Dei fordømte karikaturane

Udemokratiske makthavarar i
Midt-Austen greip saka om Muhammed-
karikaturane med iver. Odd Isungset har
skrive boka Dei fordømte karikaturane
(Aschehoug, 2025).

Boka Dei fordømte karikaturane er eit nærstudium av den intense striden om Muhammed-karikaturane. Saka var på kokepunktet for tjue år sidan. Vesten, som ikkje lenger frykta Gud, vart konfrontert med si eiga redsle for islamistisk terror.

Den danske avisa Jyllands-Posten publiserte hausten 2005 eit knippe karikaturteikningar av profeten Muhammed. Det vart eit frykteleg spetakkel både i Danmark og i fleire muslimske land. Nokre månader seinare publiserte den vesle norske avisa Magazinet teikningane som illustrasjon til ein reportasje om det som gjekk føre seg i Danmark. Dermed kom spetakkelet hit. 

Odd Isungset har skrive bok om karikatur-saka. Han har gjort ein grundig jobb og gitt oss ei detaljert framstilling som på journalistisk vis følgjer utviklinga av saka,  før han samlar trådane i ein interessant analyse i sistekapitlet. 

Boka har mange aktørar, og eg vil gripa fatt i nokre få av dei. 

VEBJØRN SELBEKK var redaktøren som valde å publisera teikningane i Magazinet, ei lita kristen vekeavis med fotfeste i nyare karismatisk og frikyrkjeleg kristendom. Avisa var klart mindre enn dei to tradisjonelle kristne dagsavisene Dagen og Vårt Land. Nokre år seinare fusjonerte forresten Magazinet med Dagen, og Selbekk var ein del av medgifta. Han er i dag ein av dei mest kjende norske avisredaktørane, og det er ikkje verst når du er bladstyrar i Dagen i Bergen.

Då Magazinet publiserte saka om karikaturstriden i 2006, var trønderen ein outsider som neppe mange i politiske og kyrkjelege maktposisjonar ønskte å bli identifiserte med. Selbekk vart truga på livet, både han og familien levde i årevis under eit sterkt press og det var ikkje alltid mange som støtta dei. 

Men av og til er tida på parti sjølv med ein kristenkonservativ redaktør. I 2015 fekk Selbekk Fritt Ords Honnørpris. Tidlegare same året vart fleire redaksjonsmedlemar drepne i eit åtak mot det franske satiremagasinet Charlie Hebdo. No var alle Charlie Hebdoe, sjølv om mange av dei ikkje hadde vore Vebjørn Selbekk ti år tidlegare. Stemningsskiftet var eit faktum. 

Den utskjelte bladstyraren frå Meråker har endt opp som eit symbol på kampen for den frie ytringa. Mannen som våga der andre frykta og feiga ut. Det bør skapa ein viss ettertanke at i vårt land var det ein kristenkonservativ redaktør i ei marginal avis som sto i stormen for ytringsfridomen den gongen andre pressefolk, kulturpersonar og politikarar - ofte av forståelege grunnar - fann seg mindre utsette posisjonar. 

AHMED AKKARI dukkar ofte opp og får brei omtale i Dei fordømte karikaturane. Akkari var ein av dei danske imamane som reiste til Midtausten og hissa opp stemninga mot Danmark under karikaturstriden. Dei skriftlærde hadde med seg og viste fram både ekte og falske Muhammed-teikningar. Dei siste var det ingen danske aviser som hadde publisert, men målet helga tydelegvis middelet. 

Akkari går frå islamistisk aktivisme til sjølvransaking. Han reiser til Grønland og blir lærar der. Der les han bøker han før ikkje hadde brydd seg om, blir glad i Danmark, tvilen og vestlege verdiar. Isungset viser vanlegvis ikkje fram dei sterke sympatiane og antipatiane i framstillinga. Han omtalar dei ulike aktørane nøkternt og balansert. Det hindrar ikkje at Akkari står fram som eit håpsteikn i denne forteljinga. Ei omvendingshistorie slik den moderne sekulære Vesten vil ha henne. 

JONAS GAHR STØRE er det ikkje så enkelt å koma unna i denne samanhengen. I alle fall ikkje om ein ser saka frå eit norsk perspektiv. Med ujamne mellomrom dukkar karikaturstriden opp i det norske offentlege ordskiftet, og då får som regel Støre passet sitt påskrive fordi han som utanriksminsiter var for utydeleg og svak i forsvaret av ytringsfridomen i 2006, og fordi han gjorde livet verre for familien Selbekk. Utanriksminister Støre feilinformerte opinionen gjennom å hevda at Magazinet var den einaste norske avisa som hadde vidareformidla dei omstridde teikningane. Andre og større norske media hadde faktisk òg vist fram karikaturane, utan at det skapte oppstyr. Dermed vart resultatet at heile saka velta over på redaktøren i ei marginal, kristen avis. Og på familien hans. Catarina Selbekk, kona til redaktøren, har peikt på Jens Stoltenberg, som var statsminister, og Jonas Gahr Støre, som var utanriksminister: "Var det så lett for dem å slenge en helt vanlig familie under bussen?" 

Kritikken mot Støre er forståeleg òg når ein legg til grunn framstillinga hjå Isungset. Samstundes måtte utanriksministeren gjera vanskelege vurderingar i ein situasjon der norske ambassadar vart mål for valdelege demonstrasjonar og norske soldatar i Afghanistan vart skyteskive for geriljaen. Isungset tonar ned kritikken av Støre og viser til at han i ettertid eit stykke på veg har vedgått at han kunne handtert konflikten betre og uttrykt seg annleis. Derimot er Isungset krass i kritikken mot norske media, som han meiner mangla både kritisk journalistikk og skikkeleg analyse av kven som stod bak og orkestrerte opprøra mot karikaturane.

KRISTNE AKTØRAR. Forresten var Støre langt frå åleine om å kritisera redaktør Selbekk i karikaturstriden. Mange kommentatorar i samfunnsdebatten gjorde det same, inkludert sentrale aktørar i Kristen-Norge. KrF-toppane Bondevik og Høybråten kom med kritikk, og det same gjorde menn som Olav Fykse Tveit, biskop Gunnar Stålsett og leiar av Kirkens Nødhjelp Atle Sommerfeldt. 

Isungset er knallhard i kritikken mot kyrkja og dei kristne organisasjonane: "Dei solidariserte seg i røynda med fundamentalistiske makthavarar som hadde som uttalt prinsipp at det var rett å ta livet av konvertittar, kunstnarar, homofile og maktkritikarar. På den måten støtta dei diktatorar og terrororganisasjonar som ikkje akkurat var opptatt av menneskeverd, trusfridom, kristen nestekjærleik eller fredeleg sameksistens" (s. 428). Isungset meiner desse kristne organisasjonane misforstod standpunktet sitt som eit solidarisk forsvar av alle truande, når realiteten var at trua vart misbrukt. Bakteppet for denne analysen hjå Isungset er at han i stor grad ser karikaturstriden som eit middel udemokratiske regime brukte for å styrka makta si.

Her må eg skyta inn at det ikkje var heilt enkelt å finna fram til den omstridde dobbeltsida i Magazinet, slik at eg kunne lesa og sjå dei omstridde artiklane. Til slutt fann eg det i bokhylla. I Fryktens makt skriv Selbekk sjølv om karikatur-balubaen, og den omstridde dobbeltsida er gjengitt i boka. Hovudartikkelen fortel om karikaturstriden som har oppstått i Danmark, i ein mindre kommentar slår Selbekk fast at ytringsfridomen er truga - og så er teikningane frå Jyllands-Posten brukt som faksimile. Artiklane i Magazinet er ikkje på nokon måte satiriske eller hånande. Eg er klar over at det for mange muslimar er tabu å avbilda Muhammed, men det er i ettertid likevel merkeleg å lesa den sterke førdøminga ein organisasjon som Kirkens Nødhjelp kom med mot ei norsk avis som brukte det frie ordet.

STYRESMAKTER I MIDTAUSTEN. Eit viktig poeng hjå Isungset er måten regima i fleire islamske land hissa opp stemninga og utnytta striden politisk. Det militærbaserte regimet i Egypt gjekk inn i rolla som forsvarar av profeten og betalte reisene for danske imamar som drog til Midtausten og piska opp konflikten. Assad-regimet i Syria stod med hendene i lommene og let demonstrantar brenna ned den norske og den danske ambassaden. 

