhelle, http://www.oktober.no/)

Det er ikkje første gong Marte Wexelsen Goksøyr er i søkjelyset. Ein gong konfronterte ho statsminister Jens Stoltenberg i Stortingets vandrehall. Ikkje alle likte dét, men ho vart lytta til. På søndag tala ho igjen, denne gongen i den direktesende grunnlovsfeiringa frå Eidsvoll. Goksøyr snakkar direkte, klart og tydeleg. Ho snakkar om noko viktig, ho er truverdig og ho blir lytta til. Goksøyr har altså Downs syndrom, og ho set fingeren på det vi alle veit: Ufødde barn med eit kromosom meir enn gjennomsnittet blir i dei fleste tilfelle fjerna. Vi har med andre ord eit sorteringssamfunn, slik Goksøyr peikte på. Gjennom å peika på dette, på vegner av seg sjølv og andre med Downs syndrom, er ho blitt ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar. Og bodskapen hennar er lett å forstå, slik ho sa det på Eidsvoll: «Jeg vil leve!».

Snipp, snapp, snute, så var reservasjonsretten ute?

Helseminister Bent Høie (Foto: Kjetil Ree, Wikimedia Commons)

Striden om fastlegar skal kunna reservera seg mot å visa vidare til abort har vorte intens. Det er sikkert fleire som er overraska over engasjementet og styrken. Sjølvsagt er det politiske spelet ein del av dette biletet. Regjeringa er tufta på ein avtale der Høgre, Frp og KrF m.a. er samde om at det «gis reservasjonsmuligheter for fastleger etter dialog med Den norske legeforening». Det er ordlyden i samarbeidsavtalen som dei tre partia har signert. Dette eine punktet ville forresten ikkje partiet Venstre vera med, men det er like fullt ein del av samarbeidsavtalen mellom regjeringspartia og KrF. No har helseministeren sendt ut til høyring eit lovframlegg som legg opp til at den enkelte kommune sjølv skal ha det siste ordet om legane skal få reservera seg i kommunen. Mange ordførarar og kommunepolitikarar vil ikkje ha slike legar, viser medieoppslaga dei siste dagane. Dermed kan helseminister Høies «reservasjonsmulighet» i praksis kan bli til reservasjonsumulighet for dei fleste fastlegar.

No er dette førebels ei høyring, og regjeringa kan framleis enda opp med ein konklusjon som gjer reservasjonsretten reell. Men då må ein leggja bort tanken om om at kvart enkelt kommunestyre kan gjera som dei vil i ei slikt spørsmål. Skulle regjeringa gje politikarane i kvar enkelt kommune vetorett, er verken ordlyden eller intensjonen i dette punktet i regjeringsavtalen oppytylt. I utgangspunktet har eg stor sympati for både helseminister Høie og sjefen hans, statsminister Solberg, og vel å tru at dei vil følgja avtalen som er inngått med KrF. Men får vi ein kommunal vetorett som gjer at reservasjon berre er mogleg for eit mindretal av fastlegane, meiner eg regjeringa bryt samarbeidsavtalen med KrF. Viss Høgre i så fall trur dette berre vil bli ein ubehageleg liten fartsdump på den glade regjeringsveg mot ei blåblå framtid, skjønar dei ikkje kor viktig denne saka er for mange KrF-veljarar. Det vil bli opplevd som eit tillitsbrot, og Høgre vil stå fram som ein avtalepartnar som ikkje er til å stola på. Og det er neppe den beste bagasjen å bera med seg vidare for ei mindretalsregjering.

Men ein ting er det politiske spelet. Saka i seg sjølv er viktigare. Dei som kjempar for reservasjonsretten, legg vekt på at dette handlar om samvitsfridom. Legar må kunna følgja overtydinga si i spørsmål om liv og død. Eg har ingen plass sett det dokumentert at dette har ført til store ulempler, og fastlegar har gjennom mange år kunna reservera seg. Men mange er likevel provoserte over at legane skal kunna reservera seg mot å tilvisa til abort. Sosialantropolog Lindis Sloan skriv:

Det er i overkant av 5000 fastleger i Norge, jeg har sett anslag på at rundt 200 av dem vil ønske å reservere seg mot henvisning til abort. Det kan de ikke få lov til. Abortloven og fastlegeordningen er lovfestet, de er offentlig ansatte og da har de å følge norsk lov.

