Dra te Salhus

Fjerde artikkel om Åstaket og området rundt. Den første handla om turstiane, den andre om Klantersteinen, den tredje om ein litterær fisketur. 

Tekstilindustrimuseet i Salhus gjev eit
fargerikt innblikk i Salhus som pulserande
industristad.(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Salhus i Åsane er på mange måtar berre ein skugge av seg sjølv. Men skuggar kan fascinera og fortrylla, og ein litt avsides industristad kan overraska. Slik er det med Salhus, plassen som fekk sitt eige uttrykk i språket.

Den fortetta bygda kring den gamle "spøtefabrikken" har gått inn i den lokale språkbruken gjennom uttrykket "dra te Salhus". Uttrykket vart nok meir brukt for nokre tiår sidan. Kor stort geografisk nedslagsfelt det har hatt, veit eg ikkje, men eg vil tru munnhellet har vore godt kjent mange stader i dagens Bergen kommune, og i eit temmeleg stort område nordforbi og vestanfor Åsane.

LIKSOMBANNING. Her har eg rådført meg med ein kar som kan mykje meir om norsk språk enn meg. Han meiner "Dra te Salhus" er eit fenomén vi ofte kallar for liksom-banning, og det trur eg han må ha rett i. Uttrykket skrur ned den språklege temperaturen mange hakk, og er derfor mindre provoserande og meir akseptabelt å bruka for mange enn kraftuttrykk som "dra til helvete". 

Så er jo spørsmålet om kvifor nett Salhus vart valt som erstatningsdestinasjon i dette uttrykket i Bergen og strilebygdene omkring. Det får vi nok aldri vita. Men vi kan spekulera, og eg har sendt e-postar til folk rundt meg for å høyra kva dei har å seia om uttrykket. Sjølv om folkelege forklaringar på slike uttrykk skal takast med ei klype salt, så kan dei rota opp interessant kulturhistorie. Kanskje meir det enn å gje ei god forklaring på opphavet til sjølve uttrykket. 

Ein av informamtane mine kjem frå Osterøy og kjenner uttrykket. Han brukar det ikkje ofte, men det kan henda, og i så fall mest i samtale "med jamaldrande eller eldre strilar - samtalepartnarar som eg reknar med eg slepp å forklara det for". Han legg til at han aldri har undersøkt uttrykket fagleg, "men har innbilt meg at det har bakgrunn frå då Salhus var på høgda som industristad: Når du er så lat, udugeleg, uopplyst, ... så har du ingenting her å gjera. Men dra til Salhus, for der er dei så desperate etter å få tak i arbeidsfolk at dei til og med gjer bruk av slike som deg." 

PULSSLAGA FRÅ SALHUS.  Mannen frå Osterøy er inne på noko viktig om historia til denne pitorske plassen klemt mellom Åsanefjella og Salhusfjorden. Då tekstilindustrien i Salhus var på høgda, var det liv og røre her, på ein måte som fekk bondebygdene ikring til å bleikna. Fabrikkane sysselsette mange. Her var det butikkar, bank, musikk- og kulturliv og idrett. Ja, ei kvinne frå Holsnøy fortalde meg ein gong at ho som ung jente kjøpte si første sminke på sørsida av fjorden, i Salhus. 

Ein pensjonist, som voks opp i det som no er Øygarden kommune, kjenner òg godt til uttrykket, og svaret hans speglar eit pulserande sentrum: "I min barndom var Salhuskvintetten (`gryta hennar mor`) fast innslag i Ønskekonserten. Det var ei påminning om at Salhus var til. Elles var det vanleg at ymse kvinneforeninger drog til fabrikkutsal på Salhus."

SLÅSTKAMPEN. Då hadde allereie Salhus vore ein industristad i fleire generasjonar. Salhus Tricotagefabrik starta opp i 1859. Herberge for dei som kom sjøvegen, hadde det vore i denne bygda sidan lenge før industrien kom. I det litterære universet til forfattaren Kristian Matre frå Åsane, har Salhus fått namnet Saltneset. Matre skreiv i mellomkrigstida, men handlinga i dei to første bøkene hans er lagd til slutten av 1850-talet. Bøkene handlar om Madli og Vemund i Botn, eit ektepar som ikkje hadde det heilt enkelt i lag. I ei av desse bøkene er Vemund innom Saltneset. Der låg folk verfaste, det var stinn brakke og tett stemning.

