Eit halvt liv, og vel så det

Forfattaren Per Sivle
(foto: Mittet & Co. AS,
frå Wikimedia Commons).

Dei mjuke ord frå mor sin song ved vogga, og vesle lerka med sin gladaste song. Per Sivle skreiv om dette, men i hans eige liv drukna dei varme og glade tonane til slutt i ein mørkare melodi. 

Per Sivle døydde i 1904, då var han 47 år gammal. Han hadde skrive forteljingar, humoristiske "stubbar" og arbeidarromanen Streik. Som redaktør av Kristianiaposten og Buskeruds Amtstidende skreiv han artiklar og innlegg om dagsaktuelle spørsmål. Ikkje minst forfatta han dikt. "Den fyrste song eg høyra fekk" er ein kjær del av den felles norske songarven. Mange har òg sunge med i den glade visa om "vesle lerka".

PÅ LIVSENS HAV. Sivle har ingen tekstar i den salmeboka som i dag er brukt i Den norske kyrkja, men i Nynorsk salmebok fekk han i si tid skotuppen innom med ein salme som står under Bot- og bededag:

Eg stemner fram på livsens hav,

det er som på ei opi grav,

med stormens velde frodar;

mitt segl er rive, styret fast,

og riggen fallen, knekt mi mast,

og land eg ikkje skodar.

Og slik held det fram. Det er veike vona mot dei knusande kreftene. Salmen er eit ope spørsmål om kven som vil vinna til sist. Men vona er der. 

DEN EINE SOM LEVDE. Vesle Per fekk ein vanskeleg start i livet. Mor hans var tenestejenta Susanna, faren var hestehandlaren Eirik. Sivle vart til før dei to var gifte. I Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle (Oslo, 2007) fortel forfattaren om korleis broren henta Susanna frå Stalheim til Flåm då ho skulle føda. Foreldra hennar ville ikkje ta imot henne, men ei tante og ein onkel ville. Det var på vinterstid, og ferda gjekk over isen på fjordarmane i Sogn. På denne turen prøvde den fortvila Susanna å gjera det slutt med å kasta seg i ei open råk i isen. Broren berga henne, og med henne vesle Per som ho bar i magen. 

Skjønt, fleire måtte hjelpa til. Det vart tvillingfødsel, og det såg ut til at ingen av dei to gutane ville greia seg, men jordmora klarte å kjempa liv i den eine. Det var vesle Per. Forteljinga om mor hans, Susanna, er sterk og gripande. Etter fødselen vart ho gift med Eirik. Innanfor ein periode på berre to og eit halvt år hadde Susanna tre tvillingfødslar. Alle seks borna var gutar. Per var den einaste av dei som levde opp. 

Då Susanna døydde, var Per berre to og eit halvt år. Heile livet insisterte han på at han likevel var i stand til å hugsa mor si. Som vaksen skreiv han om det han mintest frå dødsdagen, og at han hadde sett det blåaktige nålyset, som varsla død. 

Livet hans vart sjølvsagt dramatisk endra etter at mora døydde. Faren var hestehandlar og dermed på reisefot. Sivle budde resten av oppveksten sin i tre ulike fosterheimar. Mange år seinare, ikkje lenge før Sivle sjølv gjekk bort, skreiv han diktet "Gøym meg, Mor!":

Og Menniskja vankar so vida ikring,

og kvar ho so gjeng, ja, so gjeng ho i Ring.

Og naar ho so eingong fyr Aalvor vert trøyt,

og alting er freista, og alting er nøytt,

so ligg ho og maular og veit inkje meir

enn berre ei Længting som Fugl til sit Reir:

"Mor, Mor, gøym meg, Jord!"

BOKA OM SIVLE. No bør det skytast inn at dette ikkje berre er ein artikkel om Per Sivle, det er ei bokmelding av Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle av Alfred Fidjestøl. Kanskje det er litt seint å melda ei bok som kom ut i 2007. Men eg synest det gjev meir meining å melda ei interessant gammal eller halvgammal bok enn ei uinteressant ny.

Fidjestøl har skrive ein glimrande biografi om Sivle. Vi får innblikk i eit vanskeleg liv, og vi møter ei tid som var svært ulik vår tid, men der samstunds mykje av det vi tek for gitt, vart forma. Boka kjem nær nok til å vekkja medkjensla med Sivle. Ho trekkjer seg samstundes respektfullt unna, slik at vi får eit eit større overblikk. Vi ser ikkje berre Sivle, vi ser òg dei ikring han og litt av deira perspektiv. 

Det er tydeleg at det finst eit stort og variert kjeldemateriale, og filosofen og journalisten Fidjestøl handterer materialet som ein god historikar. 

PÅ SKULEVEG.  Ein kan undra seg over kva Sivle ville vore utan skulane og utdanninga. No vart det aldri noka høgare universitetsutdanning på han. Han måtte avbryta den. Evnene var der, men helsa ville ikkje. Det er uansett slåande kor viktig utdanninga var i livet til den evnerike bygdeguten. 

