Eit halvt liv, og vel så det

Forfattaren Per Sivle
(foto: Mittet & Co. AS,
frå Wikimedia Commons).

Dei mjuke ord frå mor sin song ved vogga, og vesle lerka med sin gladaste song. Per Sivle skreiv om dette, men i hans eige liv drukna dei varme og glade tonane til slutt i ein mørkare melodi. 

Per Sivle døydde i 1904, då var han 47 år gammal. Han hadde skrive forteljingar, humoristiske "stubbar" og arbeidarromanen Streik. Som redaktør av Kristianiaposten og Buskeruds Amtstidende skreiv han artiklar og innlegg om dagsaktuelle spørsmål. Ikkje minst forfatta han dikt. "Den fyrste song eg høyra fekk" er ein kjær del av den felles norske songarven. Mange har òg sunge med i den glade visa om "vesle lerka".

PÅ LIVSENS HAV. Sivle har ingen tekstar i den salmeboka som i dag er brukt i Den norske kyrkja, men i Nynorsk salmebok fekk han i si tid skotuppen innom med ein salme som står under Bot- og bededag:

Eg stemner fram på livsens hav,

det er som på ei opi grav,

med stormens velde frodar;

mitt segl er rive, styret fast,

og riggen fallen, knekt mi mast,

og land eg ikkje skodar.

Og slik held det fram. Det er veike vona mot dei knusande kreftene. Salmen er eit ope spørsmål om kven som vil vinna til sist. Men vona er der. 

DEN EINE SOM LEVDE. Vesle Per fekk ein vanskeleg start i livet. Mor hans var tenestejenta Susanna, faren var hestehandlaren Eirik. Sivle vart til før dei to var gifte. I Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle (Oslo, 2007) fortel forfattaren om korleis broren henta Susanna frå Stalheim til Flåm då ho skulle føda. Foreldra hennar ville ikkje ta imot henne, men ei tante og ein onkel ville. Det var på vinterstid, og ferda gjekk over isen på fjordarmane i Sogn. På denne turen prøvde den fortvila Susanna å gjera det slutt med å kasta seg i ei open råk i isen. Broren berga henne, og med henne vesle Per som ho bar i magen. 

Skjønt, fleire måtte hjelpa til. Det vart tvillingfødsel, og det såg ut til at ingen av dei to gutane ville greia seg, men jordmora klarte å kjempa liv i den eine. Det var vesle Per. Forteljinga om mor hans, Susanna, er sterk og gripande. Etter fødselen vart ho gift med Eirik. Innanfor ein periode på berre to og eit halvt år hadde Susanna tre tvillingfødslar. Alle seks borna var gutar. Per var den einaste av dei som levde opp. 

Då Susanna døydde, var Per berre to og eit halvt år. Heile livet insisterte han på at han likevel var i stand til å hugsa mor si. Som vaksen skreiv han om det han mintest frå dødsdagen, og at han hadde sett det blåaktige nålyset, som varsla død. 

Livet hans vart sjølvsagt dramatisk endra etter at mora døydde. Faren var hestehandlar og dermed på reisefot. Sivle budde resten av oppveksten sin i tre ulike fosterheimar. Mange år seinare, ikkje lenge før Sivle sjølv gjekk bort, skreiv han diktet "Gøym meg, Mor!":

Og Menniskja vankar so vida ikring,

og kvar ho so gjeng, ja, so gjeng ho i Ring.

Og naar ho so eingong fyr Aalvor vert trøyt,

og alting er freista, og alting er nøytt,

so ligg ho og maular og veit inkje meir

enn berre ei Længting som Fugl til sit Reir:

"Mor, Mor, gøym meg, Jord!"

BOKA OM SIVLE. No bør det skytast inn at dette ikkje berre er ein artikkel om Per Sivle, det er ei bokmelding av Eit halvt liv - ein biografi om Per Sivle av Alfred Fidjestøl. Kanskje det er litt seint å melda ei bok som kom ut i 2007. Men eg synest det gjev meir meining å melda ei interessant gammal eller halvgammal bok enn ei uinteressant ny.

Fidjestøl har skrive ein glimrande biografi om Sivle. Vi får innblikk i eit vanskeleg liv, og vi møter ei tid som var svært ulik vår tid, men der samstunds mykje av det vi tek for gitt, vart forma. Boka kjem nær nok til å vekkja medkjensla med Sivle. Ho trekkjer seg samstundes respektfullt unna, slik at vi får eit eit større overblikk. Vi ser ikkje berre Sivle, vi ser òg dei ikring han og litt av deira perspektiv. 

Det er tydeleg at det finst eit stort og variert kjeldemateriale, og filosofen og journalisten Fidjestøl handterer materialet som ein god historikar. 

PÅ SKULEVEG.  Ein kan undra seg over kva Sivle ville vore utan skulane og utdanninga. No vart det aldri noka høgare universitetsutdanning på han. Han måtte avbryta den. Evnene var der, men helsa ville ikkje. Det er uansett slåande kor viktig utdanninga var i livet til den evnerike bygdeguten. 

Faren kjøpte bøker til Per, mellom anna om norsk historie. I den fosterheimen der han budde lengst, hjå haugianarparet Brytteva og Bottolv Brekke, vart han òg kjend med sonen i huset, Olav. Dei første skuleåra gjekk Per på omgangsskule, der elevane møtte til undervisning i stovene på ulike gardar. No var det temmeleg ymse med skulestellet i denne tida, og Fidjestøl refererer til frustrasjonane frå ein av omgangsskulelærarane i Vossetraktene. Han skulte på ein gard der det nyss var kome både ein baby og ein grisunge: 

"Husmori gjekk som vanleg ut og inn, og rett som det var, skreik baade barnet og grisungen av alle livsens krefter, medan ho som skulde sjaa til deim var ute. Eg laut difor ofte baade vogga og stella med grisen samstundes som eg skulde undervisa borni".

Kva klagar dei etter, lærarane i vår tid.

I omgangsskulen hadde Per forsterbroren Olav Brekke som lærar, og han ser ut til å ha vore ein god hjelpar for den gløgge ungguten. I 1872 hamna Per på folkehøgskulen i Sogndal. Skulen vart styrt av Jakob Sverdrup, som seinare skulle bli kyrkjeminister i regjeringa til onkelen Johan Sverdrup, og etter kvart eit ynda hatobjekt for den radikale delen av den store venstre-alliansen. 

Per drog til hovudstaden Kristiania for å studera, som så mange andre glupe bondegutar, men helsa sette etter kvart ein stoppar for planane. 

Gjennom utdanningsåra i Sogndal og Kristiania vart han kjent med mange som  spela viktige roller i samtida og ettertida. Den seinare biskopen Bernt Støylen var ein av dei. Støylen introduserte dessutan Sivle for Anders Hovden, presten og salmediktaren som vart ein trufast ven og våpendragar for Sivle gjennom livet. Den seinare indremisjonshovdingen Andreas Lavik, og bror hans Johannes, vart han kjend med i Sogndal. Lavik gav ut den tidlege diktsamlinga Digte, pietistiske dikt som Sivle seinare tok avstand frå. Vossingen Johan Seckmann Fleischer var ein annan av Kristiania-venene. Fleischer var modell for hovudpersonen i Hans Jægers Fra Kristiania-bohêmen og levde eit dandy-liv fram til han skaut seg. I hovudstaden møtte Sivle Ivar Aasen og eventyrsamlarane Peter Chr. Asbjørnsen. Mange fleire kontaktar og vener kan nemnast. Norge var eit lite land, endå meir då enn no. 

Tida i Danmark på Askov Højskole var òg viktig. Askov var ei høgborg for den danske grundtvigianismen, og der møte Sivle henne som skulle bli kona hans, skispreiardottera Wenche Nilsen frå Bergen. Utdanninga dreiv Sivle til nye stader. Det gav den halvt foreldrelause bondeguten med eit vanskeleg forhold til faren nye vener, nye tankar og nye nettverk.

EIT POLARISERT NORGE. Dei som synest den offentlege samtalen i vår tid er for polarisert, burde teke ein snartur tilbake til Norge på slutten av 1800-talet. Midt på 1880-talet hadde den breie venstrealliansen vunne gjennom med prinsippet om parlamentarisme. Makta skulle liggja i Stortinget, og regjeringa skulle basera seg på tillit i Stortinget. Men deretter sprakk den breie politiske alliansen. Det moderate venstre hadde sin bastion på Vest- og Sørlandet, og vart støtta oppe av den kristne lekmannsrørsla. Etter kvart var det denne gruppa i Stortinget helten frå kampen om parlamentarismen, Johan Sverdrup, baserte seg på. Brorsonen Jakob var med som kyrkjeminister. Det reine venstre vart etter kvart den dominerande etterkomaren etter den breie alliansen. Til tider var det ein kulturkrig mellom moderate og reine, sjølv om grenselinene ikkje alltid var like klare. Det tredje partiet, Høgre, var eit meir stabilt element. Nye politiske saker kom etter kvart i framgrunnen, slik som spørsmålet om utviding av røysteretten, arbeidarane sine kår og unionen med Sverige. 

Frontane var kvasse. Dette var tida for dei store folkemøta, folkerørslene braut seg fram, dei store kulturpersonlegdomane (som Bjørnstjerne Bjørnson) stod på pidestall - og ikkje minst voks det fram ein stor flora av aviser med eit glødande politisk engasjement. Pride-marsjar var dei forskåna for i dei dagane, men hovudstaden opplevde konkurrerande 17.-maitog med klar politisk bodskap. Per Sivle vart kalla til redaktør for Kristianiaposten, ei regjeringstrugen og moderat avis som støtta sverdrupane. Dermed vart diktaren frå Vossestrand ei skyteskive for Reine Venstre sine mange agitatorar.

