Kokkelur (V) - kor kjem ordet frå?



Kontakten med Nederland var intens på 1600-talet
(Måleri av Ludolf Backhuysen, Art Renewal Centre)

Eit ord har alltid røter bakover i tid, til andre ord og til andre språk. Når det gjeld opphavet til ordet kokkelur, må eg stola på oppslagsverka og språkhistorikarane. Først vil eg sjå litt på forklaringane som blir gitt på at dette ordet hamna i det norske språket. Deretter vil eg trekkja inn ein del andre ord som blir brukt om strandsniglar, og sjå litt nærare på eit interessant geografisk mønster som vart avdekka i den første av desse artiklane.

Ifølgje ordbøkene er kokkeluren ein utlending. Norsk Ordbok meiner vi har fått både substantivet kokkelur og verbet kokkelura gjennom lågtysk frå nederlandsk og viser til ordet «koekeloeren», som tyder å «sitja innestengt, lura, speida». Dette er heilt i tråd med Falk og Torps Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog, som kom ut første gong i 1903-1906. Denne ordboka viser til at variantar av verbet å kokkelura finst både i eldre dansk og i svenske dialektar. Ordet tyder eigentleg å «sidde som en snegle i sit hus», ifølgje Falk og Torp, og skriv seg frå det gamle hollandske ordet kokeloer, som tyder sniglehus. Når norske dialektar brukar kokkelur om sniglehus, heng det altså saman med dette nederlandske ordet, som igjen kjem frå latinsk conchylium, som igjen heng saman med eit liknande gresk ord. Dette ordet har vi forresten i norsk gjennom forma «konkylie», som blir nytta om store, vakre sniglehus frå varmare delar av verda.
 

Dermed ser det altså ut til at dei små grå sniglehusa i fjøra vår skjuler ein sjøfarande hollendar, ein fornem romar eller ein glødande grekar – alt etter kor langt bakover i språkhistoria ein går. Til oss kom ordet ifølgje Norsk Ordbok gjennom lågtysk. Det er eit namn på nord-tyske dialektar. Eit lågtysk skriftspråk vart spreidd ikkje minst gjennom handelsnettverket hansaen. Kontakten mellom hansakjøpmennene og Noreg var omfattande allereie i siste del av mellomalderen.

Språkprofessor Helge Sandøy har skrive ein artikkel med tittelen «Kokkelur» i tidsskriftet Nordvesten (1995). Her tek han utgangspunkt i dette ordet og skriv om påverknaden frå nederlendarane på norsk språk og kontakten med dei nederlandske sjøfararane. Generelt kan Sandøy slå fast: «Dei sikre nederlandske orda er samla sett ikkje så mange i norsk. Det er dei lågtyske orda som utgjer så stor del av språket at me ikkje kan seie ei setning utan å bruke eitt av dei. Men det er ofte vanskeleg å avgjere kva som er opphavleg nederlandsk og lågtysk, for dei to språka er, eller heller: var, svært like». Påverknaden frå hansaen og lågtysk tok til nokre hundre år før kontakten med nederlendarane blomstra. Men når ein kjem fram til rundt 1600 vart nederlendarane viktige her i landet. Sandøy meiner at dei då nok kunne formidla same glosene til oss slik at ord vi i dag reknar som lågtyske, òg kan ha kome med nederlendarane. 

Når det gjeld «kokkelur», drøftar ikkje Sandøy om det er mest sannsynleg at dette ordet kom beinveges til oss frå nederlandsk, eller om ordet kom vegen om lågtysk. Men artikkelen set ordet inn i ein samanheng av nederlandsk språkpåverknad, og Sandøy trur det kan ha kome inn i dei nordiske språka på 1600-talet. På islandsk vart jamvel ordet «kukulur» på 1700-talet brukt om sjøsniglar, altså på same måten som i delar av Noreg i dag. Dersom Sandøy har rett i at ordet kom inn i dei nordiske språka på 1600-talet, er det i alle fall tenkeleg at det kan ha kome direkte frå nederlandsk. Særleg på 1600-talet var det eit pulserande økonomisk hopehav mellom Noreg og Nederlanda, og stundom talar ein om «hollendartida» i norsk historie. Fartøy frå Nederlanda kom til norskekysten, og norske skuter drog andre vegen. Norske sjøfolk og tenestejenter trekte sørover.