Faren kjøpte bøker til Per, mellom anna om norsk historie. I den fosterheimen der han budde lengst, hjå haugianarparet Brytteva og Bottolv Brekke, vart han òg kjend med sonen i huset, Olav. Dei første skuleåra gjekk Per på omgangsskule, der elevane møtte til undervisning i stovene på ulike gardar. No var det temmeleg ymse med skulestellet i denne tida, og Fidjestøl refererer til frustrasjonane frå ein av omgangsskulelærarane i Vossetraktene. Han skulte på ein gard der det nyss var kome både ein baby og ein grisunge: 

"Husmori gjekk som vanleg ut og inn, og rett som det var, skreik baade barnet og grisungen av alle livsens krefter, medan ho som skulde sjaa til deim var ute. Eg laut difor ofte baade vogga og stella med grisen samstundes som eg skulde undervisa borni".

Kva klagar dei etter, lærarane i vår tid.

I omgangsskulen hadde Per forsterbroren Olav Brekke som lærar, og han ser ut til å ha vore ein god hjelpar for den gløgge ungguten. I 1872 hamna Per på folkehøgskulen i Sogndal. Skulen vart styrt av Jakob Sverdrup, som seinare skulle bli kyrkjeminister i regjeringa til onkelen Johan Sverdrup, og etter kvart eit ynda hatobjekt for den radikale delen av den store venstre-alliansen. 

Per drog til hovudstaden Kristiania for å studera, som så mange andre glupe bondegutar, men helsa sette etter kvart ein stoppar for planane. 

Gjennom utdanningsåra i Sogndal og Kristiania vart han kjent med mange som  spela viktige roller i samtida og ettertida. Den seinare biskopen Bernt Støylen var ein av dei. Støylen introduserte dessutan Sivle for Anders Hovden, presten og salmediktaren som vart ein trufast ven og våpendragar for Sivle gjennom livet. Den seinare indremisjonshovdingen Andreas Lavik, og bror hans Johannes, vart han kjend med i Sogndal. Lavik gav ut den tidlege diktsamlinga Digte, pietistiske dikt som Sivle seinare tok avstand frå. Vossingen Johan Seckmann Fleischer var ein annan av Kristiania-venene. Fleischer var modell for hovudpersonen i Hans Jægers Fra Kristiania-bohêmen og levde eit dandy-liv fram til han skaut seg. I hovudstaden møtte Sivle Ivar Aasen og eventyrsamlarane Peter Chr. Asbjørnsen. Mange fleire kontaktar og vener kan nemnast. Norge var eit lite land, endå meir då enn no. 

Tida i Danmark på Askov Højskole var òg viktig. Askov var ei høgborg for den danske grundtvigianismen, og der møte Sivle henne som skulle bli kona hans, skispreiardottera Wenche Nilsen frå Bergen. Utdanninga dreiv Sivle til nye stader. Det gav den halvt foreldrelause bondeguten med eit vanskeleg forhold til faren nye vener, nye tankar og nye nettverk.

EIT POLARISERT NORGE. Dei som synest den offentlege samtalen i vår tid er for polarisert, burde teke ein snartur tilbake til Norge på slutten av 1800-talet. Midt på 1880-talet hadde den breie venstrealliansen vunne gjennom med prinsippet om parlamentarisme. Makta skulle liggja i Stortinget, og regjeringa skulle basera seg på tillit i Stortinget. Men deretter sprakk den breie politiske alliansen. Det moderate venstre hadde sin bastion på Vest- og Sørlandet, og vart støtta oppe av den kristne lekmannsrørsla. Etter kvart var det denne gruppa i Stortinget helten frå kampen om parlamentarismen, Johan Sverdrup, baserte seg på. Brorsonen Jakob var med som kyrkjeminister. Det reine venstre vart etter kvart den dominerande etterkomaren etter den breie alliansen. Til tider var det ein kulturkrig mellom moderate og reine, sjølv om grenselinene ikkje alltid var like klare. Det tredje partiet, Høgre, var eit meir stabilt element. Nye politiske saker kom etter kvart i framgrunnen, slik som spørsmålet om utviding av røysteretten, arbeidarane sine kår og unionen med Sverige. 

Frontane var kvasse. Dette var tida for dei store folkemøta, folkerørslene braut seg fram, dei store kulturpersonlegdomane (som Bjørnstjerne Bjørnson) stod på pidestall - og ikkje minst voks det fram ein stor flora av aviser med eit glødande politisk engasjement. Pride-marsjar var dei forskåna for i dei dagane, men hovudstaden opplevde konkurrerande 17.-maitog med klar politisk bodskap. Per Sivle vart kalla til redaktør for Kristianiaposten, ei regjeringstrugen og moderat avis som støtta sverdrupane. Dermed vart diktaren frå Vossestrand ei skyteskive for Reine Venstre sine mange agitatorar.