Isungset skriv om "det iscenesette raseriet". Udemokratiske regime gjorde karikaturstriden til "eit storstilt forsøk på å få verdas fokus vekk frå dei kolossale demokratiske, sosiale og religiøse problema som herskar i så godt som alle land der islam er fundamentet for makthavarane, og der det ikkje er skilje mellom religion og poltikk" (s. 427). 

NY OG GAMMAL BLASFEMI. Dette er eit viktig poeng, og Isungset dokumenterer det på ein god måte. Samtidig blir det ikkje brann berre av at nokon fiklar med fyrstikkene. Brennbart materiale må òg til. Eg vil tru mange i Vesten reddast meir for det siste enn det første. For det finst ein liten minoritet  som er villig til å gjennomføra drap og attentat. Og dei finst i våre land, ikkje berre langt borte. Dessutan finst ei gruppe som er endå litt større, og som heiar fram valdsmennene. Resultatet kan fort bli at frykt trumfar prinsipp, sjølv når prinsippet er den frie meiningsutvekslinga. For kva nytte har det frie ordet om folk ikkje vågar å bruka det?

Parallelt med dette er det viktig å hugsa på den store gruppa muslimar som ikkje støttar terrorismen, men som først og fremst ønskjer å leva eit fredeleg liv i samfunnet vårt. Møte med valds-islamismen stiller store krav både til desse menneska og til storsamfunnet for å unngå at muslimar generelt blir ein del av fiendebiletet og trekt inn i ei uheldig polarisering.

Det er mykje meir å seia om karikaturstriden, om religion, blasfemi og satire - og om kva som er ei klok og god handling, og kva som ikkje er det, men som likevel eit ope samfunn bør tillata. I Europa er det ikkje lenger kyrkja som blir opplevd som den største fienden av den djerve og tidvis uforskamma satiren. Denne rolla har i stor grad islam teke over. Men ikkje åleine. Kampen mot såkalla hatprat, særleg den som rammar dei "rette" minoritetsgruppene, har etablert sin eigen blasfemi. Men det er det skrive andre bøker om.

21 alminnelege menn

 

- Du må forstå at dette var gjennomsnittlege unge menn, heilt alminnelege karar. Eg hadde aldri trudd at dei skulle bli helgenar! Orda kjem frå den koptiske presten, som er ein av dei mange forfattaren Martin Mosebach møtte på reisa si til i El-Aour i øvre Egypt. Herifrå kom dei fleste av dei egyptiske gjestearbeidarane som 15. februar 2015 vart førte ned til stranda i Sirte i Libya kledde i oransje fangedrakter. Der kviskra dei sine enkle bøner til Jesus før fangevaktarane frå terrorgruppa IS skar hovuda av dei. 

Den tyske forfattaren Martin Mosebach har reist til Egypt for å finna ut meir om desse mennene. Resultatet er boka The 21 - A Journey into the Land of Coptic Martyrs (2019). Her fortel han historia om dei fattige koptarane frå den egyptiske landsbygda som kanskje er blitt dei mest kjende kristne martyrane i vår generasjon. Dei yngste var berre 22 år, den eldste var 46. Ein gjestearbeidar frå Afrika sør for Sahara gjorde felles sak og gjekk saman med dei inn i martyriet. Til saman var dei då 21.

Den 21. martyren

Drapsmennene filma det som hende på stranda i Sirte, og spreidde videoen. Dermed har vi dokumentasjon. Dei døde kroppane vart seinare funne, frakta til Egypt og gravlagde der. Slektningane til dei tjue kristne egyptarane lever, og kan fortelja om søner, brør og ektemenn. Naboane og den lokale presten kan òg spørjast. 

Så er det andre ting vi ikkje veit, eller som vi i alle fall ikkje har sikker kunnskap om. Korleis var tida deira i fangenskap? Kven var mennene som fanga og drap dei? Kven var eigentleg den mørkhuda med-martyren, og korleis endte han opp saman med koptarane frå Egypt? 

Litt meiner vi likevel å vita om denne 21. martyren. Namnet hans skal ha vore Matthew Ayariga, og han var frå Ghana. Mosebach skriv at han frivillig valde å gje livet sitt saman med dei andre. Kidnapparane skal å tenkt å la han gå, men "han var ein kristen og sa det, og det var nok for dei til å drepa han jamsides dei andre".

Avstand

Så er det heller ikkje til å koma frå at sjølv om Mosebach har skrive ei glimrande bok, og ei lærerik bok, og sjølv om han har reist utanfor allfarveg for å snakka med familiar og kjende, så er det mykje denne boka ikkje greier å trengja inn i. Det legg forfattaren heller ikkje skjul på i boka. 

Han er ein utanforståande, ein vesteuropeisk, katolsk intellektuell. Kulturelt er det eit gap mellom han og landsbybøndene han møter. Han snakkar heller ikkje arabisk og er prisgitt ulike tolkar.

Så det er mykje vi ikkje får vita om desse mennene, om oppveksten deira, om kvardagslivet, framtidsdraumane og familiane dei hadde rundt seg. Men den lokale presten forsikrar altså at dei var gjennomsnittlege unge menn frå området. Vi kan skjøna at Mosebach etter dette konkluderer med at lista for det gjennomsnittlege er blitt lagt ganske høgt. Han merkar seg òg at familiane deira ikkje er prega av sorg når han besøker dei to år etter massakren på stranda.

Det koptiske underet

Muslimske arabarar la under seg Egypt på 600-talet, og det gjorde koptarane til andrerangs borgarar. Dei er framleis andrerangs borgarar, utan at det ser ut til å plaga verdssamfunnet særleg mykje. Dei er der i alle fall framleis, og den koptisk-ortodokse kyrkja er det største kristne samfunnet i Midtausten. I andre land vart dei tradisjonelle kristne kyrkjene etter kvart meir eller mindre utraderte. Bortsett frå Egypt og Libanon er dei etter kvart krympa til små minoritetar i dei arabisktalande landa. 

Kvifor har den koptiske kyrkja greidd seg så godt, trass all motstand og undertrykking? Den kyrkja Mosebach skildrar i boka, har ikkje berre overlevd. Ho er sterk, ho er entusiastisk og er (som samfunnet omkring) sterkt prega av ungdom. Det gjer inntrykk å lesa om kyrkjene Mosebach gjestar der ugdommar møtest til bønemøte utan prest - gutane på den eine sida i kyrkja, jenten på den andre. 

Fleire stader i boka fortel Mosebach om bygging av nye kyrkjer. Det er interessant når ein veit kor store problem koptarane har hatt med å få reisa gudshus til flokkane sine. Om det verkeleg er ei endring til det betre her, veit eg ikkje. Men spørsmålet heng i lufta etter å ha lese boka. Kva som skulle vera årsaka til ei slik betring, er heller ikkje klart. Og om Mosebach veit det, skriv han det i alle fall ikkje. 

Minneverdige møte

Denne boka handlar meir om den koptiske kyrkja enn om dei 21 mennene på stranda i Sirte. Mosebach kan vera ganske ordrik, og han kvir seg ikkje for å rydda god plass til sine eigne refleksjonar. Heldigvis er han både klok og lærd. 

Eg lærte svært mykje om den koptiske kyrkja gjennom boka, og enkelte kapittel er glimrande skisser av møte med koptarar i ulike posisjonar og situasjonar. Tre høgdepunkt er biskopen, reiseprestane og hotelleigaren.

Biskopen i Samalut er ein ageleg Herrens tenar. El-Aour ligg i hans bispedøme. Biskopen, som sjølv har legeutdanning, har grunnlagt eit stort og moderne sjukehus som ligg saman med katedralen, bisperesidensen og skulen. Frimodig og overraskande frittalande forklarar han situasjonen til den vestlege journalisten. Heller ikkje han meiner at egyptarane på stranda i Sirte var så spesielle, i alle fall ikkje i utgangspunktet. - Dette er ikkje ei vestleg kyrkje i eit vestleg samfunn. Vi er martyrane si kyrkje. Eg tek ikkje nokon særleg risiko når eg seier at ikkje ein einaste koptar i øvre Egypt ville svikta trua. Seier biskopen, som Mosebach karakteriserer som "den absolutte arketypen på ein pragmatisk, framsynt reaksjonær - ein type leiar heilt ukjend i Vesten".

