Det vanskelege barnevernet

Foto: Martin Greslou, Wikimedia Commons

Kommentator Alf Gjøsund skriv om "Fars hånd" i avisa Vårt Land. Det er ei sterk historie om hans eigen far som "manglet empati og forståelse", og som mishandla son sin fysisk. Som drog ned buksa og slo han til sonen ikkje hadde luft igjen i lungene, stundom med ein fingertjukk sprinkel frå ei øydelagd barneseng. Gjøsund skriv nøktertn og formidlar med innestemme. Det gjer inntrykk å lesa kor ærleg han skriv om faren, samstundes som han ikkje skriv utan varme. Artikkelen bør lesast.

Artikkelen har han skrive "fordi­ det fremdeles finnes noen utydelige­ stemmer der ute". Gjøsund viser til nokre av dei som har uttalt seg etter medieoppslaga om eit norsk-rumensk ektepar som har mista omsorga for borna sine. Journalisten Jon Hustad og pastor Jan Aage Torp blir trekt fram. "De synes ikke litt vold mot barn er så farlig", skriv Gjøsund. Han meiner utsegnene deira er eit svik mot dei aller mest sårbare, og at det kan vera livsfarleg for nokre born.

Det beste for barnet
Gjøsunds personlege forteljing er vel verd å lytta til. Samstundes er det hans historie. Andre har andre historier, som òg må lyttast til. Eit forbod mot fysisk avstraffing av born, slik vi har, gjer det sannsynlegvis enklare å avdekka dei som driv med grov mishandlar borna sine. Det er eit sterkt argument for forbodet mot all fysisk avstraffing av born.

Men det betyr ikkje at alle som daskar borna sine på baken, er barnemishandlarar. Ikkje var det slik før, og ikkje er det slik no heller. Barnevernet har ei kjempekrevjande oppgåve, og er det barnet sitt beste som er det viktigaste, kan ikkje alle situasjonar møtast likt. Derfor kan ein heller ikkje berre plassera alt frå eit varsamt klaps på baken til sanselaus bank oppi ein og same sekk, kalla det vald - og så handla på autopilot derifrå. Det trur eg slett ikkje Gjøsund, eller barnevernet, meiner heller. Men eg meiner det er grunn til å framheva at heilt ulike situasjonar krev heilt ulik hjelp. Det må ein ikkje missa av synet, dersom barnets beste skal vera det overordna. 

Spørsmål og tvil
Den norsk-rumenske familien frå Naustdal, som Gjøsund refererer til, har ei anna soge enn han. Sjølvsagt kan det vera viktige ting vi ikkje veit om denne saka, og alle vi utanforståande bør vakta oss for å vera skråsikre i slike saker. Barnevernet har ikkje same fridomen til å formidla sin versjon som det støttespelarane til foreldra har.

Likevel er det etter kvart formidla så mykje om denne saka i media at vi har eit visst grunnlag for å gjera oss nokre tankar og stilla nokre spørsmål. Barnevernet er ein så viktig institusjon, og har så stor makt, at det må møtast med spørsmål og stundom kritisk debatt. Då barnevernssaka frå Naustdal i Sogn og Fjordane vart kjent, var det nok mange av oss som tenkte at dette var ein kampanje basert på sterke meiningar, sviktande kjennskap til saka og kanskje ein viss porsjon aktiv fordreiing. Men eg må tilstå at etter kvart som eg har lese meir om saka, veks tvilen og spørsmåla. Til barnevernet.

I november i fjor kom barnevernet og henta dei fem borna til den norske mora og den rumenske faren. Det eldste barnet var elleve år gammalt, det yngste var eit ammande barn på tre månader. Bergens Tidende hadde ein lang og informativ reportasje om saka 6. februar i år. På nettsidene til NRK ligg det òg fleire artiklar, m.a. eit intervju med dei norske besteforeldra, ein psykologspesialist med innsyn i dokumenta i saka og ein psykologiprofessor. Både spesialisten og professoren er kritiske til måten det offentlege omsorgsapparatet har opptrådd på.