TO UTGÅVER AV SAME MANNEN? Sivle kunne skriva og setja på trykk radikale dikt i Kristianiaposten. Men som redaktør forsvara han samstundes ei moderat og varsam linje i politikken. Det resulterte i avispolemikk og æreskjelling. Ein av kritikarane snakka om "Hr. Sivles to Bevidstheder" og meinte dikta uttrykte Sivle sine inste tankar, medan han som avisredaktør agiterte for det han var betalt for. Så kanskje var redaktørjobben, med det tiløyrande forsvaret av sverdruplinja, noko han gjorde for å skaffa eit levebrød til seg og ektefellen Wenche? 

Sjølv protesterte Sivle mot påstandane om at han ikkje meinte det han målbar som redaktør. 

Fleire av dei som prega han i dei tidlege åra, vart moderate venstremenn. Sett i lys av det Sivle skreiv i åra etter redaktørtida, meiner Fidjestøl at han gjekk gjennom ei reell politisk radikalisering etter kvart. Sivle var i så fall ikkje den einaste. Det låg i tida. Eit anna døme er den pietistiske ungdomsvenen Andreas Lavik, som vart politisk radikalisert rundt 1890, medan Sivle framleis slåss for den moderate linja på redaktørplass i Kristianiaposten. 

Fidjestøl ser likevel ikkje seinare radikalisering som heile forklaringa. Han konkluderer med at det må ha vore "eit reelt avvik mellom det Per Sivle skreiv i Kristianiaposten, og den politiske lina han eigentleg stod for" (s. 322). Sivle-biografen ser likevel ikkje dette som hykleri, men forklarar det med den sterke vekta personleg lojalitet hadde for Sivle. Han "sette lojaliteten til Johan Sverdrup høgare enn lojaliteten til Sverdrups politiske prosjekt". 

På den måten bergar Fidjestøl Sivle sitt ettermæle som redaktør, på sett og vis. Sivle hadde inst inne meir av dei radikale haldningane, dei haldningane som den norske historieforteljinga i ettertid har kanonisert. Og personleg truskap og lojalitet er jo ikkje dei dårlegaste eigenskapane eit menneske kan ha. Her kan ein sjølvsagt lura på om biografen endar på ei for Sivle-venleg tolking, men eg synest drøftinga i boka argumenterer godt for konklusjonen. 

No er det heller ikkje som redaktør Sivle har levd vidare i ettertida, og det var heller ikkje politisk polemikar han først og fremst var. Det var poet og forfattar han ville vera. Sjølvsagt var det ikkje tette veggar mellom politikk og poesi heller. Dei nasjonale dikta han skreiv var del av ei mektig og brei bølgje som gjekk over landet desse åra - kall det fedrelandskjærleik, eller kall det nasjonalisme. Her passa Sivle inn, og han vart ein nasjonal skald. 

SISTE MOTBAKKEN. Men han skreiv òg om andre ting. Dikta kunne vera sterke og personlege. Den gode tida på Askov i Danmark hadde han skrive at "Livet, det er daa det likaste, lel". Hausten 1890 skreiv han eit isnande sjølvmords-dikt: "Dødsdom er falden og ei appelleret, Dommen just nu exekveret".

Sivle hadde eit vanskeleg liv, det skjønar vi godt av biografien. Det gjekk nedover med han etter kvart. Sjukdom, alkohol og pengesorger gjorde livet tungt. Diktaråra var i fer med å tørka ut. Han sleit med å syta for sin eigen vesle familie økonomisk og levde i lange periodar borte frå kona og dottera. 

I september 1904 tok han sitt eige liv i hovudstaden Kristiania. Han etterlet seg den trufaste og engasjerte kona Wenche og dottera Sussi. 

Tittelen på boka vekkjer ettertanke: Eit halvt liv. For eit liv er no det det er, og det er levd så mangslags liv. Eg skjønar tanken bak tittelen, det gjer forfattaren greie for, og det er ei treffande formulering. Likevel smakar det ikkje heilt godt å gjera menneskeliv om til brøk.

Biografien om Per Sivle er det i alle fall ikkje noko halvt over, det er eit heilstøypt arbeid.

Ulvik er òg eit midtpunkt

Olav H. Hauge-senteret i Ulvik (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Det er ikkje til å koma ifrå, det. I Ulvik kan det vera stilt. Slik det var der i dag, ein kald og smågrå søndag tidleg i mai. Her rammar fjord, mektige fjell og bratte bøar inn eit fredfylt og tyst sentrum. På kyrkjegarden kring den kvite kyrkja putlar skjorer og måsar på med sitt. Eg mistenker at eit av måsepara hadde planar om å para seg der inne i kyrkjegardsgraset. I så fall vart det gjerne ikkje større uorden og spetakkel i sentrum av Ulvik denne søndagen. 