Salhus Tricotagefabrik, slik det såg ut rundt 1935.
(Foto: Peter Forras, Wikimedia Commons)

(...) Nett den tidi då ålmugen for til byen med budrått og slakt og førde heimatt det dei trong til vinteren av kjøpevaror. Hamnen låg full av båtar og jægter; ein kunde radt ganga turrskodd yver - so ein vilde.

Folk stod i flokkar og skifte ølkjengone millom seg. Pægleflaskone kom etter og gav den rette kveiken. Ein og annan var alt på ein god lette og tok til å oppa seg og slengde skitord. Bygdehatet kom fram, og då var det ikkje langt etter kniven. Inne i den store gastgjevarsalen var det trongt kring langbordi då Vemund steig inn. Kvart det auga var vendt mot øvre enden av det eine bordet der tvo karar sat og andgjeglast. Dei spara ikkje på ordi, dei tvo; men rædde einannan ut slik at folk kvar augneblink venta på at noko måtte henda. Vemund kjende karane.

Den eine var Hamaren, dei kalla, hestehandlar, og hin Værnes`n som for ikring med skreppa. Store sterke karar var dei båe, og dei hadde ikkje nett beste ordet på seg kom nokon dei ivegen.

Sjølvsagt enda det med slåstkamp mellom hestehandlaren og den omreisande handelskaren. Dei som vil vita korleis det gjekk, får lesa romanen I bast og band (1929) av Kristian Matre. 

VINSKVETTEN. Motorbåtane kom, og det kom nye og betre vegar til lands. Den bynære gjestgjevarstaden langs Salhusfjorden stilna. Etter kvart tystna òg fabrikkane. I 1989 var det slutt for Salhus Tricotagefabrik. No er det tekstilindustrimuseum i bygda. Eit fint museum er det, med ei perle av ein museumskafe og ein flott museumsbutikk, men det er jo ikkje nok til å trekkja skarar av arbeidsvillig ungdom til bygda. 

Sjølv voks eg opp på 1970- og 1980-talet i Kyrkjekrinsen i Åsane. Det var ikkje langt frå Salhus, men eg kan knapt hugsa at eg reiste til industribygda. Salhus var ein avkrok for oss. I beste fall reiste vi til Salhuskaien og derifrå med ferja over til ei eller anna gudfryktig samling på Frekhaug. Den vesle tettstaden sør på Holsnøy var ei høgborg for indremisjonen, der vart Nordhordland indremisjon i si tid skipa, og der vart Nordhordland folkehøgskule lagt. 

Men, jau, det var likevel ein ting som knytte mange av oss i min generasjon til Salhus: Salhusvinskvetten. Dei song om Rotholå, ferjebillettøren, Belberten, det harde livet før i tida, kaoset i sokkeskuffa og Ingolf Kvamme som sykla ned mot kaien med buksa fast i navet og undergangen som uunngåeleg endestasjon. Ingen skildrar den gamle grinebitarstrilen så nydeleg som Vinskvetten. Når det er sagt, så trong vi jo ikkje reisa til Salhus sjølv om vi lytta til Salhusvinskvetten. Vi levde trass alt i ei moderne tid med musikkassettar.

Den franske bakaren er med på å gje nytt liv til Salhus.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

UTTRYKKET. Det er interessant at den av informantane mine som bur nærast Salhus, ein mann i sekstiåra frå Hordvik-krinsen, ikkje brukar uttrykket (sjølv om han kjenner til det). Det er kanskje ikkje så mykje kraft i eit uttrykk som bed deg "dra te Salhus" når du nesten bur der allereie. Mannen frå Hordvik-krinsen undrar forresten på om uttrykket kanskje stammar frå den tida det var vertshus i Salhus, og folk ville fara dit for å leska seg. 

"Dra te Salhus" er sikkert eit døme på liksom-banning. Informanten frå Osterøy forstår uttrykket som: "Kom deg vekk, dra dit peparen gror. Ikkje fullt så kraftig som dra til helvete, men det dreg i same leia". Det er nok rett, og denne observasjonen tek mykje liksom-banning på kornet. Inntrykket frå informantane mine styrker samstundes oppfatninga av ein mildna variant: "Dra te Salhus" vart gjerne nytta når nokon var litt overraska eller sjokkerte, når ein meinte nokon sa noko som var "litt på viddene", litt som "jøje meg" eller "du store min". Ei litt forsiktigare form gjev gjerne eit litt mildare innhald. 