Kva skjedde?
I følgje Bergens Tidende seier far til dei fem borna dette til rumensk fjernsyn:

- Det kom frem at barna sa de var slått hjemme innimellom, forklarer far.
- Har det skjedd, spør programlederen.
- Bare klaps på baken, og de har blitt dratt i ørene. Vi visste at det ikke var lov med slike korreksjoner i Norge siden min kone er vokst opp her, men det var likevel situasjoner der det skjedde, sier far.

BT siterer vidare politiadvokaten på at "det er bra samsvar mellom det barna har fortalt og det foreldrene har erkjent", og at det ikkje er snakk om fysisk skade på borna. I følgje BT har foreldra erkjent bruk av mild vald som ein del av oppsedinga av nokre av dei eldste borna, men ingen av dei yngste.

Etter norsk lov kan ein ikkje straffa born fysisk. Derfor er det naturleg at ei slik sak blir følgd opp. Men det finst mange måtar å følgja opp på. Ein måte er å gå i dialog med foreldra, gje dei råd og oppfølging. Psykologspesialist Einar C. Salvesen har innsyn i saksdokumenta, og har møtt foreldra. Han meiner barnevernet sin handlemåte er ein tragedie og eit overgrep mot borna.

- Her var det lagt godt til rette for samarbeid frå foreldra si side. Her var det også veldig god omsorgsevne til stades som ein kunne utnytta. I tillegg var det enkelte ting familien burde fått rettleiing om, meiner Salvesen.

Ein oppsplitta familie
Men kva gjorde barnevernet? Alle fem borna vart henta, ikkje ein gong det ammande barnet fekk vera att hjå mora. Babyen har no vore minst like stor del livet sitt borte frå mora som saman med henne. Søskenflokken vart splitta frå foreldra, frå besteforeldra og frå kvarandre. Dei vart plasserte hjå tre ulike familiar. Borte frå skule, vener og nabolag.

Dersom saka i Bergens Tidende og artiklane på nrk.no gjev ei nokolunde rett framstilling av det som har skjedd, og dersom det stemmer at dette er foreldre med god omsorgsevne, korleis kan det offentlege omsorgsapparatet gripa inn på ein slik måte? Eg forstår det rett og slett ikkje. Kan dette vera til beste for borna? Ei slik oppsplitting av ein familie og ein søskenflokk, må vera ei stor påkjenning ikkje minst for borna. Og det er jo borna sitt beste det skal handla om. Då spør eg meg om ei slik tvungen oppsplittinga av familien ikkje kan vera langt verre for borna enn dei klapsa og dei øyrefikane nokon av dei hadde fått heime.

Barnevernet prøver heilt sikkert å gjera det dei meiner er best for borna. Og som alle oss andre kan dei gjera feil. Men om  medieframstillinga er nokolunde rett her, gjev saka grunn til uro. 

Fem tøffe jenter

Ordføraren i Meland møter klatreglade jenter.

"Når greinene på klatretrea deira vart saga av, reagerte fem jenter i 7A på Sagstad skule spontant og skreiv eit klagebrev til kommunen. Onsdag vart dei invitert til møte med ordføraren for å ta opp saka."

Slik lyder ingressen i avisa Nordhordland 26. oktober i år. Saka er denne: Elevane har brukt desse trea til å klatra i, men skulen meinte det var farleg. Dermed vart greinene på nedre del av trea kutta av, og vips var dei fine klatretrea borte. Fem jenter likte dette dårleg. Sigrid Helene Steinhovden, Elisabeth Henanger, Sandra Lekva, Sunniva Vangen Robberstad og Trude Austrheim skreiv klagebrev til kommunen. Ordførar Nils Marton Aadland (H) tok tak i saka og inviterte dei fem jentene til møte å rådhuset. 