TO UTGÅVER AV SAME MANNEN? Sivle kunne skriva og setja på trykk radikale dikt i Kristianiaposten. Men som redaktør forsvara han samstundes ei moderat og varsam linje i politikken. Det resulterte i avispolemikk og æreskjelling. Ein av kritikarane snakka om "Hr. Sivles to Bevidstheder" og meinte dikta uttrykte Sivle sine inste tankar, medan han som avisredaktør agiterte for det han var betalt for. Så kanskje var redaktørjobben, med det tiløyrande forsvaret av sverdruplinja, noko han gjorde for å skaffa eit levebrød til seg og ektefellen Wenche? 

Sjølv protesterte Sivle mot påstandane om at han ikkje meinte det han målbar som redaktør. 

Fleire av dei som prega han i dei tidlege åra, vart moderate venstremenn. Sett i lys av det Sivle skreiv i åra etter redaktørtida, meiner Fidjestøl at han gjekk gjennom ei reell politisk radikalisering etter kvart. Sivle var i så fall ikkje den einaste. Det låg i tida. Eit anna døme er den pietistiske ungdomsvenen Andreas Lavik, som vart politisk radikalisert rundt 1890, medan Sivle framleis slåss for den moderate linja på redaktørplass i Kristianiaposten. 

Fidjestøl ser likevel ikkje seinare radikalisering som heile forklaringa. Han konkluderer med at det må ha vore "eit reelt avvik mellom det Per Sivle skreiv i Kristianiaposten, og den politiske lina han eigentleg stod for" (s. 322). Sivle-biografen ser likevel ikkje dette som hykleri, men forklarar det med den sterke vekta personleg lojalitet hadde for Sivle. Han "sette lojaliteten til Johan Sverdrup høgare enn lojaliteten til Sverdrups politiske prosjekt". 

På den måten bergar Fidjestøl Sivle sitt ettermæle som redaktør, på sett og vis. Sivle hadde inst inne meir av dei radikale haldningane, dei haldningane som den norske historieforteljinga i ettertid har kanonisert. Og personleg truskap og lojalitet er jo ikkje dei dårlegaste eigenskapane eit menneske kan ha. Her kan ein sjølvsagt lura på om biografen endar på ei for Sivle-venleg tolking, men eg synest drøftinga i boka argumenterer godt for konklusjonen. 

No er det heller ikkje som redaktør Sivle har levd vidare i ettertida, og det var heller ikkje politisk polemikar han først og fremst var. Det var poet og forfattar han ville vera. Sjølvsagt var det ikkje tette veggar mellom politikk og poesi heller. Dei nasjonale dikta han skreiv var del av ei mektig og brei bølgje som gjekk over landet desse åra - kall det fedrelandskjærleik, eller kall det nasjonalisme. Her passa Sivle inn, og han vart ein nasjonal skald. 

SISTE MOTBAKKEN. Men han skreiv òg om andre ting. Dikta kunne vera sterke og personlege. Den gode tida på Askov i Danmark hadde han skrive at "Livet, det er daa det likaste, lel". Hausten 1890 skreiv han eit isnande sjølvmords-dikt: "Dødsdom er falden og ei appelleret, Dommen just nu exekveret".

Sivle hadde eit vanskeleg liv, det skjønar vi godt av biografien. Det gjekk nedover med han etter kvart. Sjukdom, alkohol og pengesorger gjorde livet tungt. Diktaråra var i fer med å tørka ut. Han sleit med å syta for sin eigen vesle familie økonomisk og levde i lange periodar borte frå kona og dottera. 

I september 1904 tok han sitt eige liv i hovudstaden Kristiania. Han etterlet seg den trufaste og engasjerte kona Wenche og dottera Sussi. 

Tittelen på boka vekkjer ettertanke: Eit halvt liv. For eit liv er no det det er, og det er levd så mangslags liv. Eg skjønar tanken bak tittelen, det gjer forfattaren greie for, og det er ei treffande formulering. Likevel smakar det ikkje heilt godt å gjera menneskeliv om til brøk.

Biografien om Per Sivle er det i alle fall ikkje noko halvt over, det er eit heilstøypt arbeid.

Predikantkammerset

Ei kvitmåla stove med ei raud, lita løe rett bortom og ein steinmura dokjellar imellom. Huset attmed vegen på Brakstad skil seg ikkje så mykje frå mange andre småbruk på strilelandet ved første augnekast. Men det har eit rom som ikkje alle andre har.

Nora kammerset på Brakstad står som eit lite utstikk på kortsida av huset, og det har ein tvilling i sør. Men det var kammerset i nord som var predikantkammerset, eller «profetrommet», som dei sa sånn halvt på spøk. Berre ei dør skil rommet frå stova i huset, og kammerset er ikkje stort: 250 x 170 cm. Taket er skrått, og rommet har eit lite glas som vender ut mot vegen og jordet. Ein gong stod det ei seng og eit bord her.

Når lekpredikantane, emissærane, kom til bygda og skulle halda møte på bedehuset på Tveiten, var det her på dette kammerset dei budde, hjå Elsa og Andreas og dei tre borna deira på Brakstad. Ein av dei tre, Arnt Svein Brakstad, tek oss med inn i predikantkammerset og gjev oss ein gløtt inn til dei omreisande forkynnarane som kom til denne bygda på Holsnøy på 1950-talet. Brakstad vart fødd i 1945, og i 1961 flytta han heimanfrå for å gå på indremisjonen sin folkehøgskule på Frekhaug.

Arnt Svein Brakstad på
 predikantkammerset heime
på garden på Brakstad
(foto: Arve Kjell Uthaug).

Frekhaug var tradisjonelt ei høgborg for indremisjonen, og Tveiten var heller ikkje noko dårleg område. Rundt om i Nordhordland fanst det i dei fleste bygder små eller større «veneflokkar» som søkte saman i eit religiøst fellesskap som vaks fram nedanfrå i samfunnet. Dei omreisande predikantane knytte desse gruppene saman til eit nettverk. Jamt over kom emissæren frå same lag av folket som dei han, eller sjeldnare ho, tala til, og dei snakka same språket. Her stod bonden, fiskaren, fabrikkarbeidaren og ferjebillettøren på talarstolen. Ein var «fritidspredikant», ein annan kombinerte predikantgjerninga med eit anna yrke, ein tredje kunne vera fulltidstilsett i kristen samanheng. Desse omreisande preikarane var nøkkelpersonane i dei fleste av dei religiøse vekkingane som la til nye personar og utvida veneflokkane.

Det var predikanten som forkynte Guds ord på møta.

Hans Nielsen Hauge blir ofte rekna som den første av dei omreisande predikantane her til lands. I alle fall er han den mest kjende. Hauge vart fødd for 250 år sidan i år, og han hadde si livsforvandlande gudsoppleving ute på marka heime i Østfold. Etter han følgde det mange andre. Nokre av desse budde på predikantkammerset på Brakstad og heldt møte kveld etter kveld i bedehuset på Tveiten. Då hadde allereie Lars i Njøtæ rodd rundt i fleire tiår og halde oppbyggjelege samlingar på strilelandet. Han var ein original, nesten som ein maskot for bedehusfolket. Og nokre år før Lars for første gong duppa åreblada sine sjøen for Herrens store sak, gav Andreas Lavik seg over til Gud på høyloftet heime på Lavik i Eksingedalen. Han vart både storpreikar og stortingsmann, og han var frontfiguren for indremisjonsfolket då dei slutta seg saman i eit vestlandsk forbund.

Andreas Lavik og Lars i Njøtæ var på mange måtar ulike, men dei var to lekpredikantar frå Nordhordland som sette djupe spor. Dei fleste predikantane var likevel meir alminnelege. Ein del av dei sat på kammerset på Brakstad og førebudde preikene sine til bedehusmøtet om kvelden.

 

«Her er berre skikkelege folk, og her er alle like»

Frå boka Kristenliv i Bjørgvin (Jakob Straume, 1952, s. 249)

 

- Her er berre skikkelege folk, og her er alle like. Slik skal ein gammal mann på Atløy lenger nord på Vestlandet ha uttrykt sin urolege skepsis då emissæren kom med båt til bygda for å ha møte. Slik gav han ord til samhaldet i det gamle samfunnet, kanskje òg det religiøse konformitetspresset. Alle var jo døypte, nesten alle høyrde til statskyrkja og nesten alle såg på seg sjølve som kristne. Den kristne lekmannsrørsla utfordra denne konformiteten, og dei omreisande predikantane var sjølve urokråkene.

Dei kom med liv til bygdene, vil nokre seia, og det er ingen tvil om at mange opplevde bodskapen deira frigjerande, og at det utløyste kreativitet. Andre opplevde det stikk motsett, og la gjerne vekt på at dei splitta bygdesamfunn i eit «innanfor» og eit «utanfor». I delar av skjønnlitteraturen vart predikanten karikert inntil det hatefulle. Sjølv ville predikantane vore samde med mannen frå Atløy i ein ting: Vi er eigentleg alle like. Høg og låg, prest og bonde, alle var syndarar og trong omvending. Skikkelege, derimot, var det verre med - så lyst såg dei ikkje på mennesket sin situasjon. Bodskapen deira var enkel og klar: Omvend deg og ta imot Jesus så du ikkje skal gå fortapt.

Dermed vart predikanten òg ei urokråke som ofte førte med seg nye spenningar – mellom bedehusfolk og prest, mellom omvende og uomvende, mellom ungdomshus og bedehus. Urokråker er gjerne fargerike og forskjellige, og slik var det ofte òg med desse Guds ords omreisande forkynnarar.