På eit lite kontor i ein annan bispegard, i Damanhur, møter Mosebach dei to reiseprestane Abuna Bolla og Abuna Timoteus. Dette bispedømet har, som ein slags koptisk sjømannsmisjon, ansvaret for å følgja opp dei truande i Nord-Afrika vest for Egypt. Libya var Bolla og Timoteus sitt ansvar, som dei følgde opp så lenge den politiske situasjonen tillett det. Dei møtte òg gruppa av koptarar som seinare vart martyrane på stranda. Dei to prestane er milde og audmjuke menn. Dei blir tolka av dottera til den eine, og ho er ingen passiv formidlar. Ho er ein smilande og frimodig representant for den unge kyrkja i Egypt, og ho er slett ikkje redd for å ta over styringa litt der det trengst. 

Hotelleigaren i Kairo er frå ein framståande koptisk familie. Økonomisk høyrer han til eit heilt anna skikt i samfunnet enn dei fattige landarbeidarane i øvre Egypt. I utgangspunktet gjev han uttrykk for at motsetningane mellom koptarar og muslimar i Egypt ikkje er så mykje å snakka om. Men etter kvart som samtalen går, kjem det fram det eine problemet etter det andre: Dei muslimske arabarane kom som okkupantar til Egypt, nett som den kvite mann kom til Amerika. I dag blir koptarane sett på som ei femtekolonne i samfunnet. Når dei har økonomisk suksess, blir dei oppfatta som parasittar. Lovverket stengjer dei ute frå leiande stillingar i samfunnet. Styresmaktene vil ikkje vedgå kor stor prosent av folket dei verkeleg er. For å klara seg må koptarane gjera pragmatiske kompromiss med vekslande diktatorar, og det straffar seg når diktatorens tid er omme. Når forfattaren til slutt spør, kanskje litt vel håpefullt, kva ein kan læra av alt dette, har hotelleigaren i særklasse svaret klart, sannsynlegvis med like stor dose resignasjon som humor: "Kva ein kan læra av dette? Same kva du finn på, ikkje høyr til ein minoritet! Det er det ein kan læra!".

Islam og kristendom

Debatt om islam er eit minefelt, og det er klart at historia om dei 21 på stranda i Sirte kan brukast til å gjera frontane endå hardare i diskusjonane om islam i vår eigen del av verda. Men før vi brukar denne hendinga til å vri om polariseringsspiralen i vårt eige heimlege ordskifte, bør vi grunna litt på korleis den koptiske kyrkja sjølv møter desse forfølgingane. Mosebach konkluderer med at "gjennom heilt enkelt å gje avkall på hemn og gjengjeld, veks den usynlege hæren av martyrar og blir støtt større og mektigare". 

Koptarane i Egypt har sikkert òg noko å læra oss om grenser mot og kompromiss med eit fiendtleg storsamfunn. Dei er på den eine sida lojale og fredelege medborgarar. På den andre sida går dei ikkje inn på kva som helst. Enka etter Tawadros, ein av dei 21, fortel at mannen hadde fått råd i Libya om å bytta ut det kristne namnet sitt for å unngå trøbbel. Det ville han ikkje: "Den som byrjar med å endra namnet sitt, endar opp med å endra trua si."

Dei maskekledde drapsmennene blir statistar utan ansikt og namn. Tawadros og dei tjue andre vil bli hugsa. Dei minner oss om enkeltmennesket sin verdi, og om at ei kyrkje som kan rotna på rot midt i vestleg velstand, kan visa seg uovervinneleg på ei strand i Nord-Afrika.

Den koptiske krossen i illustrasjonen er laga av David A se og henta frå Wikimedia Commons.

Vi tar hverandres hender og setter oss i ring

Det har vore gjort før (foto: Marsyas,

frå Wikimedia Commons)

Men fullt så enkelt er det ikkje. I Oslo er det ein mann som ikkje får jobba vidare som lærar fordi han ikkje vil handhelsa på kvinner. I Sverige har det versert ei liknande sak der ei kvinne vart sendt heim frå eit jobbintervju fordi ho ikkje ville handhelsa på menn.

Det er ikkje alltid så lett når ulike kulturar og religionar møtest. I møte med islam synest eg ofte det store norske fleirtalet går inn i rolla som den forskremte majoritet. For sjølvsagt forventar vi at folk skal sjå kvarandre og helsa på kvarandre på ein arbeidsplass. Det har med grunnleggjande respekt å gjera. Men må alle helsa på same vis, og må dei gjera det på vår måte? For det var jo ikkje slik at den muslimske mannen ikkje ville helsa. Men han hadde altså litt andre grenser enn nordmenn flest, litt andre oppfatningar av kva som var passande og kva som var for intimt. Vi standard-norske vil av og til snubla borti det same når det gjeld helsing gjennom klemming. Det er blitt mykje vanlegare dei seinare åra, men ikkje alle føler seg vel med det, i alle fall ikkje i alle situasjonar.

Og kva gjer vi då? Vi prøver å visa respekt for den som har litt andre grenser, sjølvsagt. Vi tvingar ingen til å klemma, gjer vi vel? Og det går jo heilt fint å helsa utan at alle må klemma. Vi kan til og med godta det utan tilleggja den andre ansvaret for all verdsens forkvakla kvinnesyn.

Såpass rause bør vi vera med læraren i Oslo òg. Sjølv om han er muslim. Visst oppstår det problem når kulturar og religionar møtest. Men la oss ta dei store støytane i dei store spørsmåla. Og då bør vi unngå å tvinga mindretal i det som for oss i fleirtalet bør vera ein liten ting, men som for den andre parten kan opplevast vanskeleg. Er vi ikkje, mange av oss, sjølve i mindretal ein del gonger, og burde vi ikkje forstå litt betre korleis det er?

Så er det samstundes slik at alle muslimar ikkje er like. Mange muslimar har ingen problem med å handhelsa på folk av det motsette kjønn, og vi må for all del ikkje gjera dei den bjørnetenesta å sjå på dei som light-muslimar av den grunn. Men det er ei anna sak.

Kule ord (47): personleg muslim

Er nokon av dei personlege i si tru? (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Ikkje før er uttrykket "personleg kristen" husja ut bakdøra, før "personleg muslim" kjem glidande inn på eit halal-bananskal. I min barndom var personleg kristen ein av dei vanlegaste merkelappane på ein person som hadde ei tydeleg kristen vedkjenning. Men uttrykket vart kritisert, og er mindre brukt i dag. Dåverande biskop Odd Bondevik var ein av dei som tok eit oppgjer med ordet:

— Vi gjør en feil i vår tradisjon når vi gjør troen individuell og ensom. Vi må ta et bibelsk oppgjør med denne seiglivete norske tradisjonen: at Bibelen er den enkeltes sak. Bondevik pekte på at denne tenkningen kom inn midt på 1800-tallet, med Kierkegaard og Ibsen. — Og vekkelsene hev seg på. Det ble tordnet mot den kollektive tro, bare den enkelte skulle gjelde. Derfor har vi fått uttrykket «personlig kristen». Men har noen hørt om en «personlig muslim»? Eller en «personlig humanetiker»? Det er ikke bibelsk lære å henge troen på individet. Dette må vi våge å ta et oppgjør med, tross gammel tradisjon.


Slik sa biskopen. Men no har eg likevel nettopp lese om ein "personleg muslim". Bushra Ishaq, som har skrive ei slags andaktsbok saman med presten Sunniva Gylver, kjem med følgjande eigenerklæring: "Eg er ingen teolog. Eg skriv i kraft av det å vere personleg muslim." Og sjølv om uttrykket personleg muslim neppe er vanleg, er det interessant å sjå at muslimen Hadia Tajik for nokre år sidan løfta fram "personleg kristen" som noko positivt:

(...) Islam er imidlertid tradisjonelt annerledes enn den evangelisk lutherske kristendommen, slik den i hovedsak praktiseres i Norge. Her heter det hos mange at de er «personlig kristne». Et uttrykk som veldig fint målbærer at deres tro er en sak mellom Gud og dem. 

Det interessante her er at biskop Bondevik vil kvitta seg med "personleg kristen" for å letta børa for individet og gje det drahjelp frå truskollektivet. Tajik vil derimot frigjera seg frå trykkande tradisjonar og tolkingar i truskollektivet.

Få lysglimt frå Kairo

På flukt ut frå Mosul og med IS i hælane får Umm Yussuf og familien tilbod om plass i ein pickup. Sjåføren og bergingsmannen er muslim, familien Yussuf er kristne. Historia er oppmuntrande. Problemet er berre at Lars Akerhaug har funne svært få slike lyspunkt å skriva heim om i boka Siste jul i Kairo. Oftare er det gamle naboar som vender seg mot dei kristne. I verste fall blir minoriteten utsett for drap, overgrep og massakrar. I beste fall lever dei kristne som andrerangs borgarar med ei uviss framtid.