 

 

Trelasten var i særklasse det viktigste norske eksportproduktet, men også fisk og hummer var etterspurte varer fra nederlendernes side. Det var faktisk også norsk gråstein, som ble brukt i diker og andre byggearbeider; det finnes mange steinurer langs kysten med navnet «Hollandsura».

Til Norge førte nederlenderne varer som sild, ost, korn, vin, brennevin, salt og tekstiler. Verdien av trelasten som gikk til Nederlandene, overgikk imidlertid mange ganger verdien av de varene som gikk til Norge.

Det skriv historikaren Sølvi Sogner i Aschehougs Norgeshistorie om «hollendartida» (1996, bd 6, s. 70). Så om ordet kokkelur kom til oss direkte frå nederlandsk i denne perioden eller via lågtysk er kanskje ikkje så godt å seia. 

Men går vi tilbake til dagens bruk av ordet kokkelur langs kysten, tyder undersøkinga mi på at ordet forsvinn ein stad i overgangen mellom Hordaland og Rogaland. I Hordaland og nordover langs kysten er «kokkelur» brukt om strandsniglar i mange område. Derimot har eg ikkje treft på ordet i Rogaland. Der er ord som kubonk, kobbonge og kuonge nytta. Desse orda ser alle ut til å vera dialektvariantar av  «kuvung» - eit ord for strandsnigel som finst i Norsk Ordbok, men ei form eg ikkje har støytt på i innsamlingane mine. I så fall stammar alle desse orda frå det gamle norrøne ordet for sniglehus, kúfungr.  Dermed ser det ut til at etterkomarar etter det gamle norrøne ordet har halde stand i Rogaland, medan «kokkelur» har fått fotfeste langs kysten nord forbi. 

Heilt eintydig er likevel ikkje biletet. Ein av informantane frå Sunnmøre (Sande) fortel nemleg at han er van med å kalla dei største strandsniglehusa for kokkelur, medan dei mindre går for «koning». Det siste er, igjen ifølgje Norsk Ordbok, som har med forma «kuning», også ein etterkomar etter det gamalnorske ordet kúfungr. Dermed har ein på denne staden gjort ordbruken eit hakk meir avansert gjennom å la eit gammalt og eit nytt ord leva side om side med litt ulik tyding. Sunnmøringar får det til her som elles, med andre ord. Om etterkomarar etter det norrøne ordet og den nederlandske innvandraren lever side om side andre stader, veit eg ikkje.

Måndag: Kokkelur (I) – om ordet og kor det blir brukt

Tysdag: Kokkelur (II) – med andre ord
Onsdag: Kokkelur (III) – litt kulturhistorie
I går: Kokkelur (IV) – ein språkleg tvilling

Kokkelur (IV) - ein språkleg tvilling

Sit han og kokkelurar? (Foto: Boston
Public Library, henta frå Wikimedia Commons)

Substantivet «kokkelur» har ein språkleg tvilling, verbet å «kokkelura». Ifølgje Nynorskordboka tyder dette å sitja åleine og grubla. Norsk ordbok har registrert ei større breidd av ulike tydingar, frå den Nynorskordboka nemner, til å vera tiltakslaus, til å sitja ihopkrøkt og gøymt og søkja livd, til å roa seg, varma seg, hyggja seg (i sin eigen heim), til å småpusla, og jamvel flørta og kurtisera. 

No spurde ikkje eg folk om kva dei la i verbet kokkelura, men mange nemner det likevel. Desse kommentarane kjem òg frå folk som ikkje kjenner til substantivet kokkelur brukt om strandsniglar. Ut frå e-postane eg har fått inn, ser det ut til at verbet er meir geografisk utbreidd enn substantivet. Nedanfor listar eg opp nokre smakebitar på forklaringar som kom inn. Utan geografisk heimfesting denne gongen, sidan eg tvilar på at dette er så avgjerande for meininga som blir lagt i ordet.