 

«Ungdomslaget hadde si eiga 17. maifeiring, bedehuset hadde ei anna»

Arnt Brakstad om bygda Tveiten fram til rundt 1980

 

Då Arnt Brakstad vaks opp, var ungdomshuset og bedehuset på mange måtar motpolar i bygda.

- Her var heilt klart ei delt bygd. Ungdomslaget Von på Tveit hadde hus rett nedanfor bedehuset. Det var to heilt forskjellige miljø. Dei hadde si eiga 17. maifeiring, bedehuset hadde ei anna. Det var ingen som gjekk hjå kvarandre.

Brakstad fortel at nokre familiar feira 17. mai med leikar og fellesskap utanfor bedehuset, andre familiar feira nasjonaldagen utanfor ungdomshuset. Om kvelden var det gjerne revy på ungdomshuset og fest på bedehuset. Då Brakstad seinare kom tilbake som rektor på Vestbygd skule frå 1976 til 1986, hugsar han godt at dei for første gong fekk til å ha felles 17. maifeiring for heile krinsen på skulen.

- Det opplevde eg som ganske unikt, og det hadde eg ikkje trudd kom til å skje at dei kunne koma saman med leikar og anna på skuleplassen der, slår han fast.

 

«Nu kommer de ikke som en fredens engel, men som en forstyrrelsens!»

Andreas Lavik fortel korleis presten Hammer møtte han i Indre Holmedal (brev til broren Johan Lavik i 1881)

 

Om det var spenningar i bygda mellom bedehus og ungdomshus, minnest Brakstad at det var eit godt samarbeid mellom kyrkja og indremisjonen. Lenge var også presten ein mann du sjeldan såg i bygdene på Holsnøy. Han budde i Alversund og kom reisande til øya når det skulle haldast gudsteneste. Kanskje gjorde dette at det lekmannsstyrte kristenlivet som vaks fram nedanfrå, vart ekstra sterkt. Brakstad fortel at indremisjonsfolk sat i soknerådet, og presten vart brukt som talar på bedehuset. Mange stader var det nært samarbeid mellom prest og lekfolk, og teologar fekk viktige posisjonar i den organiserte lekmannsrørsla.

Andrea Lavik, "en forstyrrelsens engel" 
frå Eksingedalen (Foto: Stortingsarkivet).

Andre gonger var det rivingar. Generelt var indremisjonen på Vestlandet friare og striare i møtet med statskyrkja og embetssystemet enn det den hovudstadsbaserte indremisjonen var. Dette var noko av bakgrunnen for at vi enda opp med to organisasjonar som delte indremisjonen i Norge mellom seg: Indremisjonsselskapet med sete i hovudstaden, og Det Vestlandske Indremisjonsforbund med sete i Bergen.

Lekpredikantane braut med eit åndeleg leiarmonopol som prestane hadde hatt i lokalsamfunna gjennom fleire hundreår. Enkelte gonger vart det både maktkamp og mistru. Den unge forkynnaren Andras Lavik frå Eksingedalen i Nordhordland opplevde dette då han kom på preikeferd til Indre Holmedal i Sunnfjord i ein fase der indremisjonen var på veg over frå meir uformelle nettverk til organiserte lag eller foreiningar. Det er Lavik sin versjon av konfrontasjonen vi har, slik han fortalde om det i eit brev til broren Johan i 1881:

Den velkomsthilsen, jeg fik af presten Hammer, lød: «Nu kommer de ikke som en fredens engel, men som en forstyrrelsens!» (…) Sagen er nemlig den, at da han ikke kunde faa den gamle indremissjonsforening nedlagt og forpurret, saa oprettede han sammen med nogle andre en ny forening, men adskillige af de fornæmste i den er saadanne, der før har været de bitreste fiender af deslige virksomhed. Nu forlanger de, at man uden videre skal nedlægge den gamle virksomhed og overlade hele sagen i deres hænder.

 

«Efter dette maa Hr. Lavik selvfølgelig være færdig som offentlig Mand»

Dagbladet om predikant og stortingsmann Andreas Lavik

 

Denne Andreas Lavik (1854-1918) frå Nordhordland var ein av dei mest ruvande lekpredikantane på Vestlandet gjennom tidene. Bondesonen frå Lavik i Eksingedalen var nest eldst av fem brør. Dei var litt av ein gjeng: eldstemann Andres vart stortingsmann og bonde, nestemann – vår Andreas – vart stortingsmann og indremisjonsleiar, Johannes grunnla og vart redaktør i avisa Gula Tidend, Johan vart sokneprest, Dore vart teaterleiar og skodespelar.

Går ein vidare og tek med neste generasjon, ser ein at det gjerne dukka opp ein Lavik i dei store nye tiltaka som den vestlandske indremisjonsrørsla tok fatt med i den kreative og offensive fasen på slutten av 1800-talet og inn på 1900-talet: Andreas var altså den sentrale leiarfiguren då indremisjonen organiserte seg i ein samskipnad for heile Vestlandet, sonen Johannes vart den første redaktøren i avisa Dagen og brorsonen Nils vart første stortingsmann for Kristeleg folkeparti. Lavik-familien var det næraste du kom eit familiedynasti i den vestlandske lekmannsrørsla.

Som for så mange i denne folkerørsla, gav sjølve omvendinga tydeleg retning til resten av livet for Andreas. Som ung mann gjekk han heime på garden og opplevde indre ufred og strid. Han var komen bort frå den inderlege kristentrua foreldra hadde oppseda han i, og han var på kant med bodskapen som vart formidla av forkynnarane som gjesta heimen. Andreas var ein plaga mann, og sonen skriv at han i denne tida gjekk så langt at han «at han pisket sin egen rygg for at bli skikket for Guds rike». Ein haustdag toppa det seg etter at han hadde lese forteljinga om den bortkomne sonen i Lukas 15, og brorsonen Nils Lavik rapporterer, nokså nøkternt: «Jubel vart det ikkje; men han fekk fred».

På 1870- og 1880-talet var Lavik lekpredikant i både i Bergen by og på reiser andre stader. Etter kvart vart han òg trekt inn i politikken, og kom inn på Stortinget for Moderate Venstre i perioden 1889-1891. Dette var ein kristenfløy av det store og breie partiet Venstre, eit parti som hadde gått i oppløysing etter at den politiske parlamentarismen var kjempa fram. Lavik må ha vore ein politisk sett uferdig mann då han kom inn på Stortinget. Dei tre åra på tinget vart han radikalisert, glei bort frå det partiet han var valt inn for, og kom i klabeit med den mektige Lars Oftedal, som var ein leiarfigur både i Moderate Venstre og lekmannsrørsla på Vestlandet. Ei av sakene der Lavik markerte fellesskapet med dei radikale, var gjennom støtta til røysterett for kvinner i stortingsdebatten i 1890. Kanskje var det likevel ikkje den politiske utviklinga som var tyngst å svelgja for dei som hadde valt han. I 1891 vart Lavik alvorleg sjuk. Kona Margrethe kom over til hovudstaden for å pleia han, og to av brørne hjelpte til. Etter å ha søkt råd hjå meir røynde folk sende han inn pleierekning med forklaring. Finansdepartementet dekte berre delar av rekninga. Vi har all grunn til å rekna med at Lavik handla i god tru. Men saka vart ein offentleg skittentøyvask som skandaliserte han, og Dagbladet slo fast at han etter dette sjølvsagt måtte vera ferdig som offentleg mann.

Ferdig med politikken var han. I fleire år var han òg utestengt frå talarstolane i lekmannsrørsla. På slutten av 1890-talet vart det likevel forsoning med indremisjonsvenene, og forbausande raskt vart Lavik den samlande leiaren for indremisjonen på Vestlandet. I 1898 vart han den første sekretæren (generalsekretæren) i Det vestlandske indremisjonsforbund.

 

«Velsigna band som bind Guds folk i saman her»

(Frå ein bedehussong omsett av Trygve Bjerkrheim i 1951)

 

Predikantane som budde på Brakstad tala på møte om kvelden på bedehuset på Tveiten. Stort sett kom dei frå Misjonssambandet og indremisjonen. Vanlegvis kom dei for ei veke, men tida kunne bli utvida til to eller tre veker om det kom mykje folk. Arnt hugsar ikkje at han kvidde seg for å dela hus med nokon av dei som kom. Men det var temmeleg lydt mellom stova og predikantkammerset. Arnt likte forresten å vera tidleg oppe om morgonen og lytta til radio Luxembourg, og han måtte nok passa volumknappen.

Nokre av predikantane dreiv gard om sommaren og reiste som forkynnarar om vinteren. Arnt hugar at Magnus Herfindal frå Vaksdal var ein av dei som tydelegvis var van med gardsarbeid. Han tok eit tak på Brakstad og hjelpte til med veden:

- Han var så sterk, han tok stokkane og lempa dei av garde, fortel Arnt og minnest ein roleg kar med grov stemme. Dette med stemmebruken kunne det no vera litt ymse med når forkynnarane kom på talarstolen.

- Når dei sto på talarstolen, la dei kanskje litt om til sånn taleform. Men Herfindal, sånn som eg hugsar han, snakka liksom heilt vanleg på talarstolen på møte òg, slik han gjorde elles.

- Var det nokon andre av desse predikantane som gjorde spesielt inntrykk på deg?

- Då må eg nesten ta fram ho Laura Fagerli. Ho var den første dama som eg kan hugsa reiste rundt som predikant. Ho var ei veldig myndig og bestemt dame, ein sjølvstendig type, minnest Arnt. Han hugar òg at nokre av predikantane hadde med seg instrument som dei spelte på.

