Grenseklosteret ved Glanerbeek

Inn til kapellet i St. Efremklosteret (foto: Arve Kjell Uthaug).

I Glane i Nederland, heilt på grensa til Tyskland, ligg det syrisk-ortodokse St. Efremklosteret. Tolv menneske bur her fast: fem kvinner og sju menn. Leiar av klosteret og hyrding for dei om lag 25 000 syrisk-ortodokse i Nederland er biskop Polycarpus.

Midtausten, India og diasporaen

Grenser er ikkje berre stenglser, dei er òg møteplassar. Eit kloster er sjølvsagt meint å vera ein møteplass mellom det himmelske og det jordiske. St. Efrem er samstundes ein møteplass mellom Midtausten og Europa. Dei syrisk-ortodokse i Europa kjem frå Midtausten, mange frå området Tur Abdin i Tyrkia, andre frå Syria og Irak. Vanskelege tider, terror og borgarkrig har gjort at desse kristne har prøvd å finna eit betre liv i Europa.

Dette eldgamle kyrkjesamfunnet har fått ei interessant geografisk utbreiing. Enkelt sagt finst dei syrisk-ortodokse tre stader. Kjerneområdet er i Midtausten, men der vert dei stadig færre. Lang fleire bur faktisk i India. Dei såkalla Tomaskristne der har røter tilbake til dei første kristne hundreåra. I dag er dei delt opp i ulike kyrkjesamfunn, men ganske mange står under den syrisk-ortodokse patriarken i Damaskus. Den tredje gruppa er den nye diasporaen, syrisk-ortodokse som i vår eiga tid har søkt ei ny framtid i Europa, på det amerikanske kontinentet og i Australia.

Den syrisk-ortodokse kyrkja er forresten nært i slekt med andre orientalsk-ortodokse kyrkjer som den armenske, den koptiske og den etiopiske. Eit viktig særdrag ved den syrisk-ortodokse er den rolla klassisk syriansk spelar som liturgisk språk.

Gudsteneste i Hengelo



Biskop Polycarpus (t.v.) studerer ei av bøkene som
Far Gabriel (t.h.) har ført i pennen. Gabriel, presten i
Hengelo, er ein flittig kaligraf. (foto: Arve Kjell Uthaug)

Dette siste høyrer eg med eigne øyro under gudstenesta i den syrisk-ortodokse kyrkja i Hengelo, Nederland, søndag 3. april. Eg skjønar knapt eit ord. Det ville heller ikkje ein allminneleg nederlendar gjort. For ein utanforståande som meg er det som eit gudfryktig kunstverk, under utvikling og innanfor faste rammer. Biskop Polycarpus er der i praktfull liturgisk drakt. Den lokale presten Abuna Gabriël Kaya, far Gabriel, deltek òg. Både han og biskopen voks opp i Tur Abdin i Tyrkia. Under gudstenesta har dei hjelp av mange menn og unge gutar til messinga og dei heilage handlingane. Ei gruppe unge jenter er kledde i lange, lyseblå drakter med hette, og står rundt ein lesepult og syng. 

Dei fleste ungdomsarbeidarar i Den norske kyrkja ville nok gledd seg om dei kunne telja så mange ungdommar under ei gudsteneste som dei som deltek i liturgien i Hengelo.

Liturgien tek si tid. Her er det røykjelse og bjøller. Og mykje kyssing - av bøker, av krossen i biskopens hand, av hender, av søyler. Liturgien vert messa eller sungen, men det er ingen salmesong slik vi er vane med.

Glasmåleri frå klosterkyrkja (foto: Arve Kjell Uthaug)

Eit vakkert, men ikkje planlagt innslag i liturgien er den vesle guten med Downs syndrom og fotballskjorte med nummer 10 og Messi på ryggen. Han vil gjerne vera med heilt framme og få med seg det som skjer saman med biskopen og dei andre. Nokre venlege og varlege forsøk blir gjort på å hysja litt på han og henta han. Men han ville vera heilt der framme ei stund, og får lov til det.

Etter gudstenesta er det ein kort kyrkjekaffi der mange helsar på biskopen. Etterpå er det måltid for ei mindre gruppe frå kyrkjelyden, saman med biskopen og dei av oss frå Aramaic Online Project, eller Nettarameisk, som er med under gudstenesta.

Grenser og bruer

Den kristne tradisjonen frå
Midtausten møter
Europa på ny (foto: Arve Kjell Uthaug)

Gjestfridomen er stor både i Hengelo og ved klosteret i Glane. Den syrisk-ortodokse kyrkja tok over dette klosteret i 1981. Hovudbygninga er stor og har sitt eige kapell.  I tillegg er det bygd ei ny kyrkje på området, med fagre glasmåleri - og med biskopar og prestar gravlagde i kjellaren. Like attmed kyrkjebygninga ligg den syrisk-ortodokse kyrkjegarden.