Like attmed kyrkja finn ein òg eit senter til ære for diktaren Olav H. Hauge (1908-1994). Her òg var det stilt, men likevel litt meir liv enn dagen før. Då hadde berre to personar notert seg i gjesteboka. Det kan jo ha vore innom nokon som ikkje noterte seg i boka. Eg er likevel glad ingen har gitt meg oppdraget med å rekna på reelle kostnaden per museumsgjest. Forresten var kafeen i kjellaren stengt om søndagen på grunn av konfirmasjon.

På den andre sida. Det er noko eige med å koma til ein utkant - til og med ein fantastisk vakker utkant - og finna ei lita perle slik som Olav H. Hauge-senteret. Museumslokala er ikkje store, men dei er tettpakka med ord om og av denne ruvande diktaren. Både dikta hans og sitata frå dei omfangsrike dagbøkene gjev stoff for både tanken, lengsla og fantasien. Interessant er det òg at dette diktekunstens flogvit i periodar var psykisk sjuk og innlagt på psykiatrisk sjukehus. Psykiatrien var ikkje komen så langt på denne tida - og det er ikkje vanskeleg å vera samd i den biografiske omtalen på museet som viser til at Hauge "heldigvis slapp" å bli lobotomert.

Skrifta på glaset, med fjorden bakom (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Det er eit svært verbalt senter dette, og det høver vel godt når det er reist til minne om ein ordkunstnar. På senteret finn ein mellom anna mange små skåp, der ein møter nye, spennande tekstar når den vesle døra vert svinga og skåpet opnar seg. Elles er det ikkje til å koma frå at nokre av dikta til Hauge kan vera litt krevjande på grunn av det rike, varierte - og stundom gammaldagse - språket. Litt ordforklaringar må ein leita fram. Andre dikt er svært enkle å forstå. 

Er det verd å bli betre kjent med Olav H. Hauge? Det må sjølvsagt den enkelte finna ut for seg sjølv. Til dei som lurar på dette spørsmålet, tek eg med eit lite utdrag frå ei av dagbøkene hans. Eg tenkjer at dersom du synest dette vesle sitatet er tåpeleg og uinteressant, så kan du la dikta hans liggja. I motsett fall, kan du godt finna dei fram:

Eg gjekk framum katten i døri ein dag - ikkje heime, men burte på brotet - utan å segja noko. Det var berre katten som sat der, men kanskje han hadde venta eit ord han òg - det kjende eg etterpå. (Dagbok, 19. mai 1955)

Jon Fosse om dikting og bøn, språk og strilekrig - og to vakre standebarmarar

- For meg er det å dikta å lytta, å lytta i ei stille. Ja eg kom fram til

at det kunne likna på det å be, seier Jon Fosse.

Her fotografert på Frekhaug i Nordhordland.

(Foto: Arve Kjell Uthaug).

Forfattaren Jon Fosse blir sagt å vera den mest omtala og spelte norske dramatikaren etter Henrik Ibsen. Denne hausten er han gjort til æresdoktor ved Universitetet i Bergen, og han fekk for nokre veker sidan den prestisjetunge Nordisk råds litteraturpris.

- Eg kjem frå, og eg tilhøyrer, småkårsfolket, seier Fosse. Forfattaren frå Strandebarm har skaffa seg husvære på Frekhaug, og er dermed meir eller mindre blitt melandbu.

Dette intervjuet med Jon Fosse gjorde eg for Melandjul 2015, og det står òg på trykk der.

 

Aller mest kjend er Fosse for dramastykka sine, som blir spelt på teaterscener over heile verda. Men Fosse skriv innan fleire sjangrar – romanar, dikt, essay og barnebøker, og er ein svært produktiv forfattar. Litteraturprisen frå Nordisk råd fekk han for romantrilogien med bøkene Andvake, Olavs Draumar og Kveldsvævd.

- Du bur tre stader - i Austerrike, i kunstnarbustaden Grotten i Oslo og på Frekhaug. Kva var det som gjorde at du slo deg ned på Frekhaug?

- Eg hadde i mange år budd i Bergen og det kjendest som at nok var nok. Eg har lenge ynskt å bu i Nynorskland, og så vart det Frekhaug, til dels fordi eg av private grunnar må bu så nær Bergen som mogeleg. Eg har elles alltid tykt om Nordhordland. Og mykje av det eg har dikta har eg skrive i ei hytte, eigentleg ei ombygd løe, på Leknes, svarar Fosse.

Heimlandet nynorsk

- Ifølgje Hordaland Folkeblad sa du, då du i haust vart gjort til æresdoktor ved Universitetet i Bergen: «Nynorsken er på mange måtar heimlandet mitt, same kvar i verda eg er». Kan du fortelja litt meir om det?

- Då eg var femten år flytte eg på hybel, til Øystese, for å gå på gymnas, og etter den tid har eg ikkje budd i Strandebarm. Og etter gymnaset har eg ikkje budd i Nynorskland i det heile teke, før eg no til dels har busett meg på Frekhaug, seier Fosse når Melandjul intervjuar han via e-post.

