Kule ord (75): ripsfest

Den gong rips lokka ungdommen 
(annonse i Dagen 20. august 1960).

No er det tid for å plukka inn mogen rips mange stader i landet. For meg er rips med vaniljesaus og litt sukker på sjølve smaken av sommar. Det dankar ut jordbær med fløyte. Eg skjønar godt at raude og livsfriske dånklar av ripsbær kan vera eit godt utgangspunkt for feststemning. 

Ein gong var det noko som heitte ripsfest. Mor mi fortel at ho var med på ripsfest i Landsungdomslaget i Bergen, far min minnest det som ung gut i losjen på Fedje.

Eg har søkt litt i det digitale arkivet til avisa Dagen for å sjå om eg får treff på ordet ripsfest. Resultatet er litt magert, men to annonsar blir fanga opp. Begge handlar om ripsfesten Frekhauglaget stelte stand i Bergen august 1960.  

Om ein utvidar søket frå "ripsfest" til "rips", er det sjølvsagt mykje meir å finna. I 1964 heldt såleis Vestlandske Broderring årsmøte på Nærbø. Forkynnarar og leiarar møttest og lytta til undervisning frå det som den gongen var kjende menn i den lutherske lekmannsrørsla. Mellom anna heldt generalsekretær Tormod Vågen i Misjonssambandet foredrag om kyrkja, og ifølgje referenten var alle samde i konklusjonen om at "når kristendomsundervisninga vert religionsundervisning må vi gå ut or Statskyrkja". Og serveringa til møtelyden?:

Husmor og tenarskapet serverte iskald rips, og sette såleis ein ekstra spiss på samværet. (Dagen 1. september 1964)

Kule ord (41): Strilebær

Strilebær på Frekhaug (foto: Arve Kjell Uthaug)

Finst det noko som heiter strilebær? Sannsynlegvis, for eg har ein slik busk i hagen.

Ordet stril kan det seiast mykje om. Ingen veit sikkert kva det kjem av, og forklaringane er mange, motstridande – og til dels kreative. Men at ordet finst, det veit vi, og det vert brukt om folk nord og vest for Bergen.

Men det var desse strilebæra, eller strilaberna. Ikkje visste eg at dei fanst, men ein av grannane mine hadde sorten i hagen, og no har eg ein busk hjå meg òg. Det er sjølvsagt ikkje noko offisielt namn, men eit namn som har vore brukt og kjent – viser det seg – av folk både i Bergen og på Strilelandet. Strilebær er rett og slett små mørkeraude stikkelsbær.

Særleg godt kjent er ikkje dette ordet. Google er vår tids Hugin og Munin – ramnane som ifølgje den norrøne gudelæra flaug over heile jorda, fekk med seg det meste og rapportere det tilbake til Odin. Den godaste Google gav meg null treff då eg om kvelden 19. november 2017 søkte på ordet «strilebær».

Men det finst kunnskap Google ikkje kjenner. Oppi hovuda til folk til dømes. På den forvitnelege facebook-gruppa Strilamål la eg ei tid tilbake ut eit spørsmål, og då dukka det opp nokre som kjende til ordet strilebær. Ei av dei skriv følgjande når eg spør henne kor ho kjenner ordet frå:

Hadde de bærene i hagen på Vollom, hvor vi ferierte. Min far, fra Laksevåg, sa strilabær. Så vet egentlig ikkje eg......Det var de beste bærene eg fikk  

Men Tor Jan Ropeid, med langt over middels kompetanse på både hage og språk, veit meir. Han har sjølv plukka strilebær, og fortel:

Dette er eit ord eg godt kjenner til om små, raude stikkelsbær. Eg høyrde det for mange år sidan frå ein nabo som kom frå Seim i Lindås. Han nytta ordet om bær frå stikkelsbærbuskar som veks meir eller mindre ukontrollert - t.d. i utmarka. Det er gjerne slike buskar som har  frødd seg sjølv. Avkomet får då nesten alltid små bær, og buskane er som regel sterkt tornete.

Etter litt detektivarbeid har Ropeid til og med funne ei skriftleg kjelde. I bladet Sandviksgutten, organ for Sandvikens bataljon, nummer 2 i 1993, mimrar «Abben» Albert Johan Knudsen om barndommen i Sandviken i Bergen, om glade gutedagar og båtar som kom og fór:

Sognejekter med bær, raue strilabær, full huen for ti øre, poteter og oppå potetene sov hele familien, unger og voksne på tur til Bergen.