Akerhaug er ein profilert journalist, og skriv mellom anna for det liberal-konservative tidsskriftet Minerva og den kristne avisa Dagen. I sin ungdom var han raddis og aktivist i Raud Ungdom og Palestinakomiteen. Han har nok flytta seg eit stykke i det politiske landskapet. Dei siste åra har han dessutan skrive to bøker om muslimsk ekstremisme (2013 og 2015).

Ny sjanger
Det er nesten blitt ein eigen sjanger av reportasjebøkene om den vanskelege situasjonen for kristne i Midtausten. Den danske Weekendavisen-journalisten Klaus Wivel var først ute, og boka hans Den siste nattverd kom på norsk i 2014. Deretter kom Dagen-redaktør Kari Fure med Flukten fra Syria og Irak i 2015. Hausten 2016 kom så kollega Lars Akerhaug med Siste jul i Kairo. 

Felles for alle tre bøkene at dei viser den grimme kvardagen til kristne som lever under presset frå politiske omveltningar og muslimsk dominans. Bøkene let oss møta ei rekkje vanlege folk i land som Egypt, Palestina, Syria, Libanon og Irak. Ispedd ein og annan kyrkjeleiar, aktivist, politikar, krigar og islamsk skriftlærd.

Utfordringa er heile tida den same: Går det an å bli buande i Midtausten som kristen? Den massive utvandringa frå Irak etter Saddam og frå dei palestinske områda viser at mange har kome fram til svaret "nei". Men land som Egypt og Libanon har framleis store kristne mindretal.

Nærkontakt og forklaring
Akerhaug konsentrerer seg om Egypt, Irak, Syria og Libanon i boka si og har intervjua kring femti kristne frå desse landa. Han kan handverket og formidlar godt. Det som driv framstillinga og gjer boka verd å lesa, er møta med dei mange enkeltkristne i ulike livssituasjonar. Gjennom personlege historier får lesaren innsikt. Samstundes maktar forfattaren å setja dei enkelte forteljingane og hendingane inn i ein større samanheng. Utan ein forfattar som på denne måten kan forklara og plassera enkeltmenneska inn i eit større bilete, blir lesarane av ei slik bok lett som sauer utan hyrding. Forfattarens kjennskap til politikk, historie og religion er ein stor styrke i denne boka. Ikkje minst må han ha hatt stor nytte av å kunna arabisk. 

Eitt av høgdepunkta i framstillinga er kapittelet om Mosuls fall. Sommaren 2014 rømde regjeringsstyrkane hals over hovud, og Den islamske staten (IS) tok byen. Mellom dei som fekk kniven på strupen, var den kristne minoriteten, og stort sett alle skal ha flykta frå heimane sine og frå byen. Akerhaug fortel denne historia ved hjelp av ein kristen som drog før IS rykka inn, ei som drog då dei kom, og ei som vart buande nokre veker under IS-styre. Til saman får vi eit levande og sterkt inntrykk av denne tragedien. Etter nokre veker drog òg ho som hadde valt å verta buande - Ahlam Khadra. Grannane vende seg mot den kristne familien, sonen Uday vart truga på livet av ein tidlegare leikekamerat. Og ute i gata kunne Ahlam sjå hovuda av born som var dømde til døden av islamistgruppa. Nedgravne, med sand til halsen, medan IS-krigarane vakta dei. Ingen skulle få koma og redda borna.

Akerhaug er, som sagt, god til å setja dei mange hendingane inn i ein større samanheng. Den einaste plassen eg synest det glepp litt, er i kapitlet "Eremitter i ørkenen". Her kjem Akerhaug i nærkontakt med spenningar innad i den koptisk-ortodokse kyrkja. Men kor store og viktige konfliktane er innan kyrkja, og korleis dei eventuelt peikar framover, alt dette blir hengande litt i lufta. Her skulle eg gjerne sett at forfattaren gjorde endå meir for å prøva å forstå og forklara dei småampre spenningane i klosteret ute i øydemarka.

Kritikk frå katedralen
Akerhaug har òg sine kritikarar. Nokre av dei har han sjølv provosert fram. I Siste jul i Kairo pirkar han borti Mellomkyrkjeleg råd og det han ser som deira forsiktige linje når dei kristne i Midtausten treng hjelp. I kronikken Den glemte forfølgelsen i VG etterlyser han òg eit tydeleg engasjement frå biskop Atle Sommerfeldt.

Biskopen meiner på si side at verken Den norske kyrkja eller han sjølv overser situasjonen til dei kristne i Midtausten. Samstundes meiner Sommerfeldt at han og Akerhaug nok er usamde om ansvaret for situasjonen. I svaret til Akerhaug skriv han at fordrivinga av kristne frå Midtausten først og fremst må "forstås som konsekvens av meget kompliserte politiske prosesser og beslutninger lokalt, nasjonalt, regionalt og globalt". Og han legg til: "I mine mange samtaler med kirkeledere og kirkemedlemmer i regionen de siste tiårene, er det tydelig at de mener driverne i den negative utviklingen i betydelig grad er Norges nærmeste allierte: USA, Israel, Saudi Arabia og Tyrkia."



Dermed har Sommerfeldt òg i stor grad plassert årsaka til problema utanfor dei samfunna der kristne i dag blir drivne bort. Det er "Norges nærmeste allierte" i og utanfor området som i stor grad driv fram den negative utviklinga. I tillegg meiner biskopen at det "går ikke an å behandle situasjonen for kristne i Midtøsten uten samtidig å forholde seg til den ekstremt restriktive og lite kreative norske flyktningepolitikken". Men det som tydelegvis går an, er å skriva om temaet utan å koma inn på den undertrykkinga som gjennom mange hundreår har prega desse samfunna, og den andrerangs statusen kristne i dag har i dei fleste landa i Midtausten. Er det ingen kritiske spørsmål som bør stillast til den måten islam dominerer minoritetane i desse statane - også i fredstid, og ikkje berre når dei ekstreme terrorgruppene herjar?

Sommerfeldt har heilt rett i at utanlandsk innblanding har skapt store problem også for dei kristne i Midtausten. Kroneksempelet her er invasjonen i Irak, eit land som nesten er blitt tømt for kristne etterpå. Fullskala bakkeinvasjon ala Bush gav oss dagens Irak. Ein meir tilbakelent strategi ala Obama - bombing utan bakkestyrkar, kombinert med mislukka forhandlingar - har ikkje hindra at store delar av Syria er lagt i grus. Biskopen må gjerne refsa norsk flyktningepolitikk og statsråd Sylvi Listhaug, men norsk asyl- og innvandringspolitikk er ikkje årsaka til at folk flyktar frå Syria. At folk opplever seg som andrerangs minoritet i sine eigne heimland, spelar derimot ei rolle, og det gjer at folk ikkje vil reisa tilbake. Her gjer biskopen klokt i å lytta til mange av dei som er intervjua av Akerhaug, Fure og Wivel. Eller om han vil ha det frå ein av bispekollegane sine i Midtausten, den syrisk-ortodokse erkebiskopen Daoud, som måtte flykta frå Mosul då IS kom: "Hvordan skal jeg noen gang kunne dra tilbake til Mosul og leve sammen med disse folkene? Det er ingen tillit mellom oss lenger." Det er dei gamle grannane sine han snakkar om.

Kritikk frå ein norsk muslim
Kamil Azhar, som arbeider i UDI, og sjølv er muslim, har skrive ei leseverdig melding av Siste jul i Kairo. Det gjer til tider vondt å lesa boka, slår han fast. Ikkje berre fordi det er ein tragedie som blir bretta ut, men òg på grunn av "forfatterens synsvinkel og leserens briller". Hovudpoenget til Kamil Azhar er at Akerhaug legg for stor vekt på religion - dvs. islam - som forklaring på den miserable situasjonen dei kristne opplever i mange land i Midtausten. Det er for så vidt ikkje vanskeleg å skjøna at ein muslim, som er glad i trua si, opplever det vondt å bli konfrontert med ei slik framstilling.

Azhar tilfører debatten viktige perspektiv. Rett nok meiner eg nokre av innvendingane hans mot boka ikkje treff, m.a. synest eg Akerhaug gjer det ganske tydeleg at tyrkarane som sto bak folkemordet på armenarar og andre kristne grupper, var nasjonalistar, som sto i opposisjon til dei meir islamistiske forgjengarane i det osmanske riket. Eg kan heller ikkje følgja Azhar når han meiner at boka er skriven "med sterke følelser i sving". Slik eg les framstillinga, skildrar Akerhaug sterke hendingar på ein nøktern måte. 