«Om æ går rundt å «kokelurer» så går æ vel rundt å tenke/funder/evt småpyssle med ting og tang»

«Det betyr å sitte å ruge på noe alene, eller at to personer småprater om noe fortrolig»

«å sitje gjerandelaus og gruble på ting»

 «Styrar, driv med sitt, gjer ikkje noko spesielt, gjer noko udefinerbart. Døme: «Han er no nede i kjellaren og kokelurar», «Ho sit borte på golvet her og kokelurar med sitt», «Han sit vel inne på kontoret sitt og kokelurar med noko».»

«å sitja å fundera på noko (inneslutta i sitt eige skal, utan å ansa kva som foregår)»

«Kom òg på at ein kan seia noko slikt som «ka e da du set å kokkelurar på no?» Då lurar ein på kva personen pønskar på, om det er eit eller anna lurt han tenkjer på å gjera når han sit stille og ikkje seier noko».

«å gjera ingenting, eller å ikkje ha mål og meining»

«et uttrykk for å trekke seg tilbake, gjerne furte litt i skjul, sitte for seg selv og være litt misfornøyd. Så det kan jo ha samme opprinnelsen – nemlig å trekke seg tilbake i sneglehuset ;)»

 

Måndag: Kokkelur (I) – om ordet og kor det blir brukt
Tysdag: Kokkelur (II) – med andre ord
I går: Kokkelur (III) – litt kulturhistorie
I morgon: Kokkelur (V) – kor kjem ordet frå?

Kokkelur (III) - litt kulturhistorie

Kokkelurane har ikkje fått sitt eige norske
frimerke, men det har slektningen nakensnigel.

Dyr og plantar er ikkje berre biologi og natur. Skapningane kjem i kontakt med oss menneske, vi ser dei og gjev dei namn. Dermed er dei òg kultur. Ikkje berre set vi namn på dei, men vi brukar dyr og plantar på ulike måtar. Nokre skremmer oss, andre set vi stor pris på. Vi tenkjer oss at dyr har menneskelege eigenskapar og kjensler, utan at vi eigentleg veit så mykje om kva som går føre seg i hovudet på eit dyr. Vi karakteriserer folk ved hjelp av dyr – dum som ein sau, lur som ein rev, glatt som ein ål.

Dyr som sau og hund har spela ei stor rolle for oss og levd tett på menneska i uminnelege tider. Dei små, grå fjøresniglane stiller slik sett i ein lågare divisjon. Likevel har vi til ein viss grad brukt desse kokkelurane, kalla opp nokre få stader etter dei og nytta ordet som skjellsord.

Strandsniglane er blitt brukte til agn, så langt eg kjenner til helst av born. To av informantane mine frå Nordhordland og ein frå Sunnmøre nemner dette. «Då vi var små knuste vi kokelurar og brukte innmaten til agn, vi fiska småfisk. Eg har fiska hundrevis av fisk på den måten», fortel ei kvinne i førtiåra frå Austrheim. Og dottera bed henne fortelja at «det virker sinnsykt godt». Ei kvinne frå Sveio i Sunnhordland fortel at sniglehusa vart nytta i  barneleik: «Samla på dei og leika med dei og hadde dei til pynt. Det var gjevt å finna store, fine kokelurar».

Det finst òg stader som er kalla opp etter den vesle grå skapningen, sjølv om det neppe er så mange av dei. Sentralt stadnamnregister (SSR) har registrert stadnamn frå heile landet basert på kartblad, og her er det registrert fire stader med kokkelur i namnet: Kokkelurdalen i Rana, Kokkelursdalen i Sund, Kokkelurtjønna på Smøla og neset Kukkeluren i Eid.  SSR fangar ikkje opp alle smånamn, og som nemnt i den første artikkelen, finst Kukelurvika både i Selje og i Vågsøy i Nordfjord. Eg er ingen ekspert på stadnamn, men reknar med fleire av desse namna kjem frå «kokkelur» i tydinga strandsnigel. Det finst nemleg nokre stader i landet der ordet «kokkelur» òg er brukt om kongle. I Ulvik i Hardanger finst Kokkelurstrånde, og i Stadnamnsamlinga er det under denne registreringa forklart at kokkelur tyder «kongla av furu og gran». Fleire stadnamn med «kokkelur» finst sikkert. Den som leitar, må hugsa på å bruka fire ulike skrivemåtar i søkinga: «kukelur», «kukkelur», «kokelur» og «kokkelur».