Ein ting passar i alle fall dårleg om ein tenkjer seg "dra til Salhus" som erstatning for kraftigare saker. Og det må eg berre nemna. Til Salhus kjem ein ikkje langs den breie vegen, spesielt ikkje dei av oss som kjem dit frå nord. Du må inn på den smale vegen, og den fører som kjent til ein annan og betre stad. 

FRANSKMANNEN OG FJELLHEIMEN. Salhus er ein av mange små plassar som ruvar. Dei små stiane fører deg gjennom eit bratt lite sentrum av gamle hus. Den som vil vidare oppover i fjella, kan følgja Milaelva oppover og finna seg ein sti oppe på Åsataket. Dei ulike stemmene, dei oppdemma vatna ovanfor Salhus, er flotte kulturminne. Ikkje minst er det imponerande å studera murverket som er reist for å halda Storejørgenstemmo på plass. Attmed Litlejørgenstemmo nokre minutts gange ifrå er det laga til ein fin raste- og leirplass. 

Det er forresten ekstra god grunn til å fara til Salhus laurdag morgon. Då held den franske bakaren ope utsal med førsteklasses bakevarer. Eg håpar han finn Salhus så fascinerande at han slår djupe røter der. 

Den vesle undersøkinga om uttrykket "dra til Salhus", som det er referert til ovanfor, gjev seg sjølvsagt ikkje ut for å vera viskapleg, og slett ikkje kvantitativ. Men eg fekk inn nokre interessante kommentarar som eg har brukt, og det er det.

Nokre ordforklaringar til utdraget frå romanen I bast og band (1929), der utdraget er henta frå s. 68-69: "budrått" er husdyrprodukt (som smør og ost), "ølkjengone" er skåler til å drikka øl av, "oppa seg" er å yppa seg, "andgjeglast" er å kjekla. 

Ein mann på si tofte

Tredje artikkelen om Åsataket og området omkring. Den første handla om turstiane, den andre om Klantersteinen. 

Mykje har forandra seg på Klauvaneset i Åsane sidan
romanfiguren Vemund duppa åreblada i sjøen her
i 1850-åra (foto: Arve Kjell Uthaug).

På Klauvaneset nord på Åsane-halvøya står det ei fyrlykt. Ho står innunder brufestet til Nordhordlandsbrua, og på haugen oppom ligg museet Tellevik kystfort. I 1850-åra - lenge før både fort, fyrlykt og bru kom - rodde småbrukaren Vemund båten sin frammed dette neset. 

Vemund er ein romanfigur skapt av forfattaren Kristian Matre (1877-1943). Matre skreiv i mellomkrigstida fem bøker der handlinga er lagt til Åsane, og leksikonet Norsk Allkunnebok skriv at Kristian Matre gjev eit rikt og påliteleg kulturhistorisk bilete av strilebonden heime og i byen på siste halvdelen av 1800-talet. Allkunneboka slår vidare fast at Matre "er ein fin psykolog og har eit sermerkt tak på sentrale problem i vestlandsk religiøsitet". Og, vil eg leggja til, han hadde eit godt blikk for detaljane i dagleglivet. 

Matre ætta frå Masfjorden. Sjølv vart han fødd på Myking i det som i dag er Alver kommune. Så flytta familien til Mjølkråne i Åsane, der Kristian voks opp. Bøkene hans opnar døra inn til det gamle bondesamfunnet i Åsane på ein måte historiebøkene knapt kan få til.

Dei to første bøkene hans heiter Folkje i Botn og I bast og band og handlar om Vemund og Madli, eit ektepar som ikkje hadde det heilt enkelt. Kulde og avstand kom i staden for varme og samspel. Vemund var "godt likt av alle utanfyre huset", skriv Matre, og med det er mykje sagt. Lett hadde forresten heller ikkje Matre og kona hans det i samlivet sitt, men det er ei anna historie. 