 

«Blomane i bestestova hans far»

Tittel i boka Lars Njøten (Johannes Kvalheim, Bergen 1950, s. 102)

 

Truleg var ikkje Lars Johannessen Njøten (1867-1953), han Lars i Njøtæ, innom hjå Elsa og Andreas på Brakstad. Arnt har i alle fall ingen minne av det. Men Lars fór rundt og heldt møte på Strilelandet i over femti år. Han fiska, dreiv småbruk og reiste med Guds ord. Lars var ein original. Han har til og med fått sin eigen vesle biografi, og det er ikkje ein kvar lekpredikantar forunt. I boka Lars Njøten står han Lars fram som mild, gudfryktig - og rotekte som ein sprakebusk på strilelandet.

Småbrukaren, fiskaren og lekpreikaren Lars frå Njøtæ
fekk sin eigen biografi, som selde godt. (Annonse frå
Dagen 21. desember 1950).

Det lever enno menneske som hugsar at han møtte borna med helsinga om at dei var blomane i bestestova til Vårherre. Lars heldt seg ikkje berre heime i Njøtæ og på Austrheim. Rett nok var han på ein måte ein mann som høyrde gamletida til. Han ville helst gå til fots, bilen var han mindre fortruleg med. Til sjøs fór han gjerne med årar og segl, eller med rutebåten. Med reisinga si på kryss og tvers, ikkje minst i ytre Nordhordland og Masfjorden, var han ein av mange lekpreikarar som batt saman og gav kraft til det som kanskje er den sterkaste og mest varige folkerørsla dette landet har sett. Inga anna folkerørsle nedanfrå i samfunnet har reist så mange hus som den kristne lekmannsrørsla gjorde med sine mange bedehus. Berre i det som inntil nyleg var Meland kommune, står det framleis ni hus som er eller har vore i bruk som bedehus – og då er ikkje pinsevenene sine hus rekna med. Kanskje er det heller ingen andre folkerørsler som har forandra retninga på så mange enkeltliv, men det er langt vanskelegare å måla.

Lars i Njøtæ måtte ut. Av og til drog han ein stad og bad inn til meir enn vanleg møte. Då var det «fest» med mat og triveleg samvær attåt gudsordet. Denne typen fest var den gongen ei eiga samværsform i lekmannsrørsla. Biografen hans fortel om fleire slike festar som Lars i Njøtæ stelte til, og han kvidde seg ikkje for å gjera stas på utkantane, slik som på denne turen inn i Masfjorden:

Ein annan gong for han til Kringlen og hadde fest. Ola Ådnekvam var med. Kringlen er ein liten gard omlag 1 mil opp frå Solheim i Masfjorden. Noko mat vart det att der og. Lars tok maten med seg. Då dei rodde ut fjorden, gjekk dei i land i Stegalvik – ein einbølt gard lenger ute i fjorden. Ola Stegalvik stod og laga til ei hes då dei kom. – Det er truleg den einaste festen som har vore der. (Lars Njøten av Johannes Kvalheim, 1950, s. 87)

Eg veit ikkje om det alltid vart like mykje fest heime når han drog ut med Bibelen i veska og kona var att på garden. Han vart ein gong spurt om korleis han kunne sleppa frå, han som hadde gard: - Eg grin augo att og spring ifrå da. På annan måte skjer da ikkje. Eg grin augo att og spring ifrå da, sa småbrukaren og lekpreikaren.

Lars var ein mann utan nemneverdig utdanning, ein alminneleg stril av småkårsfolket. Merkelappen urokråke passar neppe, men ein fargerik og folkekjær original var han.

 

Då Arnt Brakstad vaks opp, var det stor aktivitet i Tveit bedehus på Holsnøy. Møteveker, eit stort musikklag, basarar, 17. maifeiring og tre ulike slag julefestar. Huset prega bygda. Yngres-laget var for ungdom frå tolv år og oppover.

- Nesten halve skulen gjekk på Yngres og var med i musikklaget, minnest Arnt.

Tveit bedehus står der enno, stort og fint, og blir leigd ut til bryllaup og runde dagar. Men yngresarbeidet, julefestane, musikklaget – ja, sjølv møtevekene er det slutt på. Bedehusa rundt om har ikkje den magnetiske krafta dei ein gong hadde. Mange hus står tomme, og arbeidet som finst, er gjerne sentralisert til færre bedehus. Predikantane kjem ikkje lenger til kammerset på Brakstad og bedehuset på Tveiten.

(Artikkelen over er òg trykt i Melandjul 2021)   

Motvinds menn

Slik såg avisa ut då Johannes 
Lavik, den første redaktøren, 
gjekk bort i 1952.

Det har vore mange stormkast i historia til avisa Dagen. Kasta har kome utanfrå, eller dei har kome i redaksjonslokala og feid gjennom styreromma. Men motvind og kamp har ikkje stoppa denne avisa frå å gå vidare. Og kanskje er Dagen den mest opposisjonelle dagsavisa her til lands.

I fjor kom boka om Dagen ut: Dagen 1919-2019 – kulturell motstemme i hundre år. Forfattaren er Dag Kullerud, mangeårig journalist i Dagbladet og NRK. I tillegg har han skrive biografiar om m.a. Ole Hallesby og Hans Nielsen Hauge, og ei bok om Bibelen i Norge. Med andre ord er han ein mann med både innsikt og tilbørleg avstand til å ta fatt på ei bok om den kristne dagsavisa med sete i Bergen.

Lesaren

Det finst neppe nokon som har ploga seg gjennom så mange Dagen-artiklar som det Kullerud har gjort. No kan eg sjølvsagt ikkje utelukka at det sit ein tilårskomen abonnent inne i ein vestlandsk fjordarm og har lese alt av smått og stort gjennom mange tiår. Den fjordarmen må vera djup.  Kullerud har dessutan lese seg gjennom avisa over heile tidsspennet – frå starten i 1919 og framover til vår eiga tid.

Gjennom Dagen 1919-2019 blir ein klok på avisa, den kulturen ho vaks fram frå og dei markante menn som har ropt kommandoar frå redaktørbrua. Av og til kunne eg ønskt meg framstillinga supplert av litt meir statistikk og kvantitativ tilnærming – t.d. ein samanhengande statistikk over opplagsutviklinga i heile perioden, eit par kart som viser kor lesarane høyrde og høyrer til geografisk, ein breiare analyse av kven styremedlemane var og kva kristeleg forankring og sosial bakgrunn dei hadde.

Slikt kan ein ønskja seg. Men ei bok kan ikkje ha med alt. Kullerud har valt å avislesa seg fram til forteljinga om Dagen, og sjølvsagt supplert med både munnlege kjelder, bøker, styreprotokollar,  brevsamlinga etter Arthur Berg mm. Det har resultert i ei leseverdig og innsynsfull bok. Ei bok der forfattaren ikkje legg skjul på sine subjektive vurderingar, men han gjer det så taktfullt og varsamt at det ikkje stenger for innsikta.

For min eigen del tok eg fatt på denne boka med ekstra stor interesse. Eg vaks opp med avisa Dagen. I barndom og tidleg ungdom var det ingen, ved sida av heimen og det lokale bedehuset, som forma oppfatningane mine om kristendom og samfunn som Arthur Berg og avisa hans. Rundt 1990 jobba eg ei stund i avisa, ikkje så lenge, og det var i den vêrharde perioden då Finn Jarle Sæle var redaktør.

Dagen frå 1. februar 2020.

Redaktørar i kamp

Avisa Dagen har hatt seks sjefredaktørar (om ein held utanfor Finn Wiig Sjursen  og Werner Johannessen som delte på ansvaret ein kort periode). Johannes Lavik var den førte, han styrte skuta frå avisa vart skapt i 1919 og fram til han døydde i 1952. Deretter kom det ei rekkje med sjefredaktørar som alle gjekk av etter intern strid: Først Odd Strand, så Arthur Berg, deretter Finn Jarle Sæle og så Odd Sverre Hove. Sjette redaktør i rekkja heiter Vebjørn Selbekk, og sit tilsynelatande trygt i stolen. 

Dei ufrivillige og konfliktfylte redaktørskifta gjev grunn til ettertanke. Kristen-Norge har sine konfliktar, kanskje i like stor grad som sekulære institusjonar og organisasjonar, og eg trur ikkje konfliktane er enklare – eller jamt over blir løyst betre – i kristeleg samanheng. Konfliktar vil alltid oppstå, sånn er berre livet. Men når «åndskamp» blir ein tilleggsdimensjon, kan det blir vanskeleg å skilja mellom Guds vilje og menneske sin vilje - og då blir det ikkje lett sjølv om partane i utgangspunktet vil det så vel. I tillegg til den ytre samfunnskampen, har Dagen hatt meir enn nok av slike indre stridar. Det går tydeleg fram av boka til Kullerud. Stundom har det enda med spetakkel. Av og til har det gått hakket smidigare. Den sist redaktørkonflikten boka fortel om, som enda med at sjefredaktør Odd Sverre Hove og redaktør Johannes Kleppa trekte seg, er eit døme på det siste. Begge to skriv framleis for avisa.

Dei fleste redaktørane har vore svært markante debattantar, og dei har i sterk grad prega samfunnet sitt inntrykk av avisa. Dei har gjort Dagen den mest motstraums dagsavisa i landet. Det var derfor ikkje utan grunn at Harald Stanghelle under samanslåinga mellom Dagen og meir karismatiske Magazinet slo fast at desse avisene «utfordrer den kompakte majoritet på et vis som får Klassekampen til å virke fislete moteriktig» (s. 295).

Eminensen

Johannes Lavik var den første redaktøren. Han representerte eit kristeleg gründerdynasti som på slutten av 1800- og inn på 1900-talet var tett vevd saman med indremisjonsrørsla med hovudsete i Bergen. Faren Andreas var den første leiaren av Det Vestlandske Indremisjonsforbund. Mora Margrethe styrte det nye misjonshotellet i Bergen. Fetteren Nils vart litt seinare første Stortingsmann for KrF.