- Eg har budd mange stader og kjent meg meir eller mindre heime, nett dette sit eg og skriv i Austerrike, ved Donau, i ein småby kalla for Hainburg an der Donau, like utanfor Wien. Vi har no i nokre år dels budd her. Og elles vart eg tildelt Grotten, og vart altså osloborgar, men eg hadde også tidlegare vore mykje i Oslo, og eg hadde i nokre år eit lite husvære der. Men lengste tida har eg budd i Bergen.

- Og alle desse stadene er det på eit vis nynorsken eg har halde meg fast i, det er så å seia den som har knytt meg til oppvoksteren min, som pregar meg slik han pregar alle så mykje, dessutan sjølvsagt og ikkje minst av di det er skriving eg har drive med i alle dei år – ja det nærmar seg vel førti. Det var gjennom ein dialekt som låg nynorsken nær eg fyrst opplevde verda. Og ordlyden, heile språkkjensla mi, er fest til nynorsken. Nynorsken er min heim i verda, utan tvil.

- Du har skrive på nynorsk i heile forfattarskapen din. Kva har det nynorske språket hatt å seia for deg?

- Nynorsken har vore svært viktig, og den har nok påverka diktinga mi mykje. Alle språk har sine sterke sider, og sine veikare. Også nynorsken. Men til meg og mi dikting, til meg og min givnad, kunne ikkje nynorsken ha passa betre.

-Ny strilekrig

Sjølv har Jon Fosse gått over til å skriva ein meir tradisjonell eller konservativ nynorsk samanlikna med tidlegare. Ikkje for det. Han ser at det opp gjennom åra er gjort ein del kloke endringar i nynorsken som har ført han nærare både bokmålet og talemålet til folk flest. Men ei samnorskline har han slett ikkje tru på.

- Det er skilnad på bokmål og nynorsk, og den skilnaden må gjerast tydelegare, ikkje mindre tydeleg. Mellom Ibsens riksmål og Aasens landsmål var skilnaden enorm. Både moderne bokmål og moderne nynorsk står kvarandre langt nærare, nettopp difor må det som er av skilnad framhevast. Eg har til dømes gått over frå å skriva e-infinitiv og til å skriva a-infinitiv. Bokmål har berre e-infinitiv, på nynorsk kan ein velja mellom det eine og det andre. I mange år skreiv eg e, sjølv om eg sa tenkja så skreiv eg tenkje. Ikkje veit eg heilt kvifor. No skriv eg tenkja. Og eg meiner no faktisk at nynorsken burde hatt a-infinitiv som hovudform, slik den før hadde. Mellom anna for å skilja seg tydelegare frå bokmålet.

- Samstundes er det òg viktig at ein er klar over at både bokmål og nynorsk er skriftmål. Nesten ingen snakkar korkje bokmål eller nynorsk til vanleg, sjølv om somme dialektar er nærast bokmålet, andre er nærast nynorsken. Til dømes talemålet i Hardanger, og i Meland.

Fosse ser klart at nynorsken og striledialekten er under press, ikkje minst i dei områda som ligg omkring Bergen. Det betyr ikkje at det er nokon grunn til å gje seg over.

- Ein stad går grensa for sjølv kva hardingar, vossingar, sogningar og strilar kan finna seg i. Og den grensa går ved språket. I hundrevis av år har bergensarane rakka ned på strilane og strilemålet, det vil seia på nynorsken, det aller viktigaste i strilekulturen, så om dei mislikar språket og kulturen slik, kvifor då busetja seg på strilelandet?　

- Men det finst byrgskap sjølv i strilar, så språket kjem nok ikkje bergensarane til å klara å ta ifrå oss. Då går vi nok mann av huse for å halda på målet vårt. Så får heller målstriden, kampen for nynorsken, bli den nye strilekrigen! Strilane har i alle år tilpassa seg bergensarane, på strilelandet får det – endeleg – verta omvendt, slår Fosse fast med glød.

Lesaren

- Var det ei bok som var særleg viktig for deg i oppveksten?

- Nei. Eg las lite og ingenting då eg var barn, fortel Fosse.

- Det var fyrst etter at eg sjølv byrja å skriva, alt i tolvårsalderen, at eg også byrja å lesa. Og då gjorde dikta til Tor Jonsson stort inntrykk på meg. Det same gjorde romanar av Vesaas og Hamsun. Noko seinare Bjørneboe. Han har eg prøvt å lesa om att seinare, men har lagt romanane frå meg. Jonsson, Vesaas og Hamsun les eg derimot framleis. Eg las òg dikta til Olav H. Hauge då eg var ganske ung, og særleg nokre av attdiktingane hans gjorde stort inntrykk – ja pregar mi eiga skriving den dag i dag.

- Du har skrive mykje, både romanar, diktsamlingar, skodespel, essay og barnebøker. Av alt du har skrive, kva har gitt deg størst glede?