Azhar prøver ikkje å borforklara dei lidingane kristne og andre minoritetar er blitt påførte av muslimar både i fortid og notid. Samstundes kritiserer han vekta på islam som forklaringsfaktor, og kritiserer m.a. Akerhaugs vektlegging av Umars pakt: " (...) når man hopper over alle leddene mellom tvilsom teologi og praktisk politikk, går man glipp av en diskusjon om hvilke politiske forhold som gjør at kristenhatet, og den anti-kristne politikken, har blusset opp de siste tiårene. En slik diskusjon ville måttet ha med konsekvensene av første verdenskrig, vestlig politikk i etterkrigstiden, kuppet i Iran i 1952, konflikten mellom Israel og araberstatene, den sovjetiske krigen i Afghanistan, og, ikke minst, invasjonen i Irak.  Og det er nettopp den mangelen som vil oppleves som både urimelig, og sårt, for lesere med muslimsk bakgrunn." 

At alt dette har skapt sinne og harme mot Vesten, kan eg forstå. Men korleis forklarar dette at kristne grupper, som har halde til i desse landa mellom tusen og to tusen år, blir utsette for forfølging, fordriving og terror? 

Vidare hevdar Azhar "at Midtøstens historie har langt flere eksempler av muslimsk toleranse overfor minoriteter enn muslimsk intoleranse, selv om Akerhaug forsøker å skape et annet inntrykk". Vi kan alltids diskutera kor høgt eller lågt lista skal leggjast for at noko skal kunna passera som toleranse. Det er likevel ingen tvil om at det muslimske Midtausten i lange periodar av historia viste større toleranse mot religiøse minoritetar enn det Europa gjorde. Alle som ikkje kan finna eit godt ord å seia om muslimar, og dei finst det dessverre ein del av, burde grunda litt på denne delen av historia. 

Likevel er det altså her og no vi lever. Det gjeld dei kristne i Midtausten òg. For dei er det ei mager trøyst om forfedrane deira hadde det betre enn muslimane som vart kasta ut av Spania for fem hundre år sidan. Kvifor greier ikkje dagens samfunn i Midtausten å gje dei ein kvardag som likeverdige, der det t.d. er like akseptabelt å konvertera frå islam til kristendom (eller ateisme) som den motsette vegen? 

Sommerfeldt legg ein større del av ansvaret på krefter utanfor landa dei kristne flyktar frå. Azhar vil leggja mindre vekt på islam som forklaring. Akerhaug derimot legg vekta på den grobotnen for urettferd som ligg i samfunna, og først og fremst på den rolla islam spelar. I sluttkapitlet fortel han om ein samtale med ein kristen egyptisk menneskerettsaktivist. Aktivisten meiner at trugsmålet mot dei kristne ikkje kjem "fra små og ekstreme terrorgrupper, men fra vanlige muslimer, som er påvirket av hatefull propaganda fra imamen under fredagsbønnen eller retorikk som står på trykk i aviser og kringkastes på fjernsyn. Det dreier seg ikke om islamistisk ideologi, men om en form for intoleranse som er blitt rotfestet i det egyptiske samfunnet, og som man også finner i store deler av Midtøsten" (s. 232).


Neste bok
No har vi på kort tid fått tre viktige og gode bøker om dei kristne i Midtausten. Først ute var Wivel, så kom Fure og no til sist Akerhaug. Det er heilt sikkert plass til fleire slike bøker. Men ei bok eg gjerne skulle lese, er denne: Slik ser muslimar i Midtausten på sine kristne naboar. Med ein litt meir sexy tittel, sjølvsagt. Boka ville heilt sikkert visa at ulike personar har forskjellige oppfatningar. Men ei slik bok ville sannsynlegvis gitt oss ny innsikt. Vi ville skjøna meir, men neppe akseptera meir.

Eit akademisk blikk på kristne i Midtausten

Syrisk-ortodoks kyrkje i Victoria, Australia. Er dette framtida
for dei kristne i Midtausten? (foto: iPostcodes, Wikimedia Commons)

Dei stakkars menneska i Midtausten som trur på Det nye testamentet, har norske kristne gløymt. Dei bryr seg meir om menneska i Midtausten som trur på Det gamle testamentet. Det var samfunnsforskaren og rikssynsaren Frank Aarebrot som kom med denne spissformuleringa tidlegare i haust. Men her trur eg den vanlegvis så velinformerte Aarebrot har sove litt i timen.

Frå aust til midtaust
Kristne forlag har dei siste åra gitt ut bøker om den vanskelege situasjonen for trusfellane i Midtausten. Ei av desse er den norske utgåva av Den siste nattverd, som kom på Hermon forlag i forfjor. I fjor gav Lunde forlag ut boka Livsfarlig tro, med undertittelen "De følger Jesus uansett pris. Sanne historier fra Midtøsten". Ikkje minst har avisa Dagen gjennom ganske lang tid hatt spaltemeter på spaltemeter med informative artiklar og reportasjar frå ulike land, som fokuserer på situasjonen for kristne i denne delen av verda. Avisa er den mest israelsvenlege av dagsavisene her til lands, og sannsynlegvis òg den som er mest oppteken av dei forfølgde kristne i Midtausten. Og det er nok nettopp fordi Dagen skjønar at temaet har stor interesse at avisa brukte denne eigenreklamen, heilt på kanten av det smaklause: "Bli muslim eller dø! Hvordan forfølges kristne i Irak akkurat nå? Prøv Dagen gratis i to uker". (1) Organisasjonar som Stefanusalliansen og Åpne Dører har òg eit sterkt søkjelys rettar mot forfølgde trussøsken i den muslimske verda. 

Eg kan forstå spissformuleringa frå Aarebrot om vi utelukkande ser på Israel og Palestina. Her kan den sterke israelsvenskapen i delar av kristennoreg skugga for og gjera palestinske kristne usynlege til tider. Alt som har med Israel å gjera, blir fort polarisert. På den andre sida her finn ein dei som er villige til å gje Israel, eller i alle fall konflikten mellom israelarar og palestinarar, ansvaret for det meste av det som vondt er i Midtausten. Heilt absurd, sjølvsagt. Og uansett har mange norske kristne for lengst fått augo opp for den vanskelege situasjonen kristne lever under i Midtausten. 

Enkelt sagt, for nokre tiår sidan var dei forfølgde kristne bak kommunismens jernteppe. I dag lever dei under, eller flyktar frå islam. Fokuset er for lengst flytta frå Aust-Europa til Midtausten.

Breidde
Men korleis er det utanfor kyrkje- og bedehusveggene? Boka De kristne i Midtøsten ser på situasjonen med eit akademisk blikk. Eller rettare sagt med mange akademiske blikk. Boka er ei artikkelsamling der elleve ulike forskarar har skrive artiklar om ulike sider ved dei kristne sin situasjon og historia deira. Ni av forfattarane er tilsette ved Universitetet i Oslo, og boka er blitt ei imponerande framvising av den kompetansen hovudstadsuniversitetet har på dette feltet. Dei som måtte tru at norske akademikarar ikkje interesserer seg for dei kristne i Midtausten, kan ta ein telefon til Universitetet i Oslo.

Det klart største kristne samfunnet i området er koptarane i Egypt. I eit av dei mest interessante kapitla, viser religionshistorikar Nora Stene korleis den koptiske kyrkja  hentar styrke frå eit stort og livskraftig søndagsskulearbeid. Kollegaen hennar Kari Vogt skriv om den koptiske kyrkja etter den arabiske våren. Som rimeleg er trekkjer ho linjene også bakover i tid, og det er forvitneleg å sjå den rolla den mektige pave Shenuda III spela på slutten av 1900-talet, og lesa om konflikten mellom han og president Sadat.

Tyrkia hadde så seint som for hundre år sidan ein stor kristen minoritet. No er det så få att at du nærast må leita etter dei med forstørrelsesglas. Ein av artiklane i boka handlar om denne utviklinga. To av kapitla er om Libanon, landet som ein gong hadde kristent fleirtal, og der presidenten framleis skal vera frå den maronittiske kyrkja. Kai E. Kverme gjev eit innblikk i utviklinga som har ført til at kristne grupper i dag er politisk delt i ein anti-syrisk fløy, dvs. anti-Assad, og ein fløy som ser Hizballah og Assad som det minste vondet. Kverme hevdar òg at alt tyder på at muslimar no i større grad enn kristne flyttar ut frå Libanon (s. 187). Om det stemmer, er det oppsiktsvekkande. Den andre artikkelen, skriven av Anne Hege Grung, hevdar derimot at "om kristne libanesere migrerer i større grad enn muslimske libanesere, er det ikke mulig å slå fast" (s. 168). Det skal bli spennande å sjå. Sikkert er det i alle fall at Libanon er eit unntaksland i Midtausten fordi kristne der har reell politisk makt.

