Sjølvbestemt død

The Economist ser det som ein rett 
å kunna velja aktiv dødshjelp.

Ein nesten identisk artikkel er publisert på Minervanett.

Kampen for aktiv dødshjelp er på frammarsj. Samstundes er det ein sterk vekst i bruken av dødshjelp i pionérlanda Nederland og Belgia. Ikkje berre dødssjuke, men òg demente og psykisk sjuke får ein legeassistert død. Vil vi gå denne vegen?

The most determined people do not always choose wisely, no matter how well they are counselled. But it would be wrong to deny everyone the right to assisted death for this reason alone. Competent adults are allowed to make other momentous, irrevocable choices: to undergo a sex change or to have an abortion. People deserve the same control over their own death. Instead of dying in intensive care under bright lights and among strangers, people should be able to end their lives when they are ready, surrounded by those they love.

På engelsk snakkar ein gjerne om "the right to die", retten til å døy. Det var òg tittelen på framsida av The Economist nyleg. Sitatet ovanfor er henta frå leiarartikkelen i bladet, som argumenterer for retten til å råda over sin eigen død. Særleg presist er ikkje uttrykket. Døy gjer vi nok alle, på den eine eller andre måten, same kva samfunnet måtte ha av lover for eller imot eutanasi og assistert sjølvmord. Retten blir med andre ord oppfylt utan at vi treng å løfta ein finger. "Death with dignity" er eit slagord som seier litt meir, nemleg at dette for nokon handlar om det dei ser som ein verdig død. Samstundes har uttrykket ei bakside sidan det kan skapa eit bilete av at for visse grupper menneske blir det meir verdig å velja døden enn å leva vidare. Kanskje burde vi sjå oss over skuldra for å finna dei rette orda, til ei anna sak som handlar om liv og død. "Fri død" er kanskje ikkje så godt, og "fri dødshjelp" gjev assosiasjonar til fri i tydinga gratis, som i gratis rettshjelp. "Sjølvbestemt død" treff derimot betre. Faktisk passar det langt betre å snakka om "sjølvbestemt" her enn i abortspørsmålet, der det jo handlar om å velja liv eller død for eit anna menneske.

På frammarsj
I diskusjonen om sjølvbestemt død er det to ulike variantar av legeassistert drap, eller legeassistert død, som blir diskutert. Begge delar kan kallast aktiv dødshjelp: Ved eutanasi er det legen som avsluttar pasientens liv gjennom å gje ein dødeleg giftdose. Nederland og Belgia har ei slik ordning. Ved assistert sjølvmord får pasienten hjelp til å ta sitt eige liv, og gjerne ved at legen skriv ut medikamentet. Staten Oregon i USA og Sveits har ei slik ordning.

Aktiv dødshjelp er ulovleg nesten overalt i verda. Det finst likevel nokre få land og ei handfull amerikanske statar som har gjort slike ordningar lovlege. Her varierer sjølvsagt regelverket frå land til land, og stort sett har legaliseringa skjedd frå slutten av 1990-talet og fram til i dag. Sveits skil seg ut sidan assistert sjølvmord har vore lovleg sidan 1942. I Nederland er heller ikkje praksisen ny, men staten vende lenge det blinde auga til. Først i 2002 vart dødshjelp lovleg i Nederland, og Belgia følgde like etter. Nokre år seinar legaliserte det vesle nabolandet Luxemburg. I USA er det nokre få statar som har opna for assistert sjølvmord. Oregon var først ute, og er best kjent. I Sør-Amerika har Colombia opna for legeassisert død.

Kampen for aktiv dødshjelp er på frammarsj. I ei rekkje europeiske land og amerikanske delstatar er det lovframlegg eller rettssaker som vil opna for dødshjelp. Meiningsmålingar viser at fleirtalet av veljarar i ei rekkje land støttar legeassisterte drap i visse tilfelle. Og journalistane formidlar historier om menneske som får hjelp til å døy. Amerikanske Brittany Maynard (29), som hadde hjernekreft, drog frå California til Oregon for å få hjelp av lege til å ta sitt eige liv. Merksemda frå media var enorm, og Maynard engasjerte seg i kampen for legeassistert død. Saker om lidande som reiser frå m.a. Storbritannia til sjølvmordsklinikk i Sveits for å få hjelp til å avslutta livet, har òg fått stor merksemd.

Råderett over eigen død
Forsvararane av legeassisterte drap ser ut til å meina at dette har gått bra så langt, og at ting er under stødig kontroll i dei landa og statane der ordninga er innført. Leiarartikkelen i the Economist legg hovudvekta på enkeltmenneske sin sjølvråderett. Ikkje berre dødssjuke, men andre med må få velja dødshjelp. Rett nok er bladet tilbakehalden når det gjeld born, men dei psykisk sjuke og andre vaksne må kunna få velja sjølv: "The criterion for assisted dying should be a patient's assessment of his suffering, not the nature of his illness."

Vi andre må spørja oss om vi ønskjer ei slik utvikling av samfunnet, der spørsmålet om liv og død blir privatisert og der legane våre skal veksla mellom å gje gift og livbergande hjelp.