Frå Nordfjord og Sunnmøre har eg òg fått opplysningar om at ordet vert brukt som eit skjellsord. «Ordet blir brukt som svært mild bannskap, for å skildre nokon ein oppfattar som mindre begava: ‘din kokelur!’» (Selje). Og frå Sunnmøre heiter det at ordet «vert også på skjemt benytta om ein person som ikkje er av dei raskaste i landet til å utføre praktisk arbeid og gjerne ynskjer om mulig å unndra seg sin del av eit felles arbeidsansvar» (Sande).

Det er ingen av informantane mine som har meldt inn at det var vanleg å nytta strandsniglar som menneskemat der dei kjem frå. Kystfolket på Vestlandet har nok vore litt kresne med kva dei putta i munnen av det som levde i sjøen. På strilelandet var det nærast eit munnhell at «da e mykje stygt i sjødn», og ikkje kva som helst slapp inn på menyen heller. Skilnaden mellom fisk og ufisk er ikkje innlysande, og det folk langs kysten ikkje vørde på, kunne vera ei delikatesse under litt andre himmelstrok. Som ein av informantane skriv om strandsniglane: «Vi brukte gjerne innmaten til agn når vi fiska mort. No er innmaten god folkemat, på linje med blåskjel m.v.» (Vanylven). Heller ikkje ser eg for meg at formødrene våre langs kysten ville gått rundt med sniglehus som øyredobbar. Men kreative sjeler finn på så mangt, og på nettet kan ein lesa om kokkelur-øyredobbar, marknadsført som «en hyllest til eksotiske Norge med sine flotte skatter i strandkanten».

Måndag: Kokkelur (I) – om ordet og kor det blir brukt
I går: Kokkelur (II) – med andre ord
I morgon: Kokkelur (IV) – ein språkleg tvilling

Fredag: Kokkelur (V) – kor kjem ordet frå?

Kokkelur (II) - med andre ord

Søndagskokkeluren, betre kjent som
purpursnigel - ein estetisk fulltreffar.
(Foto: Jeffdelonge, Wikimedia Commons) 

«Kokkelur» brukt om strandsniglar er vanleg frå Hordaland og nordover mange stader langs kysten. Men det finst fleire andre ord på desse små skapningane med skal. Når eg har røkt etter ordet kokkelur, har det dukka opp ein del slike. Eg har ikkje spurt spesielt om å få inn andre ord for strandsniglar, men fleire har likevel kome med slike opplysningar.

Ein av informantane mine fortel at kona under oppveksten i Øksnes i Vesterålen brukte ordet «bubbelur». Det minner jo mykje om kokkelur. Frå Tustna på Nordmøre blir ordet «bohund» rapportert inn av ei som òg kjenner ordet kokkelur. Frå Sande på Sunnmøre fortel ein av informantane at to ulike ord er i bruk: «Ein skil gjerne mellom dei største «husa til strandsniglane» som vert kalla «kokelur» og dei mindre som vert kalla «koning».» Frå Haugalandet i Nord-Rogaland blir ordet «kubonk» rapportert inn. Det same ordet melder ein person frå Sandnes, som riktig nok ikkje er heilt sikker på om han har ordet derifrå eller frå sommarferiane på Bømlo. Frå Mosterøy i same fylket fortel ei kvinne tidleg i trettiåra at der vart strandsniglane kalla «kobbongar». Og ei kvinne i same alder frå Stavanger voks opp med det same ordet.

Kjem ein lenger sør til Dalane i Rogaland blir ordet «kuonge» rapportert inn. Det same ordet kjem frå ein av informantane frå Kristiansand.