Oddbjørn Leirvik har skrive om "Kristne under islam: tekst og historie". Arabisk-professor Stephan Guth om "Kristnes bidrag til islamsk kultur og arabisk identitet". Bård Helge Kårtveit om kristne palestinarar som utvandrar. Sven Thore Kloster om korleis kristne i Midtausten blir framstilte her heime. Brynjar Lia om synet på kristne minoritetar i jihadist-rørsla.

Tilbake til Arabia
Boka har altså mange lærerike og interessante artiklar. Her skal eg konsentrera meg om ein av dei, som handlar om kristne på den arabiske halvøya. Berit Thorbjørnsrud har skrive om "Den arabiske halvøy: Der kristendommen blomstrer?"

- Og 1200 år senere, i det 19. århundre, begynte de kristne å vende tilbake til Den arabiske halvøy, skriv Thorbjørnsrud. For det var ein gong både kristne, kyrkjer og biskopar på denne halvøya. Det tok likevel ikkje lang tid etter islam dukka opp, før kyrkja var borte herifrå. I vår tid har så desse oljefinansierte landa gjort seg avhengige av mange millionar gjestearbeidarar for at økonomien og dagleglivet skal gå rundt. Av desse er det òg mange kristne, og Thorbjørnsrud reknar med at det er tre-fire millionar kristne på den arabiske halvøya (s. 215).

Av landa i Arabia har Thorbjørnsrud valt å sjå særleg på sultanstyrte Oman og på Emiratane, ei statsdanning som er sett saman av sju lilleputtland styrte av kvar sin emir. På mange måtar teiknar Thorbjørnsrud eit bilete der kristendommen blømer i desse statane. Fulle kyrkjer, ein flora av kyrkjesamfunn og aktive kyrkjelydar som dekkjer eit spekter av behov hjå dei som går der. I fleire tilfelle er det gode kontaktar mellom kyrkjeleiarar og lokale herskarar. Samstundes er det grenser for fridomen. Velvilje frå lokale herskarar og byråkratar trengst om ein skal få reist eit kyrkjebygg. Og dei fulle kyrkjene viser vel ikkje berre at det er mange kristne gjestearbeidarar, men òg at det er vanskeleg å få byggja eller leiga nok lokale. Trass i dette, og liknande utfordringar, er det lett å la seg overraska av eit så aktivt og tydeleg ikkje-muslimsk innslag i samfunnet. Grunnen er nok delvis at vi speglar desse landa mot det største landet på halvøya, Saudi-Arabia. Landet som fløymer av olje og intoleranse, og der andre religiøse uttrykk enn dei muslimske knapt blir tolt. Målt opp mot denne standarden er det ikkje tvil om at både Oman og Dei sameinte arabiske emiratane er opne og tolerante mot gjestearbeidarar med ein annan religion.

Gjestearbeidarar og borgarar
Og det er gjestearbeidarane Thorbjørnsrund skriv om, ikkje borgarane i landet. Gjestearbeidarane er ei stor gruppe i dette området. I Emiratane bur det langt fleire utanlandske borgarar enn innfødde emiratarar. I Oman er den importerte arbeidskrafta i mindretal, men likevel ei stor gruppe. Uansett, det er gjester dei er, utan borgarrettar, og dei kan når som helst sendast ut av landet. Thorbjørnsrud finn ei blømande kyrkje, som riktig nok møter ein del barrierar. Begge delar er sjølvsagt viktig å få fram. Det er i seg sjølv fascinerande at ein på den arabiske halvøya kan gå inn i stappfulle kyrkjer av tilbedande kristne. Den arabiske halvøya har ein spesiell status i og med tradisjonen frå ein av hadith-ane som seier at i dette området skal det berre vera ein religion (islam). Og den saudiske stormuftien oppmoda i 2012 om å øydeleggja alle kyrkjer på den arabiske halvøya (s. 221). 

Herskarane i nabolanda har altså ikkje følgd denne oppfordringa. På den andre sida er avgrensingane tydelege. Her er det ingen menneskerett å byggja gudshus, det kviler på velvilje frå herskaren (og eventuelt sympatiske byråkratar). Helst skal kyrkjene heller ikkje sjå ut som kyrkjer. Og i Oman har styresmaktene stramma inn, slik at det no ikkje lenger er lov å samlast i husgrupper. Religionsfridom slik vi oppfattar ordet, er det altså ikkje i desse landa. Men på den andre sida, Oman og Emiratane er tydelegvis langt betre stader for religiøse minoritetar enn det store grannelandet Saudi-Arabia. Og kyrkjene tilbyr fellesskap og hjelp langt utover det å feira gudstenester. 

Eit perspektiv saknar eg likevel i drøftinga av dei kristne gjestearbeidarane. Sjølv om arbeidsinnvandrarane og borgarane dels lever i parallelle samfunn, må det oppstå mange kontaktpunkt mellom gjester og borgarar, m.a. der kristne migrantar arbeider som hushjelper. Korleis er erfaringane frå desse møta mellom folk frå ulike religionar? Skiftar nokon tru - frå islam til kristendom, frå kristendom til islam? Konvertering frå islam vil vera svært problematisk i dette området. Og spørsmålet heng sjølvsagt i lufta etter å ha lese artikkelen til Thorbjørnsrud: Har eigentleg kristendommen festa røter i desse områda, eller forsvinn kristendommen heilt om gjestearbeidarane må reisa att?



Ettertankar
Dette er på ingen måtar ei alarmistisk bok. Her blir situasjonen vurdert med eit roleg akademisk blikk. Likevel legg boka til grunn at det er ein reell fare for at denne regionen kan bli tømt for kristne.

For min del er denne boka òg ei påminning om to store spørsmål, det eine til kristne og det andre til muslimar.

For det første minner ho oss kristne om noko som vi kanskje ikkje er så glade i å tenkja på. Vi trur på siger gjennom nederlag, og likar forteljingar om vekst trass forfølging. Men undertrykking og forfølging kan føra til det motsette av vekst, slik også historikaren Philip Jenkins peikar på i boka The Lost History of Christianity. Kristendommen oppsto i Midtausten og voks seg stor og sterk på eit par, tre hundre år trass i motstand og periodar med harde forfølgingar. Men seinare kom islam, som erobra og dominerte samfunnet. Det greidde ikkje kristendommen å stå imot. Tapre og trufaste kristne har halde fast på trua heilt fram til i dag. Men ekspansjonens og misjonens under kom ikkje. Kyrkja har vore, og er, på vikande front i dette området - så langt vi kan sjå. Det heile synest fjernt frå t.d. den enorme kristne ekspansjonen i Kina, som kom trass forfølging, og som blir beundra og feira av kristne over alt i verda.

For det andre sit eg med eit spørsmål til muslimar. Viss trua deira er så sann og heilag som dei hevdar, kvifor må dei muslimske landa i Midtausten halda nede og undertrykka minoritetar med ein annan religion? Særleg prekært blir dette i spørsmålet om konvertering, som i fleire av desse landa kvalifiserer for dødsstraff. Om den strenge straffa ikkje blir praktisert av staten, kan det henda at folkemobben tek saka i eigne hender. Og om ingen av desse tinga skjer, må både lover og haldningar skapa eit uhyre sterkt press mot den enkelte sin klare menneskerett til å skifta religion. Korleis kan det ha seg at ein religion som skal vera sann og edel, må støtta seg på krykkene dominans og vald? Eg forstår at muslimar blir trøytte av alltid å konfronterast med eit krav om å "ta avstand" frå meiningar og gjerningar som blir framførte i islams namn. Men eg ønskjer meg muslimske leiarar som står fram og seier: "Du kan fritt konvertera, også frå islam til ei anna tru eller eit anna livssyn. Du skal kunna stå fram offentleg med di nye tru, òg i samfunn der islam er den dominerande religionen. Vi støttar ikkje valet, vi trur du tek feil - men ingen skal skada deg på liv og helse for det valet du har gjort".



(1) Sitert etter De kristne i Midtøsten (Cappelen Damm, 2015), s. 254.