- Det har skift mykje, noko er skrive lett, noko er skrive med slit og møde. Men det fyrste stykket eg skreiv, Nokon kjem til å koma, skreiv eg fort og greitt, og det er framleis det mest spelte stykket mitt, ja eg veit ikkje nett kor mange land det er spelt i, men det er i ganske mange. Det var òg det stykket som gav meg eit europeisk gjennombrot som dramatikar. Med lange køar for å få tak i billettar i sjølvaste Paris!

Fosse er omsett til mange språk. Han fortel at tekstar av han er sette om til over førti språk. Til fleire av desse språka er det berre stykke som er omsette, og han har ikkje heilt tal på kor mange språk bøkene hans er gitt ut på.

- Det har alltid vore vanskeleg både for norske og andre europeiske forfattarar å få bøker sette om til engelsk, så eg må seia at eg er ganske stolt over at alle stykka mine, 33 i talet, er utgjevne på engelsk. Plays Six kom for ikkje så lenge sidan. Og så er eg stolt over at ein god del av prosaen min har vorte sett om til engelsk, og at fleire prosabøker er under utgjeving. No sist kom romanen Morgon og kveld på engelsk, fortel Fosse.

- Elles kan vel ingenting nå opp til den fyrste boka eg fekk sett om, romanen Stengd gitar kom seint på åttitalet ut på svensk, på storforlaget Bonniers.

Ordlister og mystikk

- Det blir sagt om deg at du er «den mest omtalte og spilte norske dramatiker etter Henrik Ibsen" (Store Norske Leksikon). Mange prisar har du fått, og nyleg vart du gjort til æresdoktor ved Universitetet i Bergen. Det er kanskje eit litt frekt spørsmål, men går all denne heideren nokon gong til hovudet på deg?

- Tja. Eg veit ikkje heilt kva det vil seia at noko går til hovudet på ein. Eg er den same, eg, det eg kan skjøna. Eg har til dømes heller aldri heilt skjønt kva omgrepet klassereise tyder. Eg kjem frå, og eg tilhøyrer, småkårsfolket. Men eg har alltid vore sky, og all merksemda, til dømes også alle prisane, har nok gjort at eg har vorte endå skyare enn før. Eg held avstand, det kan ein trygt seia.

- Kva for bøker les du helst sjølv?

- Alt mogeleg. Eg les svært mykje. Eg les til og med ordbøker! Den siste boka eg las var Juridisk ordliste frå 1929 av Nikolaus Gjelsvik. Den lærde eg mykje god nynorsk av. Gjelsvik, som voks opp i Askvoll, er ein av mange som gjennom åra har brukt heile livet sitt på å få fram nynorsken, der han levde sitt liv som juss-professor i Oslo.

- Og i seinare år har eg lese svært mykje som har med katolsk tru og tradisjon å gjera, særskilt er dei kristne mellomaldermystikarane viktige for meg, dei les eg no som før.

- Er det ei bok du gjerne skulle ha skrive, men som du trur du aldri kjem til å skriva?

- Det tvilar eg på. Eg har truleg gjeve meg med å skriva dramatikk, og eg skriv no prosa i fint flog – eg ser føre meg at eg i åra frametter hovudsakleg kjem til å skriva prosa. Så om eg klarer å fullføra det eg no er i gang med, ja så skal eg seia meg nøgd.

Dikting og bøn

- For nokre år sidan vart du katolikk, og er det framleis. Kva er det i den kristne trua som grip sterkast tak i deg?

- No spør du vanskeleg, svarar Fosse og legg til:

- Eg har lenge opplevt det eg vil kalla for eit gudsnærvær, ikkje minst vart det tydeleg for meg då eg for alvor byrja å dikta. For meg er det å dikta å lytta, å lytta i ei stille. Ja eg kom fram til at det kunne likna på det å be.

- Eg fann meg i mange år godt til rettes hjå kvekarane, og i deira stille møte. Men til sist kjendest det for lite og for trongt. Eg hadde alt sidan midten på åttitalet vore innom tanken på å konvertera, men det tok altså mange år før eg gjorde det. Og det som har gjeve meg mest er rosenkransbøna og den katolske messa, det vil seia nattverden. I motsetnad til i ei protestantisk gudsteneste er nattverden det sentrale i den katolske messa. Det er der og då ein så å seia møter Gud, fortel Fosse.

Tidlegare i år kom det ut ei samtalebok der Fosse og teologen Eskild Skjeldal drøftar tru, katolisisme og store spørsmål i livet. Mysteriet i trua heiter boka.

- I oppvoksteren kjende eg meg heilt framand for det som då heitte Statskyrkja, og eg melde meg ut som sekstenåring, og den tids bedehuskristendom verka rett og slett dum på meg! Mangt har sikkert endra seg sidan seksti- og syttitalet, men motviljen min mot luthersk kristendom sit framleis fast. Eg vonar og trur at mangt og mykje no er annleis. Eg står nok på ymse vis nærare Den norske kyrkja enn den katolske, til dømes i synet på homofili og på kvinnelege prestar. Men sølibatet, det forsvarer eg! Og korkje kjønn eller seksualitet er det sentrale i eller for ei tru. Det dreier seg om så mykje meir. Difor høyrer eg til i Den katolske kyrkja. Trass alt, om du vil, fortel Fosse til Melandjul.