I tillegg finst det ei skriftleg kjelde frå Frekhaug i Nordhordland, og den kom Arnt S. Brakstad til meg med. Elisa Tvedt hadde slektsrøter i den såkalla Pilegården på Frekhaug, med Sjursehuset og Haldorshuset. Det siste er rive, det første står der enno. I 1995 teikna ho ei skisse, etter minnet, over korleis ho hugsa dette området, og her er det teikna inn kor det sto ulike bærbuskar, frukttre, blomar og anna. Attmed eine vedbua, ikkje langt frå der Sjursehuset står den dag i dag, er det merka av «strilebær».

Så strilebæra finst, sjølv om mange gjerne ikkje hugsar på dei lenger. Kvifor nett desse bæra fekk akkurat dette namnet, kan ein berre spekulera på. Men om dei kom inn til byen med båtar frå Strilelandet, og i tillegg såg litt små og ubetydelege ut – er det ikkje urimeleg om det var bergensarane som sette namn på dei.

Det kan vi aldri slå fast sikkert. Men om nokon veit noko meir om strilebæra, så må dei gjerne fortelja det til meg (arvekjell@bkkfiber.no). Og til sommaren får vi tru det kjem strilebær på buskar både her og der, til glede for alle som har vett til å verdsetja slikt.

Kule ord (20): dånkel

Ripsdånklar (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Mange stader står bærbuskane fulle av mogne ber. Eller flittige hender har allereie gjort jobben. Stundom gjer ingen noko som helst, slik at bæra rotnar på stilken. Det hender deg òg.

Då eg var liten, lærte eg at bærklasane på buskar som rips og solbær vart kalla dånklar. Ein dånkel er altså ein bærstilk med fleire bær på. Ordet er nok ikkje så vanleg. Foreldra mine, som kjem frå Fedje og Austrheim og begge har passert åtti, brukar det. Ordet finst ikkje i Nynorskordboka. Men i den meir omfattande Norsk Ordbok er ordet ført opp med formene "dånkel" og "dankel", om "noko som heng og dinglar", og ordet er registrert i Masfjorden.

Den første tomaten

Ikkje alltid kjærleik ved første bitt
(Foto: Goldlocki, Wikimedia Commons).

Noreg er eit lite land, som kjent, men på visse felt boksar vi over vektklassen vår. Dette gjeld mellom anna innanfor misjon, der vi på frå 1800-talet av sende ut mange misjonærar til både Zululand, Madagaskar og etter kvar mange andre land i Afrika, Asia og Amerika. Med misjonen oppsto kulturmøte, og derifrå fekk vi misjonslitteraturen. Ein av dei mest populære misjonær-forfattarane var den produktive og fargerike Johannes Einrem frå Vefsn. I mai 1893 drog han frå fedrelandet i lag med ei gruppe andre unge. Misjonsskipet Paulus la ut frå misjonshovudstaden Stavanger, og etter lang tid på sjøen nådde dei endeleg fram til Madagaskar.

I boka Gjennom grønne briller fortel Einrem om både sakalavar og andre røvarar, kongar og gutungar, prinsesser og frigitte slavar, heidningar og dåpskandidatar.  Eimrem må ha brydd seg om folka han møtte, for han får med seg livshistoriene deira. Men det er ikkje dei dramatiske lagnadene det skal handla om her. Det skal handla om Einrems første møte med tomaten, eller meir presist første gongen han sette tennene i denne fine, raude frukta – eller grønsaka. Og dette første møtet skjer like etter at han har nådd Madagaskar om bord på misjonsskipet Paulus, og han har stige i land for første gong på den store øya i Indiahavet:

Ellers kjøpte matrosene engelsk syltetøy, laget av sirup og noen fruktsteiner. Vi andre, som hadde større fordringer, kjøpte frukt, hver etter sin smak og sin visdom. Det meste var bananer. Jeg, tosken, valte tomater. Disse rosenrøde, forlokkende frukter måtte være herlige saker, tenkte jeg, og kjøpte for alle de småpengene jeg hadde i lommen.