Romanfiguren Vemund var ingen storbonde akkurat, og då han fekk ja frå Madli, fekk han ei kone som gjennom ekteskapet gjekk ned eit par steg på den sosiale rangstigen i bondesamfunnet. Vemund var ein alminneleg mann som var litt utanom det vanlege. Han var spelemann attåt småbruket, men hadde eit ambivalent forhold til fela. Han var flink til å fiska, og han var god til å ro.

Eg vil ta med eit avsnitt frå Folkje i Botn. Sjølv om Åsane aldri har vore ei fiskarbygd, har dei som hadde tilgang til sjø og båt, sjølvsagt drive med litt småfiske. Ein måtte henta maten der ein kunne. Det trongst både god båt og grepa årekar, for det var ingen leik "å ro nordetter frå Klauaneset, når nordvesten stod rett på landet", slår Matre fast, før han går vidare og fortel om fiskinga hans Vemund.

Ifrå han var ein guteslark hadde han lege og fiska i viker og ved nes her.  Kjende so vel kvar ei grunna og kvar ein hjell fisken stod på, anten det var vår, sumar eller haust. Kva tid på dagen fisken var heime, då han liksom støylte seg, og korleis ver og straum laut vera, skulde fisken hava godlaget. — —

Det var stor skilnad på dei ymse fiskeslagi. Sume kunde vera lure og sløbeitte som kolja og morten. Andre var toskne og skrubsvoltne, so ongulen for radt ned i magen på dei med ein gong. Fiskane kunde au vera ovundsjuke på kvarandre; gjekk og lurte på agnet — ein tri-fire stykke. Ingen vilde vera fyrst. So seig no ein burtåt då; men som eit lyn var ein annan yver det, og då gjekk det ikkje lang tid fyrr stakkaren var innum ripa. Torsken han var ein stor trave — anten han so gjekk i sjøen eller på land. Det var kje noko lureri og akkedas med den karen. Og var han fyrst um æsingi dregen og fenge ein god dask, so neimen um han likka og rørde på ein ugge meir.

Berggylta var og ein greid fisk. Det vart kje rett kraft og feite i fiskesupa, var ikkje ho med. Trefte ein berre berggylta i godlaget og ikkje den fordervelege rota såg snittet sitt - so var det radt hugnad med henne.

Dægeren! Det var stygt å taka ilt i munnen. Men var det noko livande i sjøen som for hans del hadde vore til forderv og syndaukelse, so var det rota. Ikkje ein gong hadde han halde på med småfiske, utan at ho gjorde ugagn. Stødt var ho frame med nosi si. Dei gode agni, som var etla til å lura ei berggylte eller ein raudtorsk med, dei for i rota, nett som ein kjøtbite i ei bikkje. Og kva kunde vera meir fortærande, enn at ein rugg av ein torsk eller ei kulteberggylte kom sigande, skulde få seg ein godbite på morgonkvisten. Kanskje kjeften alt var burtåt agnet - berre gjera eit rykk å trekkja fiskelivet upp; - då kjem denne rota der som eit uver; ei risting i godbiten, og ongulen heng att  blank som ein syl. - - 

Ikkje alle orda Matre brukar er like kjente i dag. Så ei kjapp forklaring kan vera på sin plass. Hjell: hylle, berghylle. Støyla eller støla seg: Samla seg, slå seg til ro. Sløbeitt: treg til å bita på kroken.  Akkedas: drøfting, trette. Rota: liten lippefisk. Syndaukelse: noko som førte til synd, åndeleg nedbryting og forarging. Kulteberggylte: rund og feit berggylte. 

Kjelder, litteratur og ord 

Sitatet om fiskinga er henta frå Folkje i Botn: Vemund (1926), s. 31-32. Boka kan lesast frå nettsidene til Nasjonalbiblioteket. Det same gjeld for I bast og band (1929). Det finst korte omtalar av forfattaren Kristian Matre i Norsk Allkunnebok, Ascehougs konversasjonsleksikon og på Wikipedia. Olav A. Loen skriv litt meir i boka Bygda gav diktarsyn (1970). Skal ein gjera eit djupdykk i forfattarskapen til Matre, bør ein gå til hovudfagsoppgåva til Olav Hetlevik, som er trykt i årboka Frå Fjon til Fusa (1956 og 1957). 