- Har du nokon gong tvila på at det finst ein Gud?

- Nei. Men eg har i lange periodar ikkje vore særleg oppteken av det heller. Men kva er Gud? Kva Gud snakkar du om? må eg nesten spørja tilbake. Om du snakkar om den eller den gudsførestellinga, så trur eg ikkje på nokon av dei, ein slik gud finst ikkje, det vil derimot ikkje seia at ikkje Gud finst til. Og eg trur, og vedkjenner, at det opna seg ei råk mellom Gud og menneskja i og med at Jesus Kristus vart fødd. Og det er difor vi feirar jul! Gud og menneskja var før Kristus skilde frå kvarandre, slik ein er skild frå vatnet når isen har lagt seg på det. I og med Kristus vart isen broten, og det opna seg tilgang til vatnet, til Gud.

To vakre strandebarmarar

- Du er ein mann som skriv mykje – du les, du tenkjer og driv i det heile med det vi kallar intellektuelle aktivitetar. Men har du meir praktiske interesser òg? Steller du hage, går du i fjellet, driv du med båtliv og fiske, eller noko anna av den slags?

- Eg likar ikkje så godt å gå turar, men, diverre heldt eg på å seia, likar eg godt å køyra bil. Og så voks eg så å seia opp i båt, og eg er interessert i alt som har med båt og sjø å gjera. Eg har til og med teke det såkalla Røkke-sertifikatet, det vil seia at eg har teke den teoretiske utdanninga som trengst for å vera kystskipper, men eg manglar sjølvsagt fartstid.

Båt og sjø, altså. Eg har hytte og naust og båtplass på Dingja i Gulen, og i naustet ligg to vakre strandebarmarar, bygde av no avlidne båtbyggjarar som eg kjende, men eg skal vedgå at den båten eg har liggjande på sjøen er ein speedsjark – kanskje vi kan kalla det for snøggsjark – med styrehus og påhengsmotor. Eg likar vêr og vind, men ikkje når eg er på sjøen, den slags har eg fått nok av, men når det er vêr til det er eg gjerne på sjøen. Tidlegare fiska eg mykje, det har eg gjeve meg med. Eg er ei pyse vorten. Eg likar ikkje den drepinga som må til. Men sjølvsagt må det drepast, både dyr og fisk, om vi skal få mat å eta. Så eg skulkar nok litt unna der. Men berre det å få vera i båt på sjøen er nok i seg sjølv for meg.

 

 

   





 

Ann Griffiths



Minnesmerke i Pont Llogel (Foto: Penny Mayes, Wikimedia Commons)

Ann Thomas vart døypt i april månad 1776 i soknekyrkja i Llanfihangel-yng-Ngwynfa. Heile livet sitt levde ho på garden Dolwar Fach i Wales. Ho hadde fire sysken. I oktober 1804 gifta Ann seg med Thomas Griffiths.  Barnet deira, Elizabeth, vart fødd 13. juli 1805 og døypt same dagen, men levde ikkje meir enn eit par veker og vart gravlagt 31. juli. Kort tid etter døydde Ann Griffiths sjølv, 29 år gammal, og ho vart gravlagt på kyrkjegarden i Llanfihangel-yng-Ngwynfa 12. august 1805. I 1808 døydde mannen Thomas av tuberkulose.

Når Ann frå Dolwar Fach blir hugsa, er det på grunn av salmane hennar. Ho levde i eit område der folk snakka walisisk, og der gamle folketradisjonar var høgst levande. Familien hennar var ein del av dette samfunnet, og faren hadde ein viss posisjon. Familien Thomas høyrde ikkje til nokon rik overklasse, men var heller ikkje mellom dei fattigaste i dette bygdesamfunnet. Sjølv ser Ann ut til å ha vore ein leiartype.

Som så mange andre i Wales på denne tida, vart ho ein del av dei sterke metodistiske vekkingane. I mange år levde denne rørsla meir eller mindre innanfor den etablerte anglikanske kyrkja i Wales. Det formelle brotet kom først i 1811, nokre få år etter at Ann var avliden. Men sjølv i tida før det formelle brotet var spenningane mellom vekkingsrørsla og dei som sat i dei kyrkjelege posisjonane, sterke. Spenningar i dei walisiske lokalsamfunna var det òg. Dei kalvinistiske metodistane i Wales hadde sine eigne predikantar, sine eigne lokale forsamlingar eller venesamfunn, og sine vidare geografiske nettverk. Etter kvart danna altså dei kalvinistiske metodistane sitt eige frikyrkjesamfunn, og vart den største av frikyrkjene i Wales. Den sterke oppslutnaden om desse kyrkjene på 1700- og 1800-talet gjorde at Wales ein gong gjekk for å vera The Land of Nonconformists.