Kommet om bord så jeg med forakt på de andres mattgule, støvete bananer. Da hadde jeg funnet noe ganske annerledes storartet og ville straks nyte min visdoms frukt.

Å, hvor jeg spyttet, og slik som de lo av meg! Jeg grep kurven for å hive hele stasen over bord. Men kokken, som var klokere enn jeg, ba om å få tomatene, og så gikk de til byssen. (frå boka Gjennom grønne briller, 1966, s. 8-9. Boka kom første gong ut i 1912). 

Tomaten er eit av mange innslag i ein allminneleg norsk frukt- og grønsaksdisk som var ukjent for nordmenn på den tida Johannes Eimrem for til Madagaskar. Forresten så er omtalen av "engelsk syltetøy" ganske fortent.

Hagens surpomp

Foto: Arve Kjell Uthaug

Han står ofte borti ein krok litt for seg sjølv og er alltid sur. Men det er ingen grunn til å la seg skremma bort eller styra unna av den grunn. Rabarbraen er ein enkel landsens fyr. Han stiller ikkje store krav til stell, dukkar trufast opp igjen frå jorda på same staden vår etter vår, og den syrlege smaken gjev sæpreg til saft, suppe, syltetøy, paiar og annan mat.

Mange stader i Norge vil ein finna gamle rabarbraar rundt om på gardane. Vi kjenner til at planten vart dyrka her til lands på 1700-talet, men då til medisinsk bruk. Utover på 1800-talet vart rabarbra teken i bruk og utbreidd som matplante i Norge.  Så dette er ingen nykomling hjå oss, slik det òg går fram av ein interessant liten artikkel frå Agder Naturmuseum. Planten vart i si tid ført til Europa frå Asia og vart sett på som svært verdfull.

Men i dag står han der altså, sur og robust i hjørnet sitt av hagen. Heldigvis er han av dei vokstrane som ikkje er vidare utsette for dei griske brunsniglane som invaderer mange hagar. Det burde i seg sjølv vera ein god grunn til at fleire skaffa seg rabarbra. Men endå betre grunn er den eigenarta syrlege smaken. Den kan ein sjølvsagt nyta på aller enklaste vis, slik ungar har gjort før og slik dei framleis gjer: ein rabarbrastilk til å duppa i ein kopp eller eit eggeglas med sukker. Det er ganske artig å sjå kva som står i den engelske utgåva av wikipedia om denne bruken:

In former days, a common and affordable sweet for children in parts of the United Kingdom and Sweden was a tender stick of rhubarb, dipped in sugar. It is still eaten this way in western Finland and Norway, Iceland and some other parts of the world, including rural eastern Ontario. In Chile, Chilean rhubarb is sold on the street with salt or dried chile pepper, not sugar.

Ein litt meir avansert operasjon, men likevel ikkje særleg vanskeleg, er det å laga rabarbrasaft. Safta er god og bør nytast kald. Denne varianten byggjer på ei oppskrift som stod i vekebladet Familien for nokre år sidan:

Ta inn rabarbrastilkar (2 kg) og skyl dei. Skjer dei i bitar, legg dei i ein kjele og hell på 1 liter vatn. Kok sakte opp og lat det småkoka under lok  i om lag eit kvarter. Deretter skal safta silast gjennom eit klede (ikkje klem på kledet for å få safta til å renna raskare ned). Når dette er gjort, blir den avrente safta kokt opp saman med 5 dl sukker per liter avrent saft. Tilset 1 matskei sitronsyre. Etter avkjøling kan safta puttast i fryseboksen, gjerne i små plastboksar eller i godt reingjorte mjølkekartongar.

Ofte blir det sagt at rabarbraen bør nyttast før jonsok, sidan det er for sterk syre i stilkane seinare på sommaren. Det er sikkert riktig. Dermed er det dårlege nyhendet at det er i seinaste laget å plukka inn rabarbrastilkar for i år. Det gode nyhendet er derimot at det framleis er tid til å skaffa seg ein rabarbra som kan gje avling i åra som kjem. Det enklaste er å dela ei rot, og hausten er ei fin tid til å gjera dette. Så her er det berre å finna fram til nokon som har rabarbra i hagen og som vil dela.

Det går òg an å så rabarbra som frø, og sjølv har eg dyrka fram varianten Glaskin`s Perpetual på denne måten. Men rotdeling er det enklaste.