I bøkene om Vemund og Madli har Kristian Matre i stor grad gitt stadene i Åsane andre namn. Men Klauvaneset (Klauaneset) kallar han altså med sitt rette namn.

Ordforklaringane over støttar seg til Nynorskordboka og Norsk ordbok.

Eit ekteskapsdrama frå Åsane

Ekteskapsproblem er ikkje eit nytt fenomen, sjølvsagt ikkje. I den andre boka om Madli og Vemund slit dei to seg vidare. Den sterke Madli av stolt ætt vil få garden kjøpt og arbeida han fram. Vemund finn meir glede i å arbeida for andre, ta med seg fela og spela i bryllaup. To ektefolk som dreg i kvar si lei, og som ikkje skjønar seg heilt på kvarandre. 

Forfattaren Kristian Matre gav ut seks bøker, som alle kom i mellomkrigstida. Dei fem første bøkene har handlinga lagt til Åsane nord for Bergen: Dei to første handlar om Madli og Vemund i Botn, dei tre neste om folket på Rabben.

Den første boka heitte Folkje i Botn. Boka denne artikkelen handlar om, er oppfølgjaren I bast og band. 

To små planeter i kvar sitt univers. Hovudpersonen Vemund er husmann og spelemann. Han er ein audmjuk mann på mange viss, men samstundes skil han seg litt ut frå jordslitarar flest: få rår som han med fela (eller kanskje det er fela som rår med han), og heller vil han arbeida for andre enn slita på sin eigen husmannsplass. Det er kanskje ikkje så rart at han kjem på kollisjonskurs med kona Madli, som er den andre hovudpersonen i boka.

Det er fleire som tenkjer varme tankar om Madli. Nils Kvamme fekk henne ikkje, og han gifta seg med ei anna. Etter ein hard indre strid endar forresten Nils opp som lekpreikar, og han er den strenge bedehusstemma i bøkene. Knut Haugland skulle òg gjerne hatt Madli ved sida si der han går som lengtande ungkar på garden, og det er ikkje fritt for at Madli òg har ønske i den retninga. Men Vemund var det som fekk Madli til kone. Dei to går seg fast, finn ikkje ut av det, forventningane kolliderer - og no kan det synast vanskelegare for Vemund å få ein smil frå Madli enn det ein gong var å få henne til ektemake. 

Vemund var "godt likt av alle utanfyre huset", heiter det i boka, og mykje er sagt med det.

Eg skal ikkje røpa korleis det går til slutt, om isen mellom Madli og Vemund storknar og forsteinar seg, eller om det kjem ei vårløysing som gjer at isen smeltar. Den ytre handlinga er ikkje det som skaper spenninga i denne boka. Helst går ting på det jamne. Kvardagen er kulissane. Den verkelege spenninga ligg i samtalane, orda som fell og ikkje minst i det hovudpersonane Madli og Vemund tenkjer og føler.

Forresten handlar det for Vemund om fleire kvinner enn kona Madli. For det første er det Sigrid, som ikkje berre er gift med kameraten hans, Rasmus, ho er òg eit friskt og forlokkande pust for ein som ikkje når over til kona si. Men ei endå viktigare kvinne i livet til Vemund er mora Sygni. Vel er ho død, men ho spelar likevel ei stor rolle i livet hans - og i slutten av denne boka.

Den som har skoen på. Bøkene om folket i Botn er ei blanding av psykologisk drama og heimstadlitteratur. Olav Hetlevik, som har skrive hovudfagsoppgåve om Matre, peikar på at Matre var påverka av psykoanalysen, men: "Matre let seg aldri blindt leia av psykoanalysen; det sunne bondevitet hans syter for det. Og moralisten i Matre er sterk, idealisten like eins." (Frå Fjon til Fusa 1956, s. 111) Det trur eg er godt observert, i alle fall etter å ha lese dei to første bøkene til denne forfattaren frå Nordhordland.

Hovudfagsoppgåva til Hetlevik er trykt i 1956- og 1957-utgåva av årboka Frå Fjon til Fusa. Eg hadde ikkje lese studien til Hetlevik før eg skreiv den første artikkelen om Kristian Matre, men no har eg gjort det. Her er det mykje god kunnskap å henta både om bøkene, samtida og forfattaren. For den som vil læra meir om forfattaren Kristian Matre, går vegen gjennom det Hetlevik har skrive.  