Heile tida blir eg minna om at mange av dei vi møter, eller foreldra deira, flytta hit frå Midtausten. Dei næraste slektningane deira kan like gjerne vera i Sverige eller Tyskland som her i Nederland. Ikkje berre har dei sitt eige syrianske kyrkjespråk - sin eigen "latin" - som blir brukt i liturgien. Dei har òg sitt eige daglegspråk kalla surayt (turoyo). Når presten og biskopen talar til forsamlinga, brukar dei surayt. Delar av liturgien er faktisk òg på dette moderne språket. Og under måltidet etterpå flyt samtalen i surayt. Men om neste generasjon vil snakka dette arameiske språket med kvarandre under kyrkjekaffien, er eit ope spørsmål. Målet med Aramaic Online Project er å ta vare på dette språket og sikra det ei framtid i Europa. For slik utviklinga er i Midtausten, finst gjerne ikkje surayt om nokre tiår om det ikkje finst i Vesten.

Biskop Polycarpus Augin Aydin voks sjølv opp i ein landsby i det gamle syrianske kjerneområdet Tur Abdin i Tyrkia. Her fekk han den første teologiske utdanninga si i Mor Gabrielklosteret. Seinare studerte han i London og Oxford, før han tok doktorgraden i USA. Biskopen i grenseklosteret ved Glanerbeek står sjølv på grensa mellom ulike kulturar, språk og tradisjonar. Dermed er han òg godt skikka til å skjøna dei dilemma flokken hans møter. I tillegg kan den unge biskopen, som er fødd i 1971, byggja bruer til den vestlege verda og til akademia. Klosteret er både eit kristent og eit kulturelt sentrum for syrianarane i Europa, og deltakinga i Aramaic Online Project er ei av oppgåvene den venlege og energiske biskopen har teke på seg.

Ei familiehistorie frå forfølginga av syrianske kristne

Frå byen Midyat (biletet) flykta folk til landsbyen Ayn-Wardo.
(Foto: TobiasGr, Wikimedia Commons)

I år er det hundre år sidan folkemordet på armenske og syrianske kristne i Tyrkia. Det var starten på ei utviklinga som førte til at dei kristne folkegruppene - som ein gong var så talrike - kan teljast i promille i dagens Tyrkia.

Ofte kan den gripande historia til eit menneske eller ein familie gje den beste innsikt i ein slik tragedie. Anders Q Björkman i Svenska Dagbladet gjev eit godt eksempel på dette i artikkelen han har skrive om korleis tragedien tidleg på 1900-talet endra framtida for familien til kona hans. Sentralt står motstandskampen i den vesle byen Ayn-Wardo.

Internasjonal konferanse om Seyfo

Frå syrisk-ortodoks kloster i Mosul i dagens Irak (postkort henta
frå Wikimedia Commons). 

Under første verdskrigen vart dei armenske og syrianske folkegruppene i det ottomanske (tyrkiske) riket forfølgde, fordrivne og massakrerte. Mest kjent er folkemordet på armenarane. Men syrianske kristne vart òg utsett for den same brutaliteten. Her hjelpte det ingen ting at desse menneska hadde røter i dette området tilbake til dei første hundreåra etter Kristus, lenge før islam og lenge før det tyrkiske riket.

24.-28. juni skipar Freie Universität i Berlin til ein stor konferanse om folkemordet på dei syrianske kristne. Katastrofen blir kalla seyfo, året under sverdet, og starten på folkemordet mot syrianarar og armenarar blir gjerne sett til april 1915. Dermed er det hundre år sidan no i år. Programmet er stort og variert på konferansen Sayfo 1915: An International Conference on the Genocide of the Assyrians/Arameans during the First World War.  Ordbruken kan ved første augekast verka litt forvirrande, men syrianarar er det same som assyrarar, som er det same som aramearar (men ikkje armenarar).

Avisa Dagen har forresten hatt ei rekkje interessante og innsiktsfulle artiklar om dei syrianske kristne og om den syrianske diasporaen.
 

100 år sidan folkemordet på armenarane

Det armenske klosteret i Ktuts, i dagens
Tyrkia (Foto: Armen Manukov, Wikimedia Commons).

24. april 1915 arresterte og massakrerte det osmanske (tyrkiske) riket framståande armenske intellektuelle og leiarar. Dette blir rekna som starten på den store fordrivinga - med svolt, mishandling og massedrap - av armenarar frå det tyrkiske riket. Ikkje berre armenarar, men òg syrianske (arameiske/assyriske) og greske kristne vart ramma. For dei syrianske kristne var 1915 Seyfo, året under sverdet. Eit langsiktig resultat av desse enorme menneskelege lidingane vart at det moderne Tyrkia vart bortimot tømt for kristne minoritetar.