Jentene reagerte både på at dei ikkje fekk ha eit ord med i laget, og på at dei mista dei fine klatretrea. Her er eit utdrag frå brevet deira til kommunen om trea som har fått kutta av greinene nede:

Dei er blitt saga ned berre fordi ungar kan dette ned på gjerdet, eller på bakken. Dei har jo kunna klatra i dei trea i fleire tiår, og ingen har blitt alvorleg skada til no. Og kvifor har de ikkje gjort det før, det er jo ikkje slik at vi skadar oss meir en vi gjorde før. Forresten kan jo de berre ta vekk gjerdet, det er uansett veldig øydelagt. Det øydelegg både barndom og minner for elevane! Vi har veldig mykje glede av trea, som ikkje går an lengre no. Vi er VELDIG lei oss =(

Vaksne er stundom altfor redde for ting som kan vera farleg. Og kva kan vel ikkje vera farleg, om ein tenkjer seg om? Vaksne tenkjer seg av og til litt for mykje om. Allminneleg leik, klatring inkludert, vil sjølvsagt kunna føra til eit dunk her og der - av og til, men veldig sjeldan, også til verre skadar. Barberinga av klatretrea på Sagstad skule var heilt sikkert godt meint. Men vi kan ikkje polstra bardomen til neste generasjon. Fjerning av alle tenkelege farar kan neppe kombinerast med ein god oppvekst, ei sunn utvikling og spennande leik. 

Det er veldig bra når det er born og unge sjølve som seier frå om at nok er nok. Hurra for dei fem tøffe jentene frå Meland!

Kjerubar, men ikkje engleborn

Robert Muchamore
(foto: Eduarda7,
Wikimedia Commons)

Boka Rekrutten er i starten ein tragedie som nærmar seg farse for hovudpersonen James. Men det snur. Den foreldrelause tolvåringen blir rekruttert inn i ei hemmeleg etterretningsteneste av ein spesiell sort, ei avdeling av born som blir sende ut på hemmelege oppdrag dei kan utføra betre enn vaksne. Cherub heiter den hemmelege avdelinga. Borna som er med, er foreldrelause eller av andre grunnar utan foreldre som kan ta seg av dei. Her er det knallhard trening, klare reglar og i det heile ein praksis som ville fått det til å svartna for eit kvart velmeinande barneombod.

Rekrutten er den første av tretten bøker om agentane i Cherub, og forfattaren er britiske Robert Muchamore. Og for å ha det sagt: Heile tanken om ei slik organisert avdeling av barneagentar, og treningsopplegget dei går gjennom, verkar usannsynleg.  Men i ei spenningsbok finst det tilgjeving for ei usannsynleg ramme. Nådemidla heiter humor, kameratskap og spenning. Alt det har denne boka, og det gjer henne til ei leseverdig barne- og ungdomsbok.

Denne første boka i Cherub-serien handlar om opplæringa og opptaksprøven James må gjennom for å bli ein del av den topptrente avdelinga av barneagentar.  Etter det får han vera med på sitt første oppdrag saman med den litt eldre Amy, eit oppdrag som viser seg å bli både stort og dramatisk. Saman blir dei to utplasserte i eit hippie-aktig fellesskap av miljøvernarar i Wales, der den ekstreme miljøgruppa «Hjelp jorda!» har fått fotfeste med sine skumle planar. Likevel er ikkje dette ei enkel svart-kvitt-forteljing. Hovudpersonen møter ulike slags menneske, som står på ulike sider i dramaet som blir rulla ut, og det får han til å tenkja gjennom kven som eigentleg er heltar og skurkar. Samstundes som boka ikkje malar eit enkelt svart-kvitt bilete, og samtidig som det er ein undertone av «vaksen» pragmatisme gjennom forteljinga, er det ikkje tvil om at det er skilnad på rett og gale i Robert Muchamores kriminelle univers.

Så står det att å sjå om serien har slitestyrke nok til at alle dei tolv neste Cherub-bøkene er verd å lesa. Men den første boka gjev i det minste skilleg grunn til mistanke om at så er tilfelle.