Så stor respekt for norsk lov bør verken legar eller andre ha. Bryt lova med retten til liv eller grunnlaggjande fridomar, er det rett å visa sin motstand. Norsk abortlov og norsk fastlegeordning er ikkje overordna retten til liv. Dette er det desse legane på ein svært forsiktig måte markerer. Vi vil vel at folk skal ha mot til å markera at liv og andre grunnleggjande menneskerettar er viktigare enn dei gjeldande lovene i eit konkret land – anten landet heiter Norge, Russland, Iran, Israel eller USA. Sjølvsagt kan då staten velja å gje dei ulydige sparken. Men vil vi ha ein slik stat, og vil vi framelska ein slik taus lydnad hjå legar og andre? I staden for ikkje å tola den minste knirk i systemet, burde vi vera glade for at folk i helsevesenet tek spørsmål om liv og død så alvorleg at dei ytrar – om ikkje meir – ein bitteliten protest. 

«Hvis personlig moral kan stilles over loven, hvor går grensen?», spør Sloan. Kanskje burde ho snu spørsmålet: Viss lova kan stillast over personleg moral, kor går grensa? Det siste er eigentleg eit viktigare spørsmål enn det første viss spørsmålet gjeld liv og død.

Mykje av grunnen til at diskusjonen blir så betent, er at det handlar om abort. Dagens abort-praksis på ei konstant fortrenging av at det er ufødde menneske som blir drepne ved ein abort. Vi gratulerer ei kvinne som fortel at ho er blitt gravid, vi ønskjer det beste for henne og den ufødde, og vi veit at om alt går bra vil vi om nokre få månader kunna kikka inn i augo til eit lite barn som er kome «ut i det fri», og som er den same som for litt sidan var inne i mors mage. Likevel gjev norsk lov i dei første månadene berre barnet verdi dersom det er ønska. Men bør vi få verdi etter om vi er ønska eller uønska? Har ikkje både født og ufødt liv ein eigenverdi som menneske som er endå meir grunnleggjande enn om vi er ønska?

Fastlegen i Snertingdal

Frå nettsidene til NRK.

Fastlege Christina Grandalen i Snertingdal har skrive lesarinnlegg i Oppland Arbeiderblad der ho grunngjev kvifor ho ikkje vil visa pasientar vidare til abort. Grandalen er tydeleg og direkte i grunngjevinga si, og skriv mellom anna: ”Jeg vet ikke hvordan andre leger stiller seg til dette, men jeg for min del har blitt lege for å BEVARE liv og ikke for å drepe!"

OPPNÅR TRE TING. Dermed gjer denne legen to ting samstundes. Ho provoserer til abortdebatt, og ho spissar til ordskiftet om reservasjonsrom for fastlegar. Tre ting, forresten. Ho provoserer fram refs frå sine overordna i kommunen.

 

Det mest balanserte eg har sett så langt, er tv-intervjuet med Grandalen i NRK. Her får ho leggja fram synspunkta sine, kommuneoverlegen kommenterer ytringane hennar og NRK har også greidd å finna fram til både folk som er samde og usamde med henne i lokalsamfunnet. Ryddig journalistisk handtverk, med andre ord.

 

HARDKØYR OVANFRÅ. Det går samstundes tydeleg fram av artiklane på NRK sine nettsider at legen blir utsett frå eit hardkøyr ovanfrå. Grandalen har i følgje NRK òg uttalt til TV2 at ho meiner abort er feil òg for valdtekne kvinner. Utsegnene gjer at Gjøvik kommune vurderer framtida hennar som fastlege. ”Det hun har sagt er fullstendig uakseptabelt”, seier seksjonsleiar for helse og omsorg i Gjøvik kommune, Aud Inger Istgaard. Og etter lesarinnlegget i Oppland Arbeiderblad uttalte kommuneoverlege Geir Olav Brunborg følgjande:

– Jeg kalte inn til møtet fordi hun brukte ord som drap. Det er voldsomt og fikk mange til å reagere og føle seg støtt, sier Brunborg. Han ønsket også å gjøre klart at Grandalen er fastlege og skal kommunisere med sine pasienter, mens spørsmål knyttet til medisinske spørsmål og befolkninga, skal kommuneoverlegen ta seg av.

– Det er en arbeidsfordeling her, og det er hun enig i, sier Brunborg.

Han sier at han overhodet ikke ønsker sensur, men at det ikke skal brukes ord som skaper problemer for andre.