Prøveklut for ytringsfridomen



Demonstrasjon for den frie ytringa denne gongen.
Foto: Kim Scarborough, Wikimedia commons

Han gjekk frå å vera redaktør i ei bortgøymt lita kristen-avis til å bli gallionsfigur for ytringsfridom i dagens Noreg. Årsaka var ei faksimile Vebjørn Selbekk trykte i avisa Magazinet 10. januar 2006. På eit blunk var Selbekk blitt ein del av den internasjonale karikaturstriden. I boka Fryktens makt (2016) skriv han si historie. Om striden rundt Muhammed-karikaturane, om sjølvsensur i media og om politikarar som ikkje skjøna at dei burde stå opp for ytringsfridomen. Skuggen over det heile er møtet mellom Vesten og islam: Går det an å leva side om side utan å amputera den frie debatten på grunn av frykt?

I 1988 gav den indiske forfattaren Salman Rushdie ut boka Sataniske vers. Romanen vart av mange muslimar sett på som ei krenking av det mest heilage. Aytaollah Khomeini i Iran sa fram dødsdommen over Rushdie, og forfattaren måtte gå under jorda. I 1993 vart forleggaren William Nygaard, som gav ut Sataniske vers på norsk, skoten og alvorleg såra. Ingen er pågripen etter attentatet, men den sterkaste teorien er at han vart skoten ned på grunn av bokutgjevinga.

Striden om denne boka vart på mange måtar innleiinga til ein internasjonal og ideologisk kald krig mellom eit sekulært og vestleg inspirert syn på ytringsfridom på den eine sida og eit sjølvbevisst islam som vil verna det heilage mot kritikk og latterleggjering. Vald og drap er blitt brukt til å forsvara religionens og profetens ære. Dermed er frykt blitt det viktigaste våpenet. Kven vil trykka noko som kan føra til at ein sjølv, familien eller redaksjonen ein er leiar for, kan koma i livsfare?

Tolv teikningar i Jyllands-Posten
I 2006 flamma den ulmande konflikten igjen opp. Den danske storavisa Jyllands-Posten hadde året før trykt tolv karikaturteikningar, fleire av dei avbilda Muhammed og fleire hadde ein kvass kritisk snert. Teikninga av profeten med ei bombe i turbanen er kanskje den mest kjende. Konflikten vart storpolitikk. Muslimske leiarar var provoserte, krenka muslimar marsjerte i gatene og den norske og den danske ambassaden i Damaskus vart sette i brann. Teiknarar og redaktørar vart terrormål.

Og altså ikkje berre i Danmark. Striden flytta seg etter kvart til Noreg. Både Aftenposten og Dagbladet publiserte teikningane. Det same gjorde Vebjørn Selbekk i den vesle avisa Magazinet: Dei laga ei sak om "Tegningene som ryster Danmark" og illustrerte det med ei faksimile av avissida med teikningane i Jyllands-Posten. Så kunne jo lesarane sjå sjølve og gjera seg opp ei meining.

Men dermed braut spetakkelet laus for Selbekk. Han vart truga på livet, og vart mediekjendis og terrormål på same tid. Av statsminister Stoltenberg og utanriksminister Støre vart han sett i den offentlege skammekroken. Utanriksdepartementet sende instruks til ambassadar og utanriksstasjonar i muslimske land - ei krypande orsaking, som kritiserte publiseringa av teikningane i Magazinet. Ytringsfridomen vart nedprioritert av den norske regjeringa.

Det er lett å skjøna Selbekks harme over feilinformasjonen frå utanriksministeren. Støre framstilte det som om teikningane berre var publiserte i éi norsk avis, ifølgje Fryktens makt, endå han måtte vita at dette ikkje var riktig. Dermed vart heile børa velta over på redaktør Selbekk og den vesle kristenkonservative avisa hans. Selbekk har heldigvis ikkje ein overdriven hang til sjølvmedlidande sutring. Men det er ingen tvil om at han meiner utanriksministeren og statsministeren gjorde han til syndebukk. Og at dei ikkje sjølve var vaksne nok til å stå opp og forsvara retten til den frie ytringa då det trongst mest.

Den sekulære Selbekk
Selbekk har nok rett i at han som redaktør i ein liten kristenkonservativ publikasjon var eit mjukt mål i karikaturstriden. Samstundes er det interessant å sjå at Selbekk, som etter ein fusjon for nokre år sidan i dag er redaktør for den kristelege dagsavisa Dagen, i liten grad gjev ei teologisk grunngjeving for tenkinga om ytringsfridomen. Eg har i alle fall vanskeleg for å skilja Selbekks standpunkt frå eit reint sekulært forsvar for den frie ytringa.

Det hadde vore interessant og naturleg om Dagen-redaktøren drøfta desse spørsmåla òg ut frå det livssynet avisa hans er tufta på. Hans eige standpunkt i saka er nok blitt radikalisert, om det er rette ordet, etter dei erfaringane han sjølv har gjort. I alle fall legg han ikkje skjul på at han så seint som i 2004 hevda det var fornuftig å ha eit vern mot blasfemi i det norske lovverket. I dag er han heilt imot dette. Det synest eg er fornuftig. Men denne radikale understrekinga av ytringsfridomen er ikkje sjølvsagt, heller ikkje ut frå verdigrunnlaget til avisa Dagen. Dersom det moderne samfunnet bør tuftast på dei ti boda, er det interessant med ei drøfting av ytringsfridom, blasfemi og pålegget om at "du skal ikkje misbruka Herren din Guds namn".

Det finst sikkert argumentasjon å henta frå konservativ evangelisk teologi for at ytringsfridomen bør få ein slik overordna posisjon. Og det finst i tillegg reint historiske grunnar. Dei lågkyrkjelege og frikyrkjelege rørslene som Dagen og fusjonspartnaren Magazinet er runne av, voks i si tid fram gjennom eit opprør mot prestestyre og statslutherdom. Dei kjempa for det frie gudsordet. Eit av dei første store slaga var kampen mot konventikkelplakaten, som gav presten rett til å ha kontroll med forkynninga.

Så det finst både teologiske og historiske grunnar til at ein redaktør av Dagen hevar fana for det frie ordet. Men biletet er likevel ikkje eintydig. Det finst i denne tradisjonen også skepsis mot ein ytringsfridom som trakkar det heilage for nært. Her kunne redaktør Selbekk teke på seg dei teologiske arbeidskleda og gått i nærkamp med sin eigen tradisjon. Forsvaret hans for ytringsfridomen i Fryktens makt framstår som gjennomgåande sekulært.

Gode "men"
Fryktens makt tek eit oppgjer med dei som seier at "ja, det er ytringsfridom, men...". Her polemiserer redaktør Selbekk mot dei ikkje legg all skuld for valden på terroristane, men nærast endar opp med ei skulddeling mellom terroristane og dei som kjem med frimodige ytringar. Det er bra. Samstundes er det "men" som må leggjast til i drøftinga av alle slags fridomar og rettar. Det er ingen ting gale med eit "men", viss det som følgjer etter er klokt og rett.

Ytringsfridomen er viktig, men har sine grenser. Det er ingen som hevdar at vi skal verna om retten til å truga og oppfordra til vald. Heller ikkje vernar ytringsfridomen alle slags sjikanøse påstandar om enkeltpersonar. Vi har framleis ei lovgjeving mot ærekrenking. Ein kan heller ikkje fritt publisera helseopplysningar om andre menneske, eller feilaktig informasjon som får negative følgjer for andre sin økonomiske aktivitet. Og det finst heilt sikkert fleire slike innskrenkingar av ytringsfridomen. Nettmobbing av mindreårige kan, og bør, bli stogga. Slike ytringar er ikkje vernevedige.

Ytringsfridomen bør gje vidt spelerom for religionskritikk, men her er ikkje religion i ei særstilling. Religiøse verdiar skal kunna utfordrast gjennom spiss kritikk og harsellas. Men då bør det same òg gjelda for oppfatningar om rase, likestilling, seksuell legning - og så bortetter. Så lenge det ikkje er snakk om trugsmål eller oppmoding til vald.

Ytringsfridom er viktig, men det er lov å synast at det er ein dårleg idé å publisera teikningar av Muhammed. At nokre aviser av prinsipielle grunnar ikkje ønskjer å publisera t.d. teikningar som sårar muslimar, har krav på respekt. Ytringsfridom er ikkje eit krav om konformitet.