Folkeforføraren Harry Potter

Heltane på Galtvort møter ikkje berre fiendtleg
magi, men også ideologisk kritikk
(Foto: Karen Roe, Wikimedia Commons)

Det er utruleg kva ein kan finna når ein omsider sorterer i kartongar som har fått stå i fred og mogna seg litt vel lenge. Til dømes bladet Språk og språkundervisning nr. 1 frå 2005. Dette var det året då den sjette og nest siste boka i fantasy-serien om Harry Potter, Hermine Grang og Ronny Wiltersen kom ut. Og i dette bladet finst det nettopp ein artikkel som heiter «Hva er det med denne Harry Potter?»

Artikkelen er velskriven og på mange måtar eit godt stykke populærvitskapleg arbeid. Artikkelforfattaren Torunn Nåmdal har bygt artikkelen på intervju med både forskarar og born, og refererer til artiklar og litteratur som forfektar ulike synspunkt. Ut av det heile kjem det ein artig og litt småprovoserane artikkel. Det er første stjerne i margen. I tillegg er skribenten tydelegvis sjølv temmeleg kritisk til forfattarinna J.K. Rowling sin serie om livet på Galtvort og den store kampen mellom det gode og det vonde. Sjølv om eg er usamd i det meste av kritikken, så fortener skribenten likevel ros for å gje seg i kast med eit slikt «uphill battle» mot det som kanskje er den største britiske bok- og filmsuksessen gjennom tidene – i alle fall om ein måler suksess i folkeleg appell. Skribenten tillet seg å stilla spørsmål ved om bøkene eigentleg hjelper born og unge, slik det er blitt hevda, til å løysa problem og takla utfordringar i det verkelege livet. Ny stjerne i margen.

Magien i denne litterære trollmannsverda finst ikkje i den verkelege verda, sjølvsagt ikkje.  «I den virkelige verden er det derfor mest sannsynlig at bruk av våpen og vold blir alternativet for å løse konflikter, ettersom andre og fredeligere midler ikke utforskes i bøkene», meiner forfattaren. Framleis kan eg til ein viss grad følgja henne. Sjølvsagt kan ein hevda at sidan dette berre er ei fantasiverd, verkar det ikkje inn på korleis lesarane tenkjer om den verkelege verda. Men fullt så enkelt trur eg ikkje det er. Bøkene formidlar tydlege verdiar om å stå opp mot dei vonde kreftene, med vald om det må til. Dei gode i bøkene tyr til motvald som ein siste, men nødvendig utveg når dei destruktive kreftene vil leggja det gode i grus og bytta ut rett med makt. Det oppsedar neppe unge lesarar til passifisme. På den andre sida ser eg inga glorifisering av eller fråtsing i vald i desse bøkene. For min del har eg langt større problem med måten valden blir omtala på i ein annan populær fantasy-serie, nemleg Arven om drakeriddaren Eragon.