Eg anerkjenner fullt ut den gode viljen hjå kommuneoverlege Brunborg. Han ønskjer ikkje at folk skal kjenna seg støytte av ordbruken til ein lege som er i kommunens teneste. Likevel, viss han er rett sitert, så er synspunktet i den siste setninga meiningslaust. Det går ikkje an å ”overhode ikke ønske sensur” og samstundes slå fast at ”det ikke skal brukes ord som skaper problemer for andre”. Dei to synspunkta står i direkte motstrid til kvarandre. Skal eit samfunn ha ein open debatt om viktige og alvorlege spørsmål, går det ikkje an å styra unna ord ”som skaper problem for andre”. Eit ærleg ordskifte er dessverre ikkje mogleg utan ytringar som kan opplevast støytande for nokon – sjølv ikkje om alle skulle gjera sitt beste for å ordleggja seg respektfullt. Det motsette av ein slik debatt er dessverre sensur. Anten gjennom at folk driv sterk sjølvsensur, t.d. av frykt for å missa jobben, eller at ein blir sensurert av andre.

Heller ikkje kan det vera slik at legar skal ha særleg innskrenka ytringsfridom i spørsmål som gjeld liv og helse, slik som t.d. abort. Eller er det kanskje nokon i det norske helsevesenet som har tenkt å prøva å handheva ein slik krympa ytringsfridom for Mads Gilbert?

Her er eit forslag til seksjonsleiar, kommuneoverlege og andre overordna av fastlegen i Snertingdal: Dei kan seia at dei er usamde i synspunkta frå Grandalen, og at norsk abortlov sjølvsagt gjeld i Gjøvik som alle andre stader. Men at dei samstundes aksepterer at Grandalen har ytringsfridom på linje med andre borgarar, også om temaet er abort.

LITE STØTTE. Mange burde støtta Grandalens rett til ytringsfridom, og det blir spennande å sjå om også folk som er usamde i abortsynet, vil forsvara henne her. Etter mi meining er Grandalen dessutan tøff som vågar å ta støyten og gjera seg til talskvinne for at ufødde born også har eigenverdi og rett til liv. Kanskje er det fleire som vil støtta henne her? KrF kanskje? Paritiet presenterer jo sitt eige syn slik:

Alle mennesker har en ukrenkelig verdi i kraft av å være menneske. Menneskeverdet kan ikke graderes. Retten til liv er den mest grunnleggende menneskeretten, og må gjelde fra unnfangelse til naturlig død.

 

Men leiaren i Oppland KrF, Morten Halling, seier følgjande: ”I en situasjon der du vurderer om du skal ta abort eller ikke, vil jeg tro de aller fleste kvinner er i en sårbar situasjon. Og da bli stempla som en morder og at en utfører et drap synes jeg er sterkt, og unødvendig sterk språkbruk”.

Å kritisera den modige legen i Snertingdal slik er kanskje ikkje den beste plassen å begynna for eit parti som meiner menneskeverdet ikkje skal graderast, men tvert om gjelda heilt frå unnfanging av?

 

 

 

 

Reservasjonsretten og konsekvensane

Foto: Wikimedia Commons.

Kristeleg folkeparti (KrF) har fått gjennomslag for at den nye regjeringa skal la fastlegar få lov til å reservera seg mot å visa vidare til abortinngrep. Enkelte er provoserte av dette. Nokre håpar at dersom Høgre fristiller representantane sine i Stortinget, vil mange nok av dei gå imot si eiga regjering slik at reservasjonsretten kan blokkerast. Ironisk nok vil ein innskrenka legar sin samvitsfridom gjennom å visa til at partiet Høgre har ein tradisjon for at representantane "fristilles i såkalte samvittighetsspørsmål".

Til det motsette er bevist, er eg optimist i denne saka. Regjeringspartia har gjort ein avtale med KrF, og den trur eg dei vil stå ved. Å rota til forholdet til KrF er ein dårleg start for ei mindretalsregjering frå høgresida. Men viktigare er det, etter mitt syn, at det er rett å la legane følgja samvitet sitt i spørsmål om liv og død. I eit ope, demokratisk samfunn er det ein verdi i seg sjølv at folk ikkje blir tvinga til å handla mot samvitet sitt - og at dei ikkje misser jobben om dei følgjer overtydinga si. I neste omgang er dette av stor verdi for samfunnet. Vi må ikkje kvela den etiske opposisjonen. For fleirtalet kan dei opplevast som sand i maskineriet, som ei ubehageleg påminning om noko som blir forsøkt fortrengt. Men det er ikkje godt for eit samfunn å kvela slike røyster. Vi kan ha bruk for folk som tør å gå på tvers, også innanfor legestanden.