Ytringsfridom er viktig, men det er klokt å stilla seg spørsmål om ein bikkar over grensa til mobbing. Menneske av god vilje bør spørja seg sjølv om dei er med på å byggja opp eit umenneskeleg press mot enkeltpersonar som kjem i media sitt søkjelys. Her tenkjer eg ikkje på saka om muhammed-teikningane, men det finst t.d. politikarar som har fått eit knallhardt mediepress mot seg. Også politikarar er menneske.

Ytringsfridom er viktig, og det er lov å såra andre menneske sine kjensler, det kan til og med vera rett å gjera det. Men det er i så fall ingen grunn til å bortforklara at andre blir såra, og slik overta eigarskapen til andre menneske sine kjensler. Det er blitt hevda at satirisk religionskritikk ikkje råkar trua og den truande, men det organiserte religionsvesenet som sit med makt over sinna. Tull og tøys. Sant nok, stemingar kan bli manipulerte og misbrukte av religiøse autoritetar. Men ein sint muslim på gata i Lahore veit meir om kva som sårar han, enn det ein norsk intellektuell gjer.

Ytringsfridom er viktig. Men utgangspunktet bør vera ein viss vørdnad, ei viss audmjuk haldning i møte med det andre menneske held heilagt. Visst kan vi enda opp med å kritisera det andre held høgt og dermed trakka dei på tærne. Om vi meiner det må til og er riktig. Men det bør ikkje vera den haldninga vi møter andre menneske si alvorlege tru med i utgangspunktet. Glasbutikkar er ikkje eigentleg skapte for elefantar.

Selbekk har rett
Når alt dette er sagt: Eg meiner desse "men" er viktige, men ingen av dei treng å stri mot det Selbekk har gjort og det han argumenterer for i Fryktens makt. Det store spørsmålet i karikaturstriden er om ytringsfridomen i vår del av verda skal krympast av frykt for vald og terrorisme. Først var det Salman Rushdie, så karikaturstriden, og no sist kom attentatet mot satire-magasinet Charlie Hebdo. Selbekk har heilt rett i sitt kompromisslause forsvar for den frie ytringa mot vald og terror. Og, ulikt dei fleste av oss andre, har han faktisk ofra temmeleg mykje for kampen sin. Det fortener respekt.

I tillegg har han levert frå seg ei bok som er både velskriven og aktuell. Til det siste bør vi vel leggja eit dessverre.

Sekulær bloggar drepen i Bangladesh

Frå Dhaka i Bangladesh (Foto: Soman, Wikimedia Commons)

NRK melder at den sekulære bloggaren Niloy Chakrabarti er hakka til døde i heimen sin i Dhaka i Bangladesh. Chakrabarti skal ha vore kritisk til religion og skreiv mot fundamentalisme innan islam, hinduisme og buddhisme. Det store fleirtalet av folket i Bangladesh er muslimar, og militante islamistar skal ha sett opp ei liste over 84 bloggarar dei ville ha arrestert for blasfemi. På denne lista sto òg Chakrabarti.

Drapet minner på ein trist måte om kor liten toleransen for avvikande livssyn er i mange islamske land. Pakistan i same regionen har ei blasfemilovgjeving som undertrykker minoritetar. Og det ikkje blasfemilovgjevinga gjer, det gjer stundom terroristar eller folkemobb. Den kristne kvinna Asia Bibi sit framleis bak lås og slå med ein dødsdom hengande over seg.

To interessante bloggar om Midtausten

Ein turbulent del av verda (foto: NASA)

Her er to gode tips til dei som ønskjer bakgrunnsstoff om Midtausten:

Knut S. Vikør skriv denne bloggen med "meiningar og ytringar om Midtausten og tilstøtande tema". Vikør er professor i islamsk historie ved Universitetet i Bergen. Det siste innlegget hans drøftar religion og ytringsfridom etter terroren i Frankrike. Innlegget før gjev ei oppsummering av utviklinga i ein del land i Midtausten på steget inn i 2015. Ein kan godt vera usamd med Vikør i ulike spørsmål, men han tilfører den norske debatten både viktig bakgrunnsstoff og interessante synspunkt.

Morten Myksvoll er næringspolitisk rådgjevar i Bergen Næringsråd, sit i bystyret for Frp i Bergen og studerer samanliknande politikk. Han har starta den spennande nettstaden www.tyrkiskpolitikk.no, som gjev eit innblikk i politikk og samfunn i dette store og viktige landet på grensa mellom Europa og Midtausten.

To tankar etter Charlie Hebdo

Religion og satire, ikkje alltid ei heilt enkel sak
(http://wellcomeimages.org/, henta frå
Wikimedia Commons).

Etter terroren mot det fanske satiriske magasinet Charlie Hebdo og drapa av tolv menneske er det naturleg med både sinne, sorg og diskusjon. Attentatet reiser minst to store spørsmål som samfunnet vårt vil møta igjen og igjen i åra som kjem.

For det første, korleis vil vi møta den trangen til dominans og viljen til å bruka vald som finst i fleire islamistiske grupper og miljø? Det finst dei som seier at hendinga i Paris ikkje har noko med islam å gjera, men det er feil. Magasinet Charlie Hebdo har aust sin kvasse satire også ut over andre grupper, slik som den katolske kyrkja. Men kor er det blitt av dei katolske terrorgruppene som trengjer seg inn i franske redaksjonar med våpen i hand? Ugjerninga i Paris er ikkje muslimar flest sitt ansvar. Fredelege muslimar fortener den same respekten som alle andre menneske av god vilje. Men det går ikkje an å lata att augo for den uhyggelege religiøse valden som blir gjennomført av islamistiske grupper rundt om i verda. Boko Haram slaktar menneske og bortfører skulejenter i Nigeria. Islamistiske terroristar plukkar ut og drep kristne i Kenya. Islamsk stat gjennomfører bestialske drap og tek sexslavar i Syria og Irak. Mobben i Pakistan tek lova i eigne hender og drep menneske som har vore klaga inn for blasfemi. Igjen, dei fleste muslimar gjer ikkje slik. Men dette skjer likevel i vår eiga tid og i islams namn. Drapsmennene frå Paris skal få ei rettferdig rettssak, og det er mykje vi framleis ikkje veit. Men dei ropte "Allahu Akbar" då dei storma inn i lokalet. Muslimar flest har ikkje ansvaret for dette. Men muslimar flest har ansvaret for å ta ein diskusjon om den lange tradisjonen for dominans og undertrykking som ikkje minst minoritetar i Midtausten har opplevd i mange hundreår, og som i vår tid blir importert til Vesten og får valdelege utslag gjennom nokre ekstreme grupper. Her kan dei heller ikkje unngå å ta opp synet på konvertering frå islam.

Men det er òg eit anna spørsmål som bør drøftast av politikarar, mediefolk og andre som står nært mikrofonen i dei vestlege samfunna. Vi vil ha vid ytringsfridom, vi vil ikkje ha førehandssensur. Men kva meiner vi er ein anstendig debatt? Er det i seg sjølv eit gode å krenka det andre menneske held heilagt? Går det an å føra ein betre og meir respektfull debatt, og kanskje oppnå meir, utan å bruka krenkinga som rambukk? Ja, det er sant at mange er forbløffande lett å krenka, og mange søkjer seg eit trygt vern i offerrolla - den blir brukt av både religiøse grupper og mange andre i samfunnet vårt.  Sjølv om det kan vera nødvendig å krenka, kanskje særleg dei som mest aktivt brukar offerrolla, bør det ikkje vera eit ideal i den offentlege debatten. Dessutan må det vera lov å stilla kritiske spørsmål til satiren. Nazistane sine antisemittiske teikningar frå mellomkrigstida var satire. Ein del av denne satiren finn ein i karikaturteikningar i arabiske land den dag i dag. 

I vår eige vesle hjørne av verda er situasjonen litt annleis. Men det blir jo litt påfallande når norske satirikarar kan herja med kristendommen (det må dei få lov til), men samstundes vedgår at dei ikkje vågar å behandla islam på same måten. Det er på ein måte ærleg at ein seier det som det er. Samstundes er det tankevekkjande. Ein satire som hånar det andre menneske er glade i, men som ikkje vågar å gå laus på dei ein fryktar kan "slå hardt tilbake", har visse fellestrekk med mobbaren i skulegarden, ikkje berre med samfunnskritikaren.

Men det franske satiremagasinet ser ut til å ha våga slå i mange retningar. Uansett kva ein måtte meina om satiren i dette bladet - eg meiner lite, for eg kan ikkje fransk - fortener både dei drepne og dei som lever vidare, vår største vørdnad.