Så variasjonen er stor: sniglehus, kokkelur, buhund, koning, bubbelur, kubonk, kobbonge og kuonge. Og all denne språklege rikdomen er aust ut over nokre smålåtne gråbrune skapningar som ekar seg rundt mellom rur og tong i fjøra. Forresten skal eg ta med eitt til ord før dagens epistel blir runda av, og det er ein variant av «kokkelur». Far min, som har runda 80 år, fortel at han i oppveksten på Fedje i Nordhordland kalla dei kvite, litt avlange sniglehusa som gjerne står i klynger på berga, for «søndagskokkelurar». Kvite, nyvaska og pynta til helg – slik ser dei ut. Purpursniglar er det vanlege namnet. Den som har sett ein koloni av desse stå tett saman på svaberget, veit at dei er vakre. Og vene namn har dei fått.

I går: Kokkelur (I) – om ordet og kor det blir brukt
I morgon: Kokkelur (III) – litt kulturhistorie
Torsdag: Kokkelur (IV) – ein språkleg tvilling
Fredag: Kokkelur (V) – kor kjem ordet frå?

Kokkelur (I) - om ordet og kor det blir brukt

Strandsiglar eller fjøresniglar, som òg vert kalla kokkelurar
(Foto: Dénes Emőke, Wikimedia Commons).

I nokre område langs kysten blir strandsniglar eller fjøresniglar kalla «kokkelurar». Desse små blautdyra lever i fjøra og held til i sniglehus, og skala eller husa er vanlegvis i ulike sjatteringar av grått, brunt og svart. Sniglane lever både nede i sjøen og like over, og dei ulike artane av strandsniglar plasserer seg litt ulikt i fjørebeltet.

Skal ein vera litt meir presis, kan ein spørja om det er snigelen, skalet eller kombinasjonen av snigel og skal som blir kalla kokkelur. Dette kan det nok bli gitt litt ulike svar på, men inntrykket mitt er at «kokkelur» mest naturleg blir brukt om anten berre skalet eller om skal med snigel inni. Eg er litt meir usikker på kor naturleg det er å bruka ordet om sjølve blautdyret dersom det er lausrive frå huset sitt. Eit tomt sniglehus på stranda vil eg kalla ein kokkelur. Og om eit lite krepsdyr har teke over residensen, vil eg kalla det ein kokkelur med kreps inni. Eg er litt meir i tvil om eg ville ha brukt ordet kokkelur dersom eg fekk servert huslause strandsniglar til eit måltid. Men eg er for så vidt òg i tvil om eg ville smakt på maten med særleg entusiasme. Det kan vidare diskuterast om ein del andre saltvassniglar med hus – slik som purpursnigel og kongesnigel – til vanleg blir kalla kokkelurar. Sjølv ville eg nok gjort det. Hagesniglar med hus er òg eit tvilstilfelle, men inntrykket mitt at det er lite vanleg å bruka ordet her.

Men lat no slike tvilstilfelle liggja. Utgangspunktet mitt var at «kokkelur» er eit interessant ord. Og sidan eg sette det som namn på bloggen min - rett nok med enkel k, men det har eg angra på seinare - ville det vera greitt å finna ut litt meir om ordet i same slengen. Så då eg starta med bloggen for vel to år sidan – tidleg i januar 2012 – sende eg ein e-post med nokre spørsmål om ordet til folk eg kjenner, i all hovudsak menneske som har vokse opp langs kysten.

No har svara lege til ettermogning eit par år, og eg har funne dei fram att. Hovudspørsmålet til dei eg kontakta, var om dei frå oppveksten sin kjende til ordet «kokkelur» brukt om sniglar. I tillegg bad eg folk koma med andre kommentarar til ordet. Til saman 33 personar svarte på spørsmåla, og i all hovudsak er undersøkinga konsentrert om kystfylka frå og med Møre og Romsdal i nord til og med Rogaland i sør. Nokre få informantar kjem dessutan frå Vest-Agder eller frå kysten nordom Vestlandet. Fleire av informantane har dessutan rådført seg med ektefelle, søsken, foreldre eller andre, og eg har sjølv spedd på med opplysningar frå eit par personar i tillegg til dei som i utgangspunktet fekk e-posten. Dermed er denne vesle undersøkinga noko breiare enn dei 33 personane som svara på e-posten dei fekk om ordet «kokkelur».