Johannes ruvar. Han var utan tvil ein stor formidlar og ein skarp tenkjar. Kullerud teiknar et sympatisk portrett av den første Dagen-redaktøren, og ser i han ein pressemann med større nyanserikdom enn enkelte av etterfølgjarane i redaktørstolen. I den tida Johannes Lavik var sjef, var utan tvil den veksande nazismen i Tyskland og okkupasjonen det mest dramatiske avisa opplevde. Dagen har ei ærerik historie frå denne tida, og ikkje minst utanriksmedarbeidaren og leiarskribenten Arne Giverholt peikte tidleg og tydeleg på faren frå den tyske nazismen. I 1942 stoppa avisa, i motsetning til storebror Bergens Tidende som held fram gjennom heile krigen, men med nazi-redaktør.

Eit forklaringsproblem

Kullerud skriv godt og opplysande om Lavik og avisa hans. Éi lita høne har eg likevel å plukka med forfattaren av Dagen 1919-2019 når det gjeld måten han forklarar Lavik sine standpunkt på i nokre aktuelle saker. Sjølv om Lavik står fram som ein mann av prinsipp, teiknar Kullerud han samstundes som ein meir kompromissvillig og allianseorientert redaktør enn etterfølgjaren Arthur Berg. Det kan neppe vera feil, og det er sjølvsagt ingen motsetnad mellom prinsipp og ein viss kompromissvilje.

Likevel stussar eg over måten Lavik sine standpunkt blir forklart på i eit par tilfelle. Når Dagen under Lavik etter kvart landa på eit skeptisk syn på kvinner som prestar, var det resultat av ei dreiing som «var helt nødvendig, både av hensyn til abonnentene og ikke minst til det kristne lederetablissement med professor Ole Hallesby i spissen» (s. 82). Avisa hadde ei opnare haldning til kvinnelege prestar tidleg på 1920-talet, utan at det ser ut til å ha knaka i samanføyingane av den grunn. Det er ingen tvil om at Dagen reagerte mot politisk vilje til å overstyra kyrkja i denne saka. Men at omsynet til reaksjonar frå abonnentar og kristenleiarar skal ha forma synet på kvinnelege prestar, er så langt eg kan skjøna, ein spekulasjon. Kullerud resonnerer på liknande vis om Dagen sitt syn på Guds grønne enger, eit teaterstykke som sette sinna i kok. Her viser Kullerud til at biskop Berggrav vurderte stykket positivt, og at Lavik sjølv var ein mann som hadde lese mykje: «Kan han også i denne saken ha vært bundet av leserkretsen og den teologiske eliten i Oslo?» (s. 99). Også i motstanden mot forplantingslære i folkeskulen meiner Kullerud det er grunn til å spørja «om hvor bundet Lavik var av leserkretsen?» (s. 138). Men kva er det eigentleg som tyder på dette all den tid Dagen hevda synet sitt i leiarartiklar med «uvanlig høy temperatur» (s. 137) og trass i at det fanst eit tilgjengeleg, og meir smidig mellomstandpunkt i saka? Kullerud er ikkje bombastisk i bruken av desse forklaringane, og han trekkjer sjølvsagt òg inn andre forklaringsmoment. Men eg synest han i dei tre tilfella over ikkje underbyggjer godt nok argumentasjonen om at Lavik kan ha valt desse standpunkta for å tilpassa seg lesarskaren (og kristenleiarar).

Eg må tilstå at eg får eit inntrykk av at Kullerud, i velviljens namn, her gjerne vil at den kloke Lavik ikkje eigentleg skal ha hatt desse «dumme» synspunkta. Eller tek eg feil?

Alt for saki

Så kom Arthur Berg. Han kom som ein gaukunge i reiret. Odd Strand, som var sjefredaktør ein kort periode etter Lavik, ville gjerne styrka den kristelege avdelinga i redaksjonen, og helst med ein teolog. Berg vart kalla. «Han kom med betydelig teologisk og språklig kompetanse, men også med kombinasjonen av liten presseerfaring og en minimal terskel for å gå i kamp», skriv Kullerud (s. 143). Strid vart det raskt, mellom dei to redaktørane. Begge gjekk av. Etter ei tid lukkast styret i å få Berg tilbake, og han sat som sjefredaktør i Dagen i nesten tretti år.

Arthur Berg var modig, han var stri og han våga gå på tvers. Kullerud meiner forgjengaren Lavik hadde eit sterkt «gen» for å halda lesarflokken samla. Berg var derimot ein som ikkje brydde seg mykje om abonnementsstatistikken når han slåss for noko. Heller ikkje let han seg styra av forventninga om å vera litt ekstra grei og smidig med dei som sto nokolunde på same side i samfunnsdebattane. Berre spør ein KrF-veteran. Meinte Berg at saka var stor og viktig, måtte taktiske omsyn vika. Han kjempa for barnet i mors liv, mot EEC. For Israel, mot kvinnelege prestar. For lydnad mot Bibelen, mot Verdskyrkjerådet. Alt gjorde han på sin særprega måte; det hugsar vi som vaks opp med leiarartiklane hans. Energibunten frå Vestfold snakka og skreiv nynorsk i-mål, sjølv om han rett som det var òg brukte bokmål i skrift. Logikken var gjennomtrengjande og språket kreativt. Kullerud har med eit Berg-sitat som eg trur kan stå som overskrift over heile engasjementet hans: «Før eller seinare må anten trui kverva for tankens heidenskap, eller tanken må kristnast» (s.195).

Så er ikkje alt sagt om Arthur Berg med det. Sjølvsagt ikkje, han var eit menneske. Det kjem òg godt fram i framstillinga hjå Kullerud. Berg kunne bruka kampviljen til å hjelpa dei som vart utstøytte frå det gode selskap, slik Lindstrøm-saka viste. Den store korrespondansen hans viser òg at han tok seg tid ikkje berre til toppfolka, men òg til alminnelege menneske. Og han kunne – når saki oppmuntra til det – gå i allianse med dei som sto han fjernt på andre område. Under EEC-striden kunne han gå arm i arm med ein som var hovudmotstandar på andre felt, og halda appellar saman med ein fagforeiningsleiar. Og antikommunisten Berg tok unge kristensosialistar i forsvar: Det skulle ikkje øvast kristen læretukt på politiske premissar.

Eg synest Kullerud alt i alt både teiknar eit opplysande portrett og gjev ei fair vurdering av Berg. Visst anar vi at forfattaren har meir sans for Laviks kårde enn Bergs sleggje. Men Kullerud får fram den unike karakteren Berg var, og om han ikkje tek alt i beste meining, opplever eg at han tek Berg i beste meining så langt han meiner det er rimeleg.

Stormkast

Etter Berg kom Finn Jarle Sæle, som var redaktør frå midten av 80-talet til slutten av 90-talet. Kullerud skildrar ei turbulent tid, med mykje uro internt i avisa, både i redaksjonen, i styret og mellom redaktøren og styret. Avisa vart eit kampanjeorgan, meir enn ho har vore nokon gong før eller seinare. Det enda med at styret sa opp Sæle. Teologen frå Laksevåg er ein mann med stor energi, og han starta opp vekeavisa Norge i dag etter at han måtte gå frå Dagen. Ei avis som no har eksistert i over tjue år og med eit stabilt opplag på godt over ti tusen. Deretter overtok ein annan teolog, Odd Sverre Hove, som sat i sjefsstolen i Dagen-huset litt over ti år, til han og medredaktøren Johannes Kleppa trekte seg. Kullerud trekkjer m.a. fram at Hove markerte eit prinsipielt skilje mellom reportasjar og kommentarartiklar.

Atter ein lekmann

Omtalen av dei seinaste åra fram til i dag er kortfatta i boka. Tida frå 2010 med Vebjørn Selbekk som redaktør er knapt med. Det var han som gav Kullerud oppdraget med Dagen 1919-2019, og han er sitjande redaktør i avisa.  Til saman er det grunn god nok til å overlata Selbekk-fasen til framtidige sogeskrivarar.

For eiga rekning vil eg leggja til at Dagen er inne i ein ny og spennande fase. Selbekk er ein viktig samfunnsdebattant, og det er ingen tvil om at avisa i hovudsak følgjer ein sti tidlegare redaktørar har trakka opp. Samstundes har avisa forandra seg både gjennom journalistiske satsingar, tilpassing til ny teknologi og i vektlegginga av saker. Eit døme på det siste er kampen mot kvinnelege prestar. Dette var ei hovudsak for Arthur Berg, og formelt står avisa på det same standpunktet i dag, men saka er knapt på agendaen til redaktør Selbekk.

Det som kanskje er den overordna utfordringa for avisa i dag, er at Arthur Berg for kvart år som går får meir og meir rett i det han skreiv om at vi lever i ei etterkristen tid. Tenkjemåte og oppfatningar forandrar seg både i samfunnet og i kyrkja. Å vera ei motstemme med fast forankring krev mykje i ein slik situasjon, samstundes som det er sjølve eksistensgrunnlaget til avisa. Her er det mange utfordringar. For det første trur eg avisa treng å satsa meir på teologi på kommentarplass og i bakgrunnsartiklar: tydeleg, gjennomtenkt og offensiv teologi, som den alminneleg interesserte lesar kan forstå og orientera seg etter. Det er ikkje godt nok å utgjera den reflekterte baktroppen i ei tilbaketrekking. Det kan vera arven etter Arthur Berg. For det andre vonar eg Dagen greier å unngå å høgretippa, dvs. enda opp med å representera ei samansmelting av høgreorientert politikk og «konservativ» teologi. Det er greitt nok å liggja litt til høgre politisk, og det er greitt nok å liggja litt til venstre politisk. Dagen har vore ein tydeleg støttespelar for ei sentrum-høgre-regjering. I og for seg er det òg greitt nok. Problemet er når religion og politikk smeltar saman til eit større heile. Dette er ikkje ei utvikling som i dag har kome langt i Norge, men både i USA og enkelte andre land er det spor som skremmer. Dagen må unngå å låsa forsvaret av den kristne trua til ei bestemt politisk retning – først og fremst fordi det kan kompromittera kristentrua, men dinest fordi det vil splitta menneske som burde stå i lag. Her kan avisa henta fram noko frå den lavikske arven om å halda lesarskaren samla. Men dette er mi eiga, frie synsing. Kullerud skriv, som sagt, veldig lite om dei siste åra då Selbekk har vore redaktør.