Holocaust-senteret i Oslo har laga informative nettsider om bakgrunnen for det som hende, om sjølve katastrofen og om diskusjonen i etterkant. Store Norske Leksikon har ein artikkel som er oppteken av diskusjonen om dette skal kallast eit folkemord eller ikkje. Tyrkiske styresmakter har, som kjent, lagt stor energi ned i at det som hende i 1915 og dei følgjande åra ikkje skal definerast som folkemord. Frå ein norsk synsvinkel er dessutan Bodil Biørn av særleg interesse. Misjonæren frå Kragerø dreiv hjelpearbeid mellom armenarar og er eit norsk tidsvitne til det som skjedde.

 

Nytt prosjekt skal hjelpa med å redda arameisk språk

Professor Shabo Talay ved Universitetet i Bergen og Freie
Universität Berlin leier prosjektet Aramaic Online (Foto:
Arve Kjell Uthaug)

You will find a short article about the project Aramaic Online in English at the University of Bergen's home page. 

Verda er full av utryddingstruga språk. Det er berre å ta ein kikk på UNESCO-kartet over språk i fare om ein er i tvil. Nokre kan vera borte om få år, andre heng i ein tynn tråd om ein ser eit par generasjonar fram i tid. Det arameiske språket turoyo høyrer til i denne siste gruppa. Arameisk var ein gong eit stort og utbreidd språk i Midtausten, og det var språket Jesus snakka. No er det berre små lommer att der moderne arvtakarar etter dette språket har overlevd. 

 

Turoyo er ein av desse etterkomarane etter det gamle arameiske språket. Kjerneområdet er Tur Abdin i Tyrkia og tilgrensande område i det nordlege Syria. Som med fleire andre minoritetar i Midtausten, er det ein tett samanheng mellom folkegruppe, språk og religion. Turoyo blir brukt av aramearar. Dei er kristne, og mange av dei høyrer til det Den syrisk-ortodokse kyrkja. På grunn av utvandring til Europa er det no langt fleire som snakkar turoyo i «diaspora» enn i det gamle kjerneområdet. Dei finst i land som Tyskland, Nederland og ikkje minst i Sverige. Alle som snakkar turoyo, er (minst) tospråklege anten det andre språket er arabisk, tysk, svensk eller eit anna. Det blir oppgitt ulike tal for kor mange som snakkar språket. Ethnologue opererer med 62 000. Men dette er vanskeleg å måla, og eg har sett langt høgare tal andre stader.

Korleis kan ei innvandrargruppe ta vare på språket når andre og tredje generasjon går over til målet i det nye landet og er i ferd med å gløyma det gamle? Går det an å bli integrert, men likevel ta vare på språket foreldra eller besteforeldra tok med frå eit anna land? Når dei som brukar språket i det gamle kjerneområdet blir færre og færre – på grunn av utvandring, væpna konfliktar og press frå storsamfunnet – kviler i verste fall heile framtida for språket og identiteten som eige folk på skuldrene til diasporaen i Europa. 

Det blir gjort noko for å sikra turoyo ei framtid. Tidlegare denne veka vart det kjent at prosjektet Aramaic Online leia av professor Shabo Talay får 450 000 euro frå den felleseuropeiske støtteordninga Erasmus+. For desse pengane skal prosjektet utvikla eit nettbasert kurstilbod i turoyo, utvikla læremateriale, tilby sommarskular til unge, gje opplæring til lærarar i språket og organisera eit internasjonalt nettverk av ekspertar. Fordi turoyo først og fremst lever som talemål, må prosjektet òg utvikla ei ny rettskriving. Språket har sine røter i det klassiske syriske språket, som ikkje lenger blir brukt som daglegspråk, men lever som liturgisk språk og i gamle bøker. Dessutan står turoyo med eitt bein i Midtausten og eitt i Europa, og prosjektet legg opp til å bruka både det latinske alfabetet og det syriske alfabetet. Det siste er ei krusedullskrift som minner om arabisk. Prosjektet Aramaic Online er forankra ved Institutt for framandspråk, Universitetet i Bergen (for ordens skuld: Eg jobbar der, og er med som administrativ koordinator i prosjektet). Samarbeidspartnarar er Freie Universität Berlin, University of Cambridge, Universität Leipzig og St. Efrem-klosteret i Nederland. Det siste er eit syrisk-ortodoks kloster leia av erkebiskop Mor Polycarpus Augin Aydin. Klosteret er allereie eit viktig senter for arameisk språk og kultur i Europa og har eit stort kontaktnett i arameiske miljø i Europa. Ikkje alle slike universitetsprosjekt har eit kloster og ein erkebiskop med på laget.