Ser ein på dei 33, fordeler dei seg slik frå nord til sør: 1 frå Finnmark, 1 frå Nord-Trøndelag, 1 frå Nordmøre, 2 frå Romsdal, 2 frå Sunnmøre, 3 frå Nordfjord, 2 frå Sunnfjord (den eine med delvis oppvekst i Nordland), 1 frå indre Sogn (med delvis oppvekst i Østfold og Fana), 9 frå Nordhordland, 1 frå Hardanger, 2 frå Sunnhordland, 1 frå Haugalandet, 1 frå Ryfylke, 2 frå Jæren, 1 frå Dalane i Rogaland, 1 frå Kvinesdal og 2 frå Kristiansand. Av dei som svarte, var litt over ein firedel kvinner. Aldersspennet er ganske breitt, frå slutten av tjueåra til kring sytti. Når eg seinare refererer til informantane, knyter eg dei oftast til kommunane dei voks opp i, for å gjera opplysningane meir presise.

Informanten frå Nord-Noreg (Hammerfest) kjenner ikkje til at ordet «kokkelur» vart brukt om sniglar der han voks opp. Den eine informanten frå Nord-Trøndelag tvilar på at det er vanleg brukt i hans generasjon, men meiner han kjenner til denne bruken av ordet frå sin eigen barndom. Likevel vart han meir usikker etter at han hadde «muntlig spurt flere trøndere i forskjellig alder, men til min forundring var det ingen som kjente til denne betydninga av begrepet». Men eg har altså svært få informantar nord for Møre og Romsdal, m.a. ingen frå Sør-Trøndelag. Så skal ein finna kor utbreidd ordet er nord for Vestlandet, må ein undersøkja langt betre både langs trøndelagskysten og vidare nordover. Nokre enkle internettsøk ved hjelp av google tyder på at ordet i alle fall er brukt i delar av Nord-Noreg.

Flyttar vi oss litt sørover langs kysten, kryp kokkelurane fram. Fire av informantane frå Møre og Romsdal kjenner til ordet brukt om sniglehus i fjøra (Tustna, Fræna, Haram/Sandøy og Sande). Den femte kjenner ikkje til ordet i denne tydinga, men ho er òg den yngste eg har spurt frå dette fylket. Far hennar, som voks opp på femti- og sekstitalet, var van med at ordet vart brukt om dei minste sniglehusa i fjøra, «dei gråsvarte som syg seg fast i steinete fjører, og er lette å plukke».

Dei tre informantane frå Nordfjord kjenner ikkje til ordet «kokkelur» brukt om strandsniglar (Selje, Måløy i Vågsøy og Raudeberg i Vågsøy). Men informanten frå Måløy opplyser at mora meiner å hugsa at «kukelur» vart brukt om sniglar då ho var barn. Han kan òg visa til ein badeplass i Vågsøy som heiter Kukelurvika, og søkjer ein på kulturnett.no, finn ein det same stadnamnet i nabokommunen Selje. At ordet finst i stadnamn, og at foreldre kjenner det, men ikkje neste generasjon, kan tyda på at ordet er på veg ut i nokre område. Skal ein slå dette fast, trengst det likevel eit fyldigare materiale.

Informanten frå Førde i Sunnfjord kjenner òg til denne bruken av ordet, men kan ikkje seia sikkert om det var brukt i Førde, eller om han berre har det frå tilknytinga si til Sunnmøre. Ein informant på rundt tretti frå Gaular kjenner ikkje til ordet, heller ikkje den eine informanten frå indre Sogn kalla strandsniglar for kokkelurar i barndomen. Begge desse har delar av oppveksten sin frå andre stader i landet. Her bør det leggjast til at det kunne vore interessant med fleire informantar i Sunnfjord og Sogn, ikkje minst ytre Sogn.

Nordhordland er det området som er klart best dekka i undersøkinga. Av ni personar – som fordeler seg på kommunane Fedje, Austrheim, Radøy, Meland og Øygarden – kjenner alle bortsett frå to til at ordet «kokkelur» i oppveksten vart nytta om sniglar. Den eine informanten frå Hardanger er ikkje kjent med denne bruken; det er derimot dei to frå Fitjar og Sveio i Sunnhordland.

Men så er det stopp. Fem personar frå ulike delar av Rogaland er spurt, og tre frå Vest-Agder. Ingen av dei er kjende med at «kokkelur» vart brukt om strandsniglar der dei voks opp.