I vinden

Dagen er ei annleis avis, ikkje minst på grunn av den tydelege profilen og dei markante redaktørane med dei sterke meiningane. Ofte borne fram med stort mot og i sterk motvind. Kullerud har skrive ei god, innsiktsfull og respektfull bok om denne merkelege skapningen i norsk avisflora.

Og fela ho lét

Syndige tonar? Felespelaren slik Halfdan Egedius såg han.

Ein gong gav spelmannen gnist til den vonde lyst, og fela sette tone til synda. I alle fall såg nokon det slik. Dei som tok det heilt ut, meinte fela var eit musikkinstrument som høyrde djevelen til. Ting har etter kvart forandra seg. Avisa Dag og Tid har i siste utgåva eit oppslag om at bispemøtet no har bede felespelarar og andre om orsaking.

Når ein ser at folk i tidlegare tider har hatt "dumme" meiningar, er det klokt å gå ei ekstra mil for å prøva å skjønna kvifor dei tenkte slik. Neppe var det musikken i seg sjølv som fekk prestar og andre til å reagera så sterkt. Snarare var det nok alt det som følgde med i ein del sosiale samanhengar der fela lét: festing og fyll, slåsting og utanomekteskapleg sex. Dermed gjekk ein grundig til verks når ein skulle ta eit oppgjer med uvesenet. Og fela vart kasta ut med badevatnet.

Her vil eg gjera to små hopp i tid. Først til min eigen oppvekst i eit bedehusmiljø nord for Bergen på 1970- og 80-talet. Dans og tilstellingar med dans vart av mange sett på som noko ein ung kristen burde halda seg borte frå. "Pass deg for discolivet", hugsar eg ein predikant formante frå talarstolen på Kyrkjekrinsen bedehus. Andre ting, som generasjonane før oss hadde sett ublidt på - slik som kortspel og kino - var meir i ferd med å bli akseptert. Dei pietistiske forsvarsmurane var i ferd med å siga saman. Og felespeling, det kan eg aldri hugsa å ha blitt åtvara mot. Det er jo heller ikkje så merkeleg. Felespel var inga farleg freisting for ein ung kristen i Åsane på slutten av 1900-talet. Det var heilt annan musikk som fylte lokalet på skuledansar og diskotek. "Felegnikking" var dessverre noko vi brydde oss lite med, og heller latterleggjorde og såg ned på. Derimot sto det strid om eit kristent ungdomskor burde ha slagverk. Så kanskje freistaren hadde modernisert seg og skifta instrument.

Neste hopp går til tida rundt 1900. Andreas Lavik (1854-1918) voks opp på ein gard i Eksingedalen i Hordaland. Som ung mann var han omreisande lekpreikar, før han vart stortingsmann ein periode og deretter vart utestengt frå bedehusa i sju år. Det er ei interessant historie i seg sjølv, men ei som må forteljast ein annan gong. Etter nokre år kom han inn att i varmen og vart leiar av Det Vestlandske Indremisjonsforbund, som vart skipa i 1898. Lavik var ein av dei viktigaste lekmannshovdingane her vest tidleg på 1900-talet, i ei tid då bedehusrørsla var i ein offensiv og kreativ fase. Bedehusfolket hadde så sterk posisjon i mange lokalsamfunn at dei i fleire generasjonar definerte kva kristendom eigentleg var. Men kor blir det av fela? Jau, ho dukkar opp i den korte og gode biografien sonen Johannes Lavik skreiv om Andreas året etter at han døydde. I eitt av kapitla spør Johannes om faren var pietist. Der prøver han å få fram eit bilete som viser at faren nok sto for ei avgjort og pietistisk kristendomsform, men på same tid var det ein kristendom som var lys og menneskeleg. Og i denne drøftinga fortel Johannes Lavik episoden om faren og fela:

En ung lægprædikant kom engang til en by hvor Lavik i længere tid hadde holdt møter. Han hadde længe hat lyst til at træffe Lavik, som han forestillet sig som en høi og alvorlig mand av strengt og imponerende utseende. Han gik op paa hans hotel og fik opgit numeret paa hans værelse.

Da han kom op og skulde til at banke paa døren, hørte han violinmusik indenfra. Dette maatte være feil. Her bodde øiensynlig en eller anden spillemand. - Prædikanten ned igjen paa kontoret. Men nei, værelset var Laviks.

Da den unge prædikant traadte ind, laa Lavik i sengen og spillet violin.

"Aa, eg er so sjuk, so sjuk", sa han, "og daa lyt eg spela."

Lavik talte sjelden eller aldrig sin hjembygds dialekt undtagen naar han var syk. Paa talerstolen og i dagliglivet ellers talte han et sprog som var saa rent for dialektuttrykk og saa avslepet, at fremmede ofte ikke vilde tro at han var bondegut. Men naar han laa syk, talte han aldrig andet end sin hjembygds dialekt. Dengang hadde han været meget syk, - og trøstet sig med at ligge og spille violin i sengen.

Den unge lægprædikant var meget forbauset. Han syntes nok ikke Lavik var saa imponerende som han hadde ventet.

(Frå Johannes Lavik: Andreas Lavik - en biografisk skisse, Bergen 1919, s. 102-103)

Teaterpioneren frå Eksingedalen



Dore Lavik (foto: Hansen & Bryde,
eigar: Nasjonalbiblioteket, blds_02910)

Det var neppe roleg i stova og tyst i tunet på garden til Kari og Johannes på 1860-talet. Barneflokken deira i den bortgøymde Eksingedalen i Hordaland talde fem gutar og to jenter. Her må det ha vore energi og framtak. Slik gjekk det med dei: Andres tok over farsgarden og vart stortingsmann. Andreas vart stortingsmann og indremisjonsleiar. Johannes vart profilert målmann, grunnla avisa Gula Tidend i Bergen og sat som redaktør i ei årrekkje. Johan vart prest, slett ikkje ille det heller for ein bondegut på slutten av 1800-talet. Maria vart frilansjournalist og engasjerte seg i arbeidarrørsla. Dordei døydde som lita. Dore, den yngste i flokken, vart skodespelar og teaterleiar.

Boka En haugianer på teaterscenen (2008) er skriven av psykiateren Nils Johan Lavik, barnebarn til presten i denne søskenflokken. Han er ikkje historikar, heller ikkje teatervitar av profesjon. Men han har gitt eit interessant og leseverdig innblikk i eit liv prega av ambisjonar og oppdrift, motgang og tilbakeslag.

Ein søskenflok

Det er ingen tvil om at søskenflokken frå Lavik var langt utanom det vanlege. Slik sett burde det vore skrive ein «søskenbiografi» om denne flokken. Gjort på ein god måte kunne dette gitt eit eineståande innblikk i norsk historie på siste halvdelen 1800- og byrjinga av 1900-talet. Fellesnemnaren for alle dei seks søskena som voks opp, er at dei pressa mot porten inn til makta, posisjonane og hegemoniet i samfunnet  - for å riva ned noko gammalt, for byggja opp noko nytt eller for å vinna seg ein posisjon. At bondesøner vart valde inn på Stortinget, var for så vidt ikkje noko nytt. Røysterettsreglane i grunnlova frå 1814 la stor makt i hendene på bøndene. Ikkje minst på 1830-talet var gruppa av bondetingmenn stor. Men denne utviklinga var like fullt ein del av ei langsiktig nedbygging av det gamle systemet dominert av embetsmenn og storborgarar. Særleg blir dette tydeleg når bønder og andre på 1880-talet sluttar seg saman i partiet Venstre som utfordra embetsmakta og etter kvart også unionen med Sverige. 

Begge dei to tingbrørne frå Lavik var valde inn for partiet Venstre.  Andreas vart jamvel såpass radikalisert i møte med dei kårne i landet at det var med på å setja han utanfor den vestlandske lekmannsrørsla i fleire år. Johannes, og til dels også Dore, utfordra språket til eliten. Maria, og dels Dore òg, knytte seg opp til den opposisjonelle arbeidarrørsla. Johan klatra oppover og fekk seg ein posisjon i kongens embetsstand.

Andreas Lavik fortel i eit av breva til broren Johan om ei preikeferd til Indre Holmedal i 1881. Han fekk ingen hjarteleg velkomst frå presten. Guds tenar og statens embetsmann ville nok helst sleppa utfordringa frå ei radikal lekmannsrørsle han ikkje fekk ha styringa med. «Nu kommer de ikke som en fredens engel, men som en forstyrrelsens!», var orda presten møtte Andreas med.(1) Det galdt nok på fleire område. Mange i den tradisjonelle norske eliten sentralt og lokalt må ha opplevd lavikane og deira likesinna som ein heller hissig sverm av forstyrrelsens englar.