Olav Hetlevik skriv òg om ekteskapet til Kristian Matre. Her opplever eg at han går litt i biograf-fella og identifiserer seg med perspektivet til hovudpesonen sin på ein måte som ikkje slepp andre synsvinklar fram. Kristian Matre er sjølv flinkare til å sjå begge perspektiva - både Madli og Vemund sitt - i romanane om folket i Botn. Det får så vera, kva veit vel eg om ekteskapet til Kristian Matre. Men Matre vart altså gift med lærardottera Karine Raknes frå Myking i Nordhordland. Dei fekk fire døtrer i lag. Bøkene om folket i Botn kom i siste helvta av 1920-talet mens Karine og Kristian framleis var ektefolk. Noko lukkeleg ekteskap var det nok ikkje, og Hetlevik peikar på at Karine høyrde til indremisjonen og Kristian var arbeidarpartimann, og dei drog på mange måtar kvar sin veg. I eit brev frå 1932 skriv Kristian Matre: "Ja livet er herlegt med kjærleik - utan er det støtt som å gå i gravferd" (Frå Fjon til Fusa 1956 s. 133). I 1930 hadde han treft ei anna kvinne, og året etter søkte han om skilsmål frå Karine. Etter nesten fem år gifta han seg oppatt med Marta Nylende frå Åmot i Buskerud, då var han 59 og ho 51.

Korleis Kristian Matre brukte sine eigne erfaringane då han skapte Madli og Vemund, veit vi ikkje nøyaktig. Sannsynleg er det likevel at han trekte vekslar på sitt eige ekteskap.

Tid og stad. Bøkene til Matre er sjølvsagt ikkje frittsvevande psykologiske drama. Det indre spelar seg ut i tid og rom. Olav Hetlevik skriv at brorparten av handlinga i dei to bøkene om Madli og Vemund gjekk føre seg på siste delen av 1850-talet. Handlinga er dermed lagt tjue år før forfattaren vart fødd i 1877 og sytti år før han gav ut bøkene på 1920-talet. Det kan vera klokt å ha i minne når ein les. For sjølv om Matre levde nær i tid til handlinga i bøkene, og han kjende godt til det samfunnet han skriv om, så er det ikkje heilt si eiga samtid han fortel om i desse bøkene. Han skriv vel heller om eit samfunnet dei vaksne snakka om i oppveksten hans. Dermed ligg det ein avstand i tid mellom forfattaren og handlinga i boka, ein avstand vi i dag snart hundre år etter utgjevingane lett kan oversjå når vi les bøkene. Nokre av dei forestillingane og skikkane Matre skriv om i bøkene, vart nok oppfatta som gammaldagse då bøkene kom ut. Eg vil tru dette m.a. gjeld den "magiske" forestillinga hjå Vemund om at han er tryggare når han ber katekisma på bringa. 

Åsane er den geografiske ramma rundt handlinga i boka I bast og band, og mest held vi oss i den nordvestre delen med Mjølkråne som sentrumsbygda. Stort sett byter Matre ut namna på plassane i det landskapet han skriv om - bortsett frå når han skriv om Bergen by, der han brukar dei verkelege namna. For dei som vil lesa bøkene med lokalt åsablikk, kan Hetlevik gje god hjelp:

Salhus vert kalla Saltnes eller Reppen, Kvernaviki er vorten til Rekeviki og Mjølkeråi til Totlandsgrendi. Hitland er bytt ut med Haugland, Bogetveit med Øvsthus, Ladberg med Rabben, Sørgard med Trodal, Nordgard med Næset, Salhusberget med Kvamsfjellet, Sanddalen med Brydalen, Frekhaug med Frøyset osb., osb. Det hender nok at han brukar rette namnet også, som t.d. i "Folkje i Botn" når det der er nemnt Klauvaneset. Men så stort detektivarbeid for å finna ut kva stader han har tenkt på med dei lånte namna sine, krevst det no ikkje - ikkje for lokalkjende folk iallfall. Og stort andre enn dei er det vel ikkje som bryr seg om å gå dette nærmare etter i saumane. La oss berre leggja til at Botn i røynda ligg på Slettestølen, altså litt sunnafor sjølve Mjølkeråi. (Frå Fjon til Fusa 1956, s. 141-142)