Ann vart fødd inn i denne historiske samanhengen. Ho gjekk gjennom ei åndeleg brytning og slutta seg til metodistane i 1796/97. I ei rørsle som langt frå var ukjent med sterke kjensler og kraftige uttrykksformer, ser likevel Ann ut til å stå fram som ein person med opplevingar og eit indre liv utanom det vanlege. Det ho først og fremst blir hugsa for, er salmane hennar. A.M. Allchin har i boka Resurrection’s Children skrive eit vakkert essay om tre walisiske kvinner: Mary Jones, Ann Griffiths og Ruth Evans. Dei levde på same tid og budde i nokolunde same området av Wales. Mary Jones får vera for denne gongen, det var ho som vandra milevis for å få tak i ein bibel, og som skal ha inspirert til skipinga av bibelselskapet i Storbritannia. Ruth Evans skal eg koma tilbake til om nokre få linjer. Men først til det Allchin skriv om Griffiths:

«(…)Ann was a genius and a poet. Only two great women poets have been acknowledged in the long history of Welsh literature, and she was one of those two. She was, moreover, a woman of great intellectual and spiritual gifts. If we must call her a mystic – and it seems we can hardly avoid that word – then we must say she was a mystic of a deeply intellectual kind. There can be no doubt about the power of feeling in her hymns, but the power of her intellect may surprise us even more.» (Resurrection’s Children 1998, s. 26)

Noko av det som fascinerer mest med historia til Ann Griffiths, er måten salmane vart tekne vare på for ettertida. Ann kunne både lesa og skriva. Men det var ikkje ho som skreiv ned sine eigne salmar. Tvert om ser det ut til at ho ikkje meinte at salmane skulle skrivast ned for ettertida. Likevel har vi i overkant av 70 vers - sette saman til 30 salmar - etter henne. Eit av versa finst i eit brev Ann skreiv, men dei aller fleste vart berga for ettertida på ein annan måte. Ruth Evans tente på garden Dolwar Fach. Mellom dei to kvinnene var det eit nært fellesskap, og Ann delte salmane med Ruth. Sjølv kunne ikkje Ruth skriva, men ho lærte seg versa utanåt. Etter at Ann døydde, sa ho fram tekstane til mannen sin John Hughes, som skreiv dei ned. Dermed vart den munnlege tradisjonen frå Ann Griffiths sikra eit varig liv.

Alle salmane er på walisisk, men det finst engelske omsetjingar. Både salmetekstar og informasjon om forfattaren finst på ein eigen nettstad om Ann Griffiths ved Cardiff University, redigert av Dr E. Wyn James. Omsetjingar til norsk har eg ikkje støytt på, men eg skulle likt å vita om det finst nokon.

A.M. Allchin har karakterisert livet til Ann Griffiths med nokre linjer frå ein seinare walisisk poet, Waldo Williams (her i engelsk omsetjing):

What is living? Having a great hall
Between narrow walls.

R.S. Thomas på norsk

Frå Llyn-halvøya, der R.S. Thomas var prest på
1970-talet (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Vesle Efrem forlag har gitt ut ei samling dikt av den kjende walisiske poeten R.S. Thomas på norsk. Thomas (1913-2000) var prest i den anglikanske kyrkja og hadde ulike prestekall rundtom i Wales. I tillegg til å vera prest må det vel òg kunna seiast at han var ein heller strid walisisk nasjonalist.

Ein stad mellom tru og tvil er blitt ei enkel og vakker bok, om ein ser på forma. Dessutan er ho utstyrt med både innleiing, etterord og forklarande notar. Det er bra. Dikta er likevel det viktigaste. Så langt har eg lese mange av dei, men slett ikkje alle. Som kjent skal det både ein stor diktar og ein framifrå gjendiktar til for at ei slik bok skal skina. Teologen Hans Johan Sagrusten ser ut til å ha vore rette mannen til oppdraget. Desse dikta vil eg bruka meir tid på. Her tek eg med eitt av dikta frå boka, nemleg "Lovsong":

Eg lovar deg fordi
du er kunstnar og vitskapsmann
i éin. Kvar gong eg blir
skremd av makta di,
ser kva under du gjer
med ein vinkel, kan eg
høyre deg nynne for deg sjølv
i eit notesystem som Beethoven
drøymde om, men aldri fann.
Du lèt skalaer strøyme
i regnvatn og havvatn, slår
akkordar med ljoset om morgonen
og kvelden, formar skulpturar
med skuggar, føyer i hop lauv
ved lauv, når våren
kjem, til strofer i eit
endelaust dikt. Du talar
alle språk og ingen,
du svarar på våre mest komplekse
bøner med den enkle forma
til ein blome, konfronterer
oss, når vi vil temje deg
til vårt bruk, med rasande
virus under linsene våre.