Eit tidsskifte

Samstundes må det heller ikkje gløymast at viktige ting i sjølve rammeverket i samfunnet var endra, slik at denne mobiliteten nedanfrå faktisk var mogleg. Det hjelper lite å klatra dersom det ikkje finst trinn på stigen. Hundre år tidlegar var Noreg ein del av det eineveldige dansk-norske riket, og det trongst ingen stortingsmenn. I tillegg til, og i samspel med, det nye demokratiet voks det fram ein flora av aviser og nye organisasjonar. Etter kvart kom dei politiske partia. Ulike grupper, også dei opposisjonelle, fekk sine kanalar. Til og med eit nytt og opposisjonelt skriftspråk hadde vokse fram. Landet fekk òg sine første teaterscener. Samfunnet hadde på mange måtar opna seg, og i den nye tida var det mange plattformer for opposisjon og springbrett for nye etlitar.

På teaterscenen

Boka om Dore Lavik fortel om bakgrunnen hans, livet som teatermann, andre sider av livet hans og om sjukdom, død og ettermæle. 

Teaterscenen ser ut til å ha vore eit kall for Lavik. Men trongt var nålauga inn til å livnæra seg av ein slik geskjeft. Som student i Oslo enda Lavik opp som huslærar hjå Oscar Nissen – mannen som tok til som formann i Santalmisjonen og enda opp som leiar av  Arbeidarpartiet. Deretter drog han til Amerika, til liks med andre frustrerte kunstnarar frå Skandinavia. Vel tilbake i Noreg var han nokre år på slutten av 1890-talet tilsett på Den Nationale Scene i Bergen. Han gifta seg med den ni år eldre skodespelarinna og teaterinstrukturen Ludovica Levy. Saman tok dei det store spranget i 1899, reiste til hovudstade og grunnla sitt eige teater. Sekondteatret var eit vågestykke både økonomisk og kunstnarleg. Men det butta imot, og teateret vart oppløyst etter eit par år.

I den neste fasen var Dore leiar for eit omreisande selskap av skodespelarar, som farta rundt i Noreg, Danmark og Sverige. Ifølgje Nils Johan Lavik var dette første gongen eit norsk teaterlag turnerte i Danmark og Sverige, og ikkje omvendt. Dore og skodespelartroppen hans heldt det gåande i nokre år, og han fekk til dels rosande meldingar av kritikarane. Ekteskapet med Levy vart derimot oppløyst. Dore frå Eksingedalen slo seg i staden i lag med Marie Andersen, som han vart sambuar med. Seinare skulle ho svikta han, og enda opp som fru Knut Hamsun.

Marie

Ifølgje boka hadde Dore og Marie planar om å gifta seg, men det vart ikkje til. Og så kom altså Knut Hamsun inn i biletet. I april 1908 møtte Marie Knut i vestibylen på Nationaltheatret i Kristiania. I mai kom Dore til Kristiania etter ein mislukka turné, og i følgje Nils Johan Lavik var då Hamsuns "erobring" av Marie allereie eit faktum. I juni vart Dore sjuk og døydde i Bergen. Det gjekk fort og det gjekk nedover for Dore Lavik dei siste månadene.

Historia ville det slik at det i dag nok er fleire som har høyrt om Marie Hamsun enn om Dore Lavik. Det er den sida av saka. Det er på same tid ei undring som ikkje heilt slepp taket når eg les om forholdet mellom Marie og Dore. Det er presentert som eit faktum, både i denne boka og elles, at dei berre var sambuarar. Vi må tru det var slik. Men merkeleg er det at minneordet i Aftenposten slår fast at han «var gift med skuespillerinne Marie Lavik». Hulda Garborg omtala i dagboka si forholdet mellom dei to som eit «Giftermaal», som var i ferd med å gå skeis etter at Knut Hamsun kom inn i biletet. Som om ikkje det var nok, har boka med eit bilete av annonsen som Marie rykte inn då Dore døydde. Der står det «Min kjære Mand», underskrive «Marie Lavik».
 

Var folk verkeleg så nonchalante med den ekteskapelege status tidleg på 1900-talet?

Kor er alle heltane?

Det er få ting i boka som får fram skilnaden til vår tid så tydeleg som heltedikta avisene prenta då Dore Lavik døydde. I dag ville slike tekstar vore utenkelege. En haugianer på teaterscenen gjev att fire slike minnedikt om Lavik, tre på landsmål og eitt på riksmål. Den mest kjende av skribentane er salmediktaren Anders Hovden. I dag står alle desse tekstane fram som svulstige. Ingen skriv lenger slikt, i alle fall ikkje i vårt land, når nokon døyr. Men Laviks tid var på ein heilt annan måte tida for dei høge hugmål, dei store ideal og for det stridande mennesket som kjempa seg fram trass motstand og fattigdom. Og stundum enda det heltemodige livet tragisk.

For eit folk som sit og sutrar på toppen av ein pengehaug, kjennest ikkje heltedikt like naturlege. Pragmatisme og ironisk distanse følest meir naturleg.

Haugianar?

Det er mykje vi ikkje veit om Dore Lavik. Tankane hans og kva han trudde får vi etter måten lite innblikk i gjennom denne boka. Kjeldematerialet set sine grenser.

Å omtala Dore Lavik som ein haugianar, slik boktittelen gjer, er likevel ei spissformulering på grensa av det uhistoriske. Haugianismen – og den pietistiske lekmannsrørsla generelt - stilte strenge krav til personleg omvending og til forsaking av verdsleg liv med sine «meget farlige fornøielser» som dans, kortspel og teater. Dore Lavik var leiar for ein omreisande teatertropp, og han gjekk frå skilsmisse til sambuarskap. Heller ikkje kjenner vi til noka omvendingshistorie eller til at han søkte fellesskap med dei vakte gruppene.

Det er likevel interessant når Nils Johan Lavik skriv at han ikkje har støytt på noko materiale som tyder på at Dore var i open opposisjon til kristendommen eller tok offentleg avstand frå det kristne miljøet som prega heimen hans. Men vi veit svært lite om kva han trudde. Det sikraste vi har, er det broren og indremisjonshovdingen Andreas sa i minnetalen om Dore: «Selv sa han før han reiste, at han trodde, Gud vilde ikke forstøde ham. Og Gud forstøder ingen, der kommer.» Men om Dore Lavik var ein bortkomen son som kom heim på det siste, eller om det var ein sterk kontinuitet i trua - sei det.

Kort sagt. Nils Johan Laviks bok gjev eit interessant bilete av skodespelaren Dore Lavik og livet hans. En haugianer på teaterscenen gjev eit fint tidsbilete, og vi lærer mykje om kva Dore Lavik brukte livet sitt til. Samstundes er det svært mykje vi ikkje veit om korleis han tenkte, om kva han trudde, om motivasjonen - om kvifor han gjorde som han gjorde. Det lyt vi ofte gissa oss til.

(1) Frå Fjon til Fusa (1996) s. 92.

 

«Syndfloden» eller «den hele snorrette Udvikling»?

HEUCH var flammande imot. 

Folk som leitar etter gode sitat, og dei som ønskjer å framstilla kyrkja som kvinnefiendtleg, har mykje å henta i innlegga til biskop I.C. Heuch under debatten om røystrett for kvinner i 1890. Og i år passar det ekstra godt å trekkja fram dette ordskiftet  i Stortinget all den tid det er hundre år sidan allmenn røysterett for kvinner vart innført i Norge. Men i 1890 var ikkje tida mogen for å sleppa kvinnene fram til valurnene på same vilkår som menn. Tingmennene avviste framlegget med 70 mot 44 røyster. Partiet Venstre ville gjera røysteretten kjønnsblind,  Høgre var imot. Og fleirtalet i mellompartiet Moderate Venstre følgde Høgre.

Den politisk og teologisk konservative biskop Heuch argumenterte glødande i Stortinget mot å trekkja kvinnene inn i det politiske livet og i det offentlege livet i det heile. Heimen og den private sfæren var hennar plass. Dersom ho braut med denne gudgitte ordninga, kom ho til å verta «et vanskabt Misfoster, hun bliver et Neutrum». Kristiansandbispen såg i så fall for seg hennar fornedring, «Hjemmets Forstyrrelse, Familielivets sukcessive Opløsning og et deraf uundgaaelig følgende Sædernes Forfald». Kvinna ville bli trekt bort frå heimen, som ho åleine hadde evne til å skapa, og Heuch ottast jamvel at sjølve staten ville gå til grunne.

ULLMANN var for.

(….) jeg er overbevist om, at den hellige Skrift, som for mig staar som den ufeilbare Regel og Rettesnor for den enkeltes som for Samfundets Liv, i sin Lære om Kvindens Forhold til Manden fra sit første Blad til det sidste slaar dette fast, at Kvinden skal være undtagen fra Offentligheden og Livet i den. 

Slik argumenterte Heuch skarpt og med Bibelen i hand. I det heile hadde diskusjonen i 1890 eit sterkt innslag av både teologi og teologar. På konservativ side var teologane Heuch, Hval og Hertzberg nesten åleine om å føra ordet. Tilhengjarane av reforma var ei meir samansett gruppe, men i tillegg til lekpredikant Lavik og sokneprest Eiesland – begge valde inn frå det kristelegsinna vestlandspartiet Moderate Venstre – inneheldt gruppa markante grundtvigianarar som folkehøgskulestyrar Viggo Ullmann og sokneprest Wexelsen. Det var med andre ord ingen samla kyrkjeleg front mot å opna røystretten for kvinner.