Sjølv har eg vokse opp ikkje så mange busstoppa unna handlinga i desse bøkene. Men om eg hadde stige av bussen i Støbotn med ei Matre-bok i handa, ville eg vore temmeleg hjelpelaus i å kopla stadnamna i bøkene opp mot dei faktiske stadnamna. Så, takk til Hetlevik for at han delte litt av detektivarbeidet med oss. Kanskje er det nokon i Åsane som vil låna og lesa desse bøkene. Då kan det saktens vera kjekt å kjenna til at Knut som er så forgapt i Madli, held til på Hitland (Haugland i boka), og at Vemund ei stund går med planar om å ta med seg familien og flytta til fabrikkstaden Salhus (Saltneset i boka).

Den første artikkelen om Kristian Matre og bøkene hans heiter Skjønnlitteratur frå det gamle Åsane.

Kjelder:

I Bast og Band (Kristian Matre, Skien, 1929). Boka kan lesast på nettet frå Nasjonalbiblioteket sine heimesider, www.nb.no.

Folkje i Botn (Kristian Matre, Skien, 1926).

Frå Fjon til Fusa, dei to årgangane 1956 og 1957, der hovudfagsoppgåva til Olav Hetlevik om Kristian Matre er trykt.

Skjønnlitteratur frå det gamle Åsane

Langs stiane folk trakka i det gamle
bondesamfunnet Åsane ein gong var
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Eg måtte finna fram saksa og klippa opp fleire av sidene i denne boka. Det var jo slik ein gong at mange nye bøker måtte sprettast av den som las dei først. Heilt sikkert fanst det ein produksjonsteknisk grunn. Denne boka, som kom ut i 1926, og som eg fekk lånt inn gjennom det lokale biblioteket, var altså ikkje lesen av andre før.

Det er for gale. For Folkje i Botn av Kristian Matre er ei fin bok på fleire måtar. For det første er dette noko så spennande som skjønnlitteratur lagt til Åsane - den sørlege og bynære delen av det gamle strilelandet, kommunalteknisk slukt opp av Bergen by så seint som i 1972. Boka opnar døra på gløtt inn til det gamle bygdelivet, ispedd fine skildringar og gode observasjonar. Men ikkje berre det. Forteljinga om folket i Botn seier mykje om det som rørte seg innom vadmålsvesten.

Kristian Matre

Forfattaren Kristian Matre (1877-1943) hadde røtene sine djupare innover i Nordhordland. Han ætta frå Masfjorden på både fars- og morssida, men vart fødd på Myking i det som i dag er Alver kommune. Då Kristian var sju år, flytta familien til Mjølkråne i Åsane. Dermed kom Kristian til ein del av strilelandet som var nært både sjøen og byen. Som vaksen flytta han til Austlandet og arbeidde som forretningsførar i avisa Bratsberg-Demokraten. Seinare dreiv han som frukthandlar i Skien.

Alle bøkene sine gav han ut etter at han flytta austover, men handlinga i dei fem første er lagt til Åsane. Dei to første handla om folket i Botn: Folkje i Botn (utgittt 1926) og I bast og band (1929). Visstnok skildrar dei tida på slutten av 1850-talet. Dei tre neste handla om folket på Rabben: Denne jammerdal (1930), Den harde striden (1931) og Millom eldar (1933). 

Kristian Matre har fått eit avsnitt i Norsk Allkunnebok. Der heiter det at han gjev eit rikt og påliteleg kulturhistorisk bilete av strilebonden heime og i byen på siste halvdelen av 1800-talet. Allkunneboka slår vidare fast at Matre "er ein fin psykolog og har eit sermerkt tak på sentrale problem i vestlandsk religiøsitet".

Gamle Åsane

For mange er Åsane først og fremst IKEA-land med masete kjøpesenter, overfylte parkeringsplassar, rundkøyringa til å bli øren av - og kort veg inn til Bergen. Men du skal ikkje så veldig langt tilbake i tid før Åsane var noko heilt anna. Spora er heller ikkje så vanskelege å finna den dag i dag om ein ser etter. 