Sjølvsagt skal dei møta pasientane sine med respekt. Det er viktig, og det gjeld for alle legar. Men det er ikkje manglande respekt å seia at "dette kan eg dessverre ikkje skriva under fordi det strir mot samvitet mitt, du må nok gå til ein annan lege her". Ja, det vil nok vera ei påminning om at samvitsproblemet til legen har ein grunn, nemleg at legen ser to pasientar - kvinna og det ufødde barnet. Kva er i så fall det verste som kan skje? Ein ting som kan skje, er at ei kvinne som bed om abort, tenkjer gjennom situasjonen ein gong til. Og, igjen, kva er det verste som kan skje?

Forfattaren Nils Chr. Geelmuyden avsluttar boka si om Børre Knudsen, En prest og en plage, med å fortelja om ein episode frå Bardufoss. Knudsen har køyrt Geelmuyden til flyplassen:

"Og før vi vet ordet av det er vi med ett på Bardufoss. Han følger meg inn. Vil vente til avgang, se meg vel avsted. Vi sitter i kafeterian. Da hender noe underlig. En kvinne banker på Knudsens skulder. Den fremmede stikker en konvolutt til ham og forsvinner i det samme. "En liten takk" står det med skjev skrift utenpå. Knudsen åpner konvolutten, leser kortet og viser meg det drivende våte i de store øynene.

"Kjære Børre Knudsen. Hvis det ikke hadde vært for deg og den kamp du fører, ville jeg ikke sittet her på flyplassen nå. Jeg sitter og venter på det kjæreste jeg vet i verden. Min ni år gamle datter. Ville bare du skulle vite det."

Rom for tiggarar

Foto: Alex Proimos, frå Wikimedia Commons.

Romfolk og tiggarar får det til å gå ei kule varmt i norsk debatt for tida. No har justisminister Grete Faremo som del av ein større pakke lova ti millionar i støtte til sanitæranlegg for omreisande som kjem hit til landet.

Ifølgje media er det venta mange utanlandske tiggarar til Noreg i sommar, m.a. av romfolket.  Mange likar ikkje tigging. I møtet mellom velfødde nordmenn og søraust-europeiske tiggarar, kan ein få inntrykk av at det er oss nordmenn det er synd i. Merkelege greier dette, eigentleg. Eg har liksom eit minne om at eg som liten gut sat att med ei kjensle av at det var tiggarane i bibelforteljingane det var mest synd i, ikkje den store veltipassa hopen. Kanskje gav søndagsskulelærarane oss heilt feil forestillingar. Kan henda var det den rike mannen som burde vekt vår medynk, ikkje den frekke tiggaren Lasarus som - plagsamt nok - sat like ved inngangen til rikingen. 

Ok, då. Det er eit problem at rumenarane ligg så høgt på statistikken over vinningskriminalitet her til lands. Vi mislikar det, og politiet må prøva å kjempa mot det. Heilt sikkert finst det andre sider ved levemåten til ein del av dei reisande som kan kritiserast. Og sjølvsagt er det utriveleg når det ligg avføring etter menneske rundt om i parkar og hagar.

Så kvifor ikkje prøva å gjera noko med det. Få opp sanitæranlegg. La gjestene våre få ein plass til å vaska seg og gå på toalettet. Er vi verkeleg redde for at landet skal bli overfløymd av tiggarar frå Romania fordi dei får lov å gå på do her? Fryktar vi ein slags ukontrollert sanitærturisme? Korleis kan det ha seg at byrådet i Bergen med Høgre, Frp og - av alle - KrF ikkje vil reisa slike anlegg? Viss folk reiser halve Europa rundt for å koma hit, er det heilt andre ting enn offentlege sanitæranlegg som lokkar. Det handlar nok om å få nokre smular av velstanden vår. Eg tvilar på om sanitæranlegga gjer så mykje frå eller til for motivasjonen for å koma hit. Derimot kan det gje dei ein litt meir verdig kvardag den tida dei er her, og det bør vi unna dei.

Kanskje burde vi prøva å skjøna litt meir av det omreisande romfolket slik at vi ikkje berre ser på dei som ein stor, snuskete hop av tiggarar. Bloggen St Isidors minne har ytt sin skjerv til den gode sak gjennom ein interessant liten artikkel om skyttshelgenen til romfolket. Ei grei påminning om at romfolk kan enda opp som både helgenar og kjeltringar, slik som alle oss andre.