For å få fram spennet i denne debatten, kan ein følgja tre av dei som tok ordet og som sto for ulike teologiske, kulturelle og politiske retningar. På den eine sida sto altså biskop I.C. Heuch, toppembetsmann, politisk og kristeleg konservativ og innvalt for partiet Høgre. Heilt på den andre fløyen sto radikalaren og folkehøgskulemannen Viggo Ullmann, Venstremann og bror til kvinnesakspioneren Ragna Nielsen. Ein stad imellom, og i denne saka klart nærast Ullmann, finn vi lekpreikaren Andreas Lavik. Bondesonen frå Eksingedalen i Hordaland hadde ei sterk tillit til Bibelen, men ingen formell posisjon innanfor den embets- og prestedominerte statskyrkja. Derimot hadde han med seg arven frå ei meir fleksibel kristeleg lekmannsrørsle. Og han hadde ei mor og ei kone som begge prioriterte heimen samstundes som dei gjekk inn i meir utradisjonelle kvinneroller utanfor heimen. Lavik vart vald inn på Stortinget saman med m.a. lekmannshovdingen Lars Oftedal i partiet Moderate Venstre. Men frå han vart valt inn i 1889 og til perioden var over i 1891 glei han over til det meir radikale Venstre.



LAVIK var for.

Trass i svært ulike syn på kvinnerøysteretten, var viktige oppfatningar felles – i alle fall eit stykke på veg. Ingen av desse tre mennene gav uttrykk for at kvinna sto prinsipielt lågare enn mannen i verdi.  Biskop Heuch såg kvinna som fullt jambyrdig, men ulik mannen. Både Heuch, Lavik og Ullmann opererte òg med visse eigenskapar som dei særleg knytte til kvinna. Ullmann var mest varsam her og peikte på at ein ikkje visste korleis kvinnenaturen ville ha utvikla seg under same vilkår som mannsnaturen. Samstundes forsikra han at «hvad nu det psykologiske angaar, saa er det (…) saalangtfra Tanken, at vi der vil udviske Forskjellen». For det tredje uttrykte dei alle tre stor tru på den historiske utviklinga, eller krafta i denne utviklinga. For Heuch sin del handla det samstundes om ei mistru. Men her bør dei sjølve sleppa til orde:

Jeg tror ikke, at man, efterat saa mange Dæmninger er borttagne og saa mange Indrømmelser er gjort, i Længden vil kunne hindre Floden. Men om jeg end mener, Syndfloden vil komme, kan dog dette ikke hindre mig fra at ønske, at den ialfald ikke kommer i vore Dage.

Biskop I.C. Heuch

Dersom det stod slig for mig, at denne Reform var et Brud paa Guds Bud, saa kan jeg erklære ligeoverfor Biskop Heuch, at jeg bøiede mig i lige saa dyb Ærbødighed som Biskopen og ikke stemte for den. Men jeg kan umulig finde, at den er et Brud paa Guds Bud, aller mindst efter den historiske Udvikling, som vi har – en historisk Udvikling, der for en Del ialfald har været paavirket og bestemt netop af Kristendommen, og en historisk Udvikling, som i Kraft af Kristendommen har ført Kvinden fra Trin til Trin ud i Deltagelsen i det menneskelige Livs Arbeide.

Emissær og gardbrukar Andreas Lavik

Den (Kvindernes Stemmeret) vil seire ud af Livet, ud af Kravene, saaledes som Livet fører dem frem, ud af den samlede Bevidsthed hos Menneskene om, at man baade har Brug for Kvinderne, og at Kvindernes Deltagelse i det offentlige Liv er noget, som er en simpel naturlig Udvikling af Kulturen fremover fra det laveste Kulturtrin og indtil det Standpunkt, vi staar på nu, saa at det er akkurat i Linie med den hele snorrette Udvikling, som det altsammen har taget fra den Tid, Kvinden ikke var andet end et Lastdyr, og indtil disse Dage, da ethvert Menneske, som vil gjøre Fordring paa at have en Smule Dannelse, indrømmer den Ting fuldt ud, at Kvinden har aldeles den samme Ret til at være Menneske og til at skaffe sig menneskelig Oplysning, som vi Mænd har.

Folkehøgskulestyrar Viggo Ullmann

Sjølv om den eine ønskte utviklinga velkomen og den andre såg på henne med gru, delte både Ullmann og motpolen Heuch trua på at utviklinga ville gå sin gang. Slik sett ville ei uunngåeleg syndflod og «den hele snorrette Udvikling» koma ut på mykje det same. I skjemaet til Ullmann høyrer det med ei svartmåling av ei fortid då kvinna ikkje var noko meir enn eit lastedyr. Tanken hans om at utviklinga går rett veg, og at vi står på toppen så langt, passar godt med darwinismen i samtida og for så vidt med den måten vi stort sett tenkjer på i vår del av verda enno i dag – sjølv om det gjerne ikkje blir formulert like bastant. Lekpreikaren Lavik var litt meir varsam enn Ullmann i ordvalet, men han forfekta i denne debatten likevel ein kristeleg utviklingsoptimisme. På den andre sida gjekk han ikkje så langt som ein av teologane i debatten, Wexelsen frå Venstre. Wexelsen slo fast at det ein mann som Paulus hadde meint og sagt om slike spørsmål, «naturligvis for ham (har) været fuld personlig Sandhed; med alt sit Klarsyn og staaende paa sin Tids aandelige Høide kunde han dog ikke se Tingene anderledes end ud af sin Tids Syn, derfor har han en Betragtning af Kvinden, som vor Tid ikke har og ikke kan have». 

Debattantane Heuch, Lavik og Ullmann var altså samde om at kvinnene bar med seg visse ikkje-fysiologiske eigenskapar som gjorde dei ulike menn. Alle tre såg kvinna som den sterkaste representanten for «Barmhjertighed». Dei to røysteretts-forkjemparane såg det som eit gode om denne eigenskapen gjennom kvinnene kom sterkare inn i det offentlege livet. Ullmann nemnde her særskild fredssaka og fattigspørsmålet. Lavik meinte kvinna hadde ei sterkare sanningskjensle enn mannen. Han måtte medgje at kvinna kanskje ikkje var «saa skarpsindig som Manden» og ikkje like juridisk anlagt, og det kunne vera mange felt i det offentlege livet der ho ikkje ville vera like dugande som han. Men på den andre sida meinte han det ville få positive følgjer å få kvinna inn arbeidet på mange område i samfunnet og nemnde som døme kyrkja, skulen, lovgjevinga på det sedeleg området og situasjonen for born fødde utanfor ekteskapet. Heuch hadde òg mykje pent å seia om kvinna og hennar eigenskapar. Ikkje berre hadde ho finare intuisjon, større tolmod og evna til sjå det store i det små, sjå like inn til kjernen av tinga. Ho hadde dessutan «en Følelsernes Finhed og en Stemningernes Rigdom og en Hengivenhedens Evne, som Manden som saadan mangler». Men der Ullmann og Lavik såg fordelar med å få kvinnene med sine særlege eigenskapar inn i det offentlege livet, såg derimot biskopen ein stor fare. Det som var henne ein stor styrke i heimen og det private, gjorde henne særleg disponert for fanatisme i det offentlege rom. Sjølv om det vel snar er i meste laget med sitat frå den engasjerte biskopen, har eg likevel ikkje hjarta til å utelata dette her:

Hendes Følelseslivs Styrke, hendes Tilbøielighed til Sympathier og Antipathier, hendes Evne til at gjøre det smaa stort, selv det, som er det største hos hende, hendes Evne til at hengive sig helt til en Sag, vil skabe den mest fanatiske Politiker i et Øieblik af hende. Hun vil mere hensynsløst end nogen Mand forfægte sin Sag, hun vil storme fremad paa den Bane, som er hende anvist. Hvis man tænker sig et Samfund, styret af Kvinder, vil det være et Samfund, som bevæger sig uafladelig i de voldsomste Søer.

Her kan det vel passa å slutta med sitata frå debatten om røysterett for kvinner i Stortinget i 1890, og ein får vona at sans for humor også er ein godt utvikla eigenskap på den feminine sida av menneskeslekta. Ordskiftet frå 1890 er ei sterk påminning om kor mykje den offentlege debatten har endra seg frå den gongen til i dag. Synspunkt ala Heuch finn ein knapt i det offentlege rommet i Norge i dag, ikkje ein gong frå anonyme nettdebattantar, vil eg tru. Det er vel heller ikkje mange som saknar motstanden hans mot røysterett for kvinner.  

Når det er sagt, og vel vitande om at det er 8. mars i dag, trur eg den feministiske revolusjonen har både gode og dårlege sider. I all for stor grad har den kritiske innfallsvinkelen blitt marginalisert i all feiringa av sigrane. Kva konsekvensar har sjølvråderett, seksuell frigjering, endring av familiemønster, oppløysing av ekteskap, prioritering av lønsarbeid og institusjonalisering av barndom og alderdom hatt for dei svakaste gruppene i samfunnet: først og fremst for borna – fødde og ufødde – og for dei eldre som ikkje lenger greier seg så godt sjølve? Dei store endringane på desse områda heng slett ikkje berre saman med kampen for likestilling, men likestillingsrevolusjonen har spelt ei viktig rolle. Heldigvis finst det i 2013 mange dyktige kvinner som, om dei vil, kan ta ein slik debatt i det offentlege rommet.

Artikkelen over byggjer på kapitlet «Andreas Lavik og kvinnene» (s. 135-162) i hovudoppgåva i historie Kongevegen, kara! Andreas Lavik og lekmannsrørsla på Vestlandet av Arve Kjell Uthaug (publisert som årbok 1996 Frå Fjon til Fusa). Referansar til sitata frå stortingsforhandlingane i 1890 er oppgitt her.

Bileta av Ullmann og Heuch høyrer til ved Nasjonalbiblioteket, og begge finst på Wikimedia Commons. Fotoet av Lavik er utlånt frå Stortingsarkivet.