Det er altså bondesamfunnet i det gamle Åsane som er ramma rundt forteljinga i denne boka. Sjøen og heimefisket er viktig for folket på garden vi les om, så dermed er vi nok ikkje i dei mest innlandsprega områda av Åsane. Eg skal ikkje vera skråsikker, men for meg ser det ut som om "Botn" i romanen passar inn i landskapet langs kyststripa mellom Steinestø i nord og Eidsvåg i sør. 

Kone og mann

Kva handlar Folkje i Botn om? Mange ting, sjølvsagt. Men kan henda aller mest om det vanskelege samlivet mellom kone og mann. Boka kan sjåast som eit lite galleri, som stiller ut ulike samliv. Enkemannen Eskild og nyekona, bibelbodet Nils Kvamme og andrevalet Lena, feiarmeister Thorsen og madamen, Guri og Sjur, Sigrid og Rasmus. Stundom berre anar vi det, andre gonger ser vi tydeleg at dei fleste har sitt å stri med. Av og til ligg det mest og ulmar, og kanskje blir det med det, men andre gonger slår det ut i brann. 

Best kjende blir vi med hovudpersonen Vemund og kona hans Madli. Dei er ektefolk og driv gard saman, men dei lever meir side om side enn i lag. Då Madli forelska seg i spelemannen Vemund, tok ho òg eit steg ned på den sosiale stigen og vart plasskone. Det er mange forventningar ho ikkje får innfridd. Slik er det med han òg. Dei spelar kvarandre ikkje gode, for å seia det med moderne idrettsspråk. 

Matre skriv godt om Madli og Vemund. Så godt at vi kan skjøna dei litt begge to. Det same gjeld rolla sonen Hogne spelar.

Gudstru

I dette samfunnet er gudstrua viktig. Ikkje som eit sett meiningar som kan samlast og plasserasat på sin tilviste plass, heller ikkje som ein rein søndagsaktivitet - men som ein tankegang som gjennomsyrar kvardag og helg. Det er noko herleg ublygt over det heile. Vanlege menneske kan snakka med kvarandre om Gud.

Gudstrua i dette samfunnet levde som kjent i spenninga og samspelet mellom kyrkjekristendom, nedarva forestillingar og ny vekkingskristendom. Nils Kvamme er den tydelegaste representanten for dei vakte eller bønefolket. Han er streng, og folk ser nok på han med ei blanding av respekt og avstand. Kristian Matre karikerer ikkje pietistane i denne boka, i alle fall ikkje slik eg les han. Andre har vore flinke til å forfatta fram usympatiske pietist-karikaturar. Som Jan Inge Sørbø peikar på i Nynorsk litteraturhistorie, stod mange tidlege nynorskforfattarar i ein frilyndt tradisjon som hadde "ein diskursiv fiende i pietismen og 'bønefolket'" (s. 93). På den andre sida har det òg funnest ein pietistisk skjønnliterær tradisjon som vittig er blitt karakterisert om lag som så, at bøkene slutta med at først vart hovudpersonen frelst og gift, deretter heile bygda frelst og gift.

Her opplever eg at Folkje i Botn framstiller ting ærlegare. Her er det ikkje først og fremst karikering eller propaganda, men vilje til å forstå.

Neste akt

Kontakten mellom bymann og stril pregar òg denne boka. Det same gjer den indre spenninga hjå Vemund mellom å føya seg, vera smidig og jamvel duka nakken på den eine sida, og det å mota seg til å slå i bordet på den andre. Ein litt eksotisk figur er han òg, ein som det kunne ha gått gjetord om: god spelemann, flink til å finna fiskeplassar og ein kløppar til å ro.

Så får vi sjå korleis det går med folket i Botn i neste roman, I bast og band.

Neste artikkel om Kristian Matre og bøkene hans, handlar om Eit ekteskapsdrama frå Åsane. 

Kjelder: 

Folkje i Botn (Skien, 1926).

Artikkelen om Kristian Matre i boka Bygda gav diktarsyn (Olav A. Loen, 1970).

Wikipediartiklane om Kristian Matre (både bokmåls- og nynorsk-Wikipedia).

Artikkelen om Kristian Matre i Norsk Allkunnebok (1948-1966).

Nynorsk litteraturhistorie av Jan Inge Sørbø (Oslo, 2018).