Artikkelen viser vidare til religionsforskaren Jeanette Sky som er oppteken av kjønnsrollene i bøkene. Sky meiner at forlaga har ein idé om at gutar ikkje les bøker med kvinneleg hovudperson, medan jenter les uansett. Det er ein interessant tanke. Den same Sky viser i ein artikkel i forskning.no til at Potter-bøkene «har et dobbelt budskap i forhold til kjønn», og ho viser til at «miljøet i trollmannsverdenen er strukturelt bygget opp slik at det skal være likhet mellom kjønnene. Det er ingen forskjeller i forhold til evner og muligheter.» Samstundes meiner at Rowling ikkje greier å følgja opp dette: «Kvinnene og jentene i historien blir ikke ordentlige karakterer slik som guttene. Med unntak av Hermine, som nærmest er kjønnsløs fram til bok 4, fremstår jentene som statister i en rivaliserende og følelsesladet kamp mellom gutter». At gutar og jenter ikkje oppfører seg likt, og at dei gjerne tenderer mot ulike mønster i bøkene, synest eg ikkje er noko problem. Skulle dei på død og liv vera mest mogleg like, ville ein fjerna spenninga og fascinasjonen som ligg i forskjellane. Ulike kjønnsroller er bra, sjølv om langt frå alle ulike kjønnsroller er bra. Ein del av skilnadene mellom jenter og gutar, m.a. i korleis konkurranseinstinktet kjem til uttrykk, trur eg òg mange av lesarane vil kjenna igjen frå sin eigen kvardag. Det gjer bøkene meir interessante og personane meir gjenkjennelege at desse mekanismane frå det verkelege livet også er ein integrert del av livet på Galtvort. Likevel kan det med ganske stor rett hevdast at den kvinnelege forfattaren J.K. Rowling let mennene spela førstefiolin i boka. Skal eg velja meg dei sju viktigaste og mest interessante figurane i bøkene, er berre ei av desse jente: Hermine, Harry, Ronny, Voldemort, Humlesnurr, Draco og Slur. Det er mange sterke og viktige kvinner i boka, men eg finn berre plass til Hermine i tetskiktet av dei figurane vi følgjer tettast og som – i alle fall i nokre tilfelle – representerer dei mest interessante spenningane.

Artikkelen i Språk og språkundervisning viser vidare til kritikken som har kome mot «den gammeldagse, nærmest barnepikeaktige moralske skråsikkerheten (Harry Potter) representerer», ein ideologi som «støtter oppunder Tony Blairs sosialkonservatisme, men blir presentert med et tilsynelatende nytt, smilende og liberalt ansikt». Og Nåmdal hevdar:

Den mest populære barnelitteraturen synes på mange måter å være en konservativ bastion. Harry Potter serien representerer tradisjonell litteratur for barn, på godt og vond. På sitt beste representerer tekstene en underholdende fortellertradisjon. Ideologisk sett, representerer bøkene en vestlig, imperialistisk tankegang og godt befestede samfunnsverdier, uten at det blir stilt spørsmål ved dem fordi tankegangen tas for gitt. En kan derfor undre seg over om bøkene vil være til noe særlig hjelp for å håndtere de utfordringene neste generasjon vil møte i en multikulturell, konfliktfylt og komplisert verden. At bøkene aksepteres og leses av et bredt voksent publikum gjenspeiler kanskje en voksen hjelpeløshet og avmakt. Eller er det et ønske om kontroll over barn for å opprettholde maktstrukturer og bevare verden slik den er?

Skribenten har altå ei ideologisk høne å plukka med guten med arret. At bøkene står for ein «vestlig, imperialistisk tankegang» er det ikkje argumentert seriøst for i artikkelen. Men kva er eigentleg desse konservative verdiane som Harry Potter står for? Kjønnsroller og syn på våpen og vald, som den nemnde artikkelen kritiserer, er sikkert mellom desse verdiane. Men viss ein les bøkene med eit ope sinn, er det ein del verdiar som gjennomsyrar den gode sida og karakteriserer dei rette vala. Venskap, mot og viljen til å ofra seg for andre andre er med heilt frå første bok.  Dessutan refererer artikkelen til Nåmdal eit sitat som òg seier svært mykje om verdiane i bøkene: «Det er valgene våre, Harry, som viser hvem vi egentlig er, lang mer enn evnene». Orda kjem frå rektor Humlesnurr. Bøkene er gjennomsyra av tanken om at det finst noko som er godt og noko som er vondt, at det går an å skilja dei to frå kvarandre og at den enkelte har eit ansvar for å velja det gode. Heile handlinga i boka kan lesast som ein polemikk mot Voldemorts kyniske tanke om at «there is no good and evil, there is only power, and those to weak to seek it …».  Den gode Humlesnurr derimot har ein uoppsliteleg vilje til å visa folk tillit og – så lenge det finst von – gje dei ein ny sjanse.