Kort oppsummert er ordet «kokkelur» om strandsniglar kjent i store delar av dei tre nordlegaste vestlandsfylka. Men i overgangen frå Hordaland til Rogaland ser ordet ut til å forsvinna, og det er kanskje det mest interessante funnet mitt. Ein lærar med oppvekst på Haugalandet fortel at han ikkje hadde støytt på ordet før han kom til Meland i Nordhordland: «Eg hørde ordet «kokelur» første gong eg hadde med elevar frå Rossland skule i fjøra». Den vesle undersøkinga mi kan derimot ikkje seia noko særleg om kysten nordover langs Trøndelag og Nord-Norge, sjølv om det er tydeleg frå andre kjelder at ordet er kjent i alle fall i delar av dette området òg. Den såkalla Metaordboka knytt til  Norsk Ordbok har t.d. fleire registreringar frå Nord-Noreg av kokkelur brukt om sjøsniglar. Det kunne òg vore spennande å undersøkja meir langs kysten av Sørlandet og Austlandet, sjølv om eg tvilar på at ordet er brukt der.

I morgon: Kokkelur (II) – med andre ord
Onsdag: Kokkelur (III) – litt kulturhistorie
Torsdag: Kokkelur (IV) – ein språkleg tvilling
Fredag: Kokkelur (V) – kor kjem ordet frå?

Norges ærlegaste kommunevåpen

Kommunevåpenet til Samnanger
(frå Wikimedia Commons)

Det finst mange fine kommunevåpen rundt om, og nokre litt rare. I den siste kategorien synest eg Etne høyrer heime. Motivet i våpnet til denne sunnhordlandskommunen ser mest ut som ein rivekant, eventuelt eit utsnitt av ein glidelås. Andre kommunevåpen slit med å halda tritt med dei dagsaktuelle realitetane. Til dømes gjeld dette Gulen, slik det blir påpeikt her.

Dette er likevel dagen for å løfta fram det som må vera Norges ærlegaste kommunevåpen, og det høyrer Samnanger til. Skal ein kikka på noko, må det vera at det kanskje burde vore plassert endå fleire dropar inn i det heraldiske varemerket for denne vestlandskommunen.



Ei temmeleg unyttig bok

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Boka heiter på norsk 325 rankinglister om likt & ulikt. Originalen, som kom i 1977, hadde den litt meir pretensiøse tittelen The Book of Lists. Like sikkert som boka er subjektiv, og på sett og vis unyttig, like visst er ho underhaldande. Her er det lister over det meste: ti på topp og ti på bånn, enkle opplistingar og fyldigare grunngitte rangeringar, og ei tematisk spennvidde frå dei ti boda til «Benjamin Franklins 8 grunner til å gifte seg med en eldre kvinne».

Den som kjem over denne boka på ein brukthandel, bør slå til. Ei slik vakker blanding av synsing og obskur kunnskap bør ikkje få liggja ubrukt. Titlane på listene talar best for seg sjølve: «Historiens 10 verste mennesker», «9 berømte steiner», «7 berømte meldinger i flaskepost», «Tidenes verste platetitler», «16 store bøker som endret historiens gang», «10 berømte bøker som aldri har eksistert», «21 gode råd til en datter», «8 velkjente personer med bare ett øye», «Pelé velger tidenes 50 beste fotballspillere», «10 personer en ikke bør be til middag» og «8 tilfeller av spontan forbrenning». Og så bortetter.

Sidan det går mot jul, tek eg med omtalen av Santa Claus Conquers the Martians frå 1964, som er lista som nummer sju av dei ti verste filmane gjennom tidene (denne lista er dessverre ordna alfabetisk):

Barna på Mars har det ikke noe moro, så Mars-innbyggerne kidnapper Julenissen fra Nordpolen for å bortføre ham til den røde planeten. Denne ondskapsfulle planen går i vasken takket være Billy og Betty, to unger her på jorden, og en snill Mars-mann som heter Dropo.

Spesielt interesserte blir oppmoda om å spørja etter videokassetten på ein dårleg sortert brukthandel.