Dette er verdiar som gjennomsyrer heile denne bokserien. Skulle dette visa seg å vera konservative verdiar, så gjerne meir av konservative verdiar, takk. I så fall bør folk av andre ideologiske legningar, lytta til kristenrockens far Larry Normann som skreiv songen «Why should the devil have all the good music?». Kvifor skal dei konservative ha alle dei gode verdiane? Kanskje er det heller ikkje desse verdiane forfattaren av vår artikkel er kritisk til. Men etter mitt syn er det underleg å koma med ein sterk ideologisk kritikk av Harry Potter utan å drøfta dei mest grunnleggjande verdiane i denne bokserien.

Visst kan ein hevda at bøkene er litt enkle når det blir trekt linjer mellom dei gode og dei vonde. Men dette er trass alt ei forteljing som handlar om at ein vond despot held på å ta over makta i verda, og forteljinga er plassert innanfor fantasy-sjangeren. Og at alt ikkje er så heilt enkelt, ser ein når ein følgjer ein del av dei viktigaste karakterane i boka, ikkje minst den gåtefulle og til dels usympatiske Severus Slur. Men det står fast at i J.K. Rowlings magiske univers finst godt og vond, dei kan skiljast og enkeltmennesket må velja side.

Med Bjørn Sortland på tur

Bjørn Sortland er ein produktiv forfattar med ei rekkje bøker for born og unge på rullebladet. Heldigvis er mange av bøkene hans òg lesne inn som lydbøker, og dermed passar dei godt til å gjera lange bilturar om ikkje kortare, så i alle fall trivelegare.

(Foto: Andrva,
Wikimedia Commons)

Av det lettare slaget er serien med dei korte krimbøkene om David og familien hans i kamp mot erkeskurken Stig Svartvik. Handlinga er knytt til ei reise til ein eller annan utanlandsk eller norsk by, og dei ulike bøkene har fått namn etter dette: Bergen-mysteriet, Venezia-mysteriet, Stavanger-mysteriet, Luxor-mysteriet, Istanbul-mysteriet for berre å nemna nokre av titlane. Forteljingane er artige og spennande. Dei fungerer godt for born på veg inn i tenåra, men vaksne kan òg ha glede av å følgja denne familien på sine farefulle reiser. Gode landevegs-lydbøker bør som kjent ha noko å gje til denne siste målgruppa òg.  Etter å ha høyrt gjennom ganske mange av desse lydbøkene på relativt kort tid, er det likevel greitt med ein pause. Det blir litt likt og forutseieleg frå bok til bok. Kanskje er det naturleg at det blir slik med bøker i ein lettare krimsjanger.

12 ting som må gjerast rett før verda går under heiter ei anna bok av Bjørn Sortland. Denne romanen om ei jente i byrjinga av tenåra er ei vakker bok. Her handlar det om livet, døden (eller jordas undergang), kjærleiken og Gud. Hovudpersonen bur saman med den eldre søstera, som er psykisk utviklingshemma, og med mora og faren. Men no har foreldra funne ut at dei skal skiljast. I denne situasjonen søkjer hovudpersonen kontakt med klassekameraten Jan, som er presteson, «kristen-kristen», tilflyttar frå Manglerud, forsiktig og skikkeleg, litt einsam, og i det store og heile litt på utsida av normaliteten i det vestlandske lokalsamfunnet. Sortland flettar dei store spørsmåla saman med dei kvardagslege småtinga på ein framifrå måte. Humoren og den venlege ironien er sjeldan langt unna. Feil og manglar hjå dei vaksne blir godt, men ikkje krast poengtert. Eller kva skal ein seia om ei mor som serverer ostesmørbrød med løk og tunfisk når dottera får ein gut på besøk.   



Gud er viktig i 12 ting. Tru er ikkje tabu, men tvert om ein spennande del av denne historia og ein naturleg del av tankelivet til hovudpersonen. I siste delen av boka skjer det eit par overraskande vendingar. Forteljinga bryt kanskje ikkje heilt grensene for det realistiske, men ho skriv seg likevel ut over rammene av det sannsynlege. Den som les, får sjå.