Kraftig vekst
I det moralske hierarkiet til ein del liberalistar ser autonomien ut til å stå høgare enn tanken om at livet er heilagt. Meiningsmålingane tyder på at mange deler ein slik tankegang når det gjeld avslutninga av livet. Samtidig er det nok mange som ikkje ønskjer å gå like langt som bladet The Economist når det gjeld kriteria for dødshjelp. Det er heller ikkje uvanleg at tilhengjarane av aktiv dødshjelp, kanskje med eit letta sukk, viser til at få vel denne måten å avslutta livet på der ordninga er innført. Argumentet er interessant, for det minner oss om at det finst ei forestilling òg hjå tilhengjarar av legeassisterte drap om at ordninga bør bli minst mogleg brukt. Parallelt med ønsket om sjølvråderett ser det ut til å finnast ei uro for at mennesket skal velja "feil". 

Staten Oregon i USA blir gjerne trekt fram som eit argument for at svært få vil velja å avslutta livet på denne måten. Det stemmer at talet er lågt i Oregon, 71 personar tok sitt eige liv med assistanse frå helsevesenet i 2013. Men det stemmer òg at statistikken, med små svingningar, har vist vekst heile vegen frå ordninga vart innført på slutten av 90-talet. Staten Washington, der ordninga med assistert sjølvmord er nyare, har eit lågt, men kraftig veksande tal.

Men vi har òg andre erfaringar med legeassistert død, der tala er langt meir dramatiske.I Nederland og Belgia, der praksisen er mindre streng enn i Oregon, har aktiv dødshjelp vore lovleg sidan 2002. I Nederland hadde som nemnt praksisen vore tolerert ei årrekkje før lovendringa. Etter legaliseringa ser det ut til at dødshjelp ikkje vart meir brukt, men det vart faktisk registrert ein nedgang dei første åra. Så har det snudd. Ser ein på den offisielle statistikken for siste femårsperioden (2009-2013), veks talet med om lag 15 prosent kvart einaste år, og i 2013 vart 4 829 menneskeliv avslutta gjennom aktiv dødshjelp i Nederland. I Belgia har talet stige med 89 prosent på fire år, til 1807 i 2013. Sveits har ei ordning som minner om Oregon, med legeassistert sjølvmord. Landet er blitt kjent for den såkalla "sjølvmordsturismen", der personar frå andre land dreg til klinikkar i Sveits for å avslutta livet. Talet på sveitsarar som vel legeassistert sjølvmord, er ikkje høgt, men det er i vekst. 

Nye grupper
Kvifor gav Nederland dødshjelp til nesten fem tusen menneske i 2013? Den klart største gruppa, nesten 3600 personar, fekk dødshjelp avdi dei var kreftsjuke. I tillegg var det ei rekkje andre årsaker. To av desse er særleg viktige å merka seg. Heile 42 personar fekk dødshjelp fordi dei leid av alvorleg psykisk sjukdom. Det tilsvarande talet var 14 i 2012 og 13 i 2011. Demens var  grunngjevinga for 97 tilfelle, ifølgje Dutch News, som legg til at det stort sett var tale om demens i eit tidleg stadium der pasienten greitt var i stand til å kommunisera eit ønske om å døy.

Belgia har dei siste åra kome i søkjelyset for å la praksisen med dødshjelp gå svært langt:

I fjor vedtok landet å opna for dødshjelp for born utan nedre aldersgrense. Sjølvsagt med særleg strenge krav. Men, som erkebiskopen av Brüssel peikte på: "The law says adolescents cannot make important decisions on economic or emotional issues, but suddenly they've become able to decide that someone should make them die."

Hausten 2014 fekk ein belgisk seksualforbrytar og drapsmann godkjent ønsket sitt om dødshjelp. 

Ei 44 år gammal transseksuell kvinne fekk i 2013 avslutta livet gjennom aktiv dødshjelp etter å ha gått gjennom fleire mislukka kjønnsskifte-operasjonar. 

Tvillingane Marc og Eddy Verbessem, 45 år gamle, var fødde døve. Etter at dei fekk vita at dei òg ville bli blinde, ønskte dei dødshjelp. Ifølgje The Telegraph var dei "frightened of losing their independence in an institution and had "nothing to live for"".
Og i Belgia fekk dei innvilga dødshjelp.

Lista frå Belgia kan gjerast lengre. Både Nederland og Belgia opplever altså ein kraftig auke i bruken av aktiv dødshjelp. Ordninga er i Belgia blitt utvida til å gjelda born, utan nedre aldersgrense. Dødshjelp blir heller ikkje gitt berre til menneske med sterke fysiske smerter og kort tid att å leva. Ordninga er tvert om blitt opna for grupper som psykisk sjuke og demente. Professor Theo Boer er medlem av ein av dei fem regionale komiteane som har tilsyn med bruken av aktiv dødshjelp i Nederland. Han er skremt av den utviklinga han har sett, og i fjor skreiv han ein artikkel der han åtvara britane mot å gå same vege:

I used to be a supporter of the Dutch law. But now, with twelve years of experience, I take a very different view. At the very least, wait for an honest and intellectually satisfying analysis of the reasons behind the explosive increase in the numbers. Is it because the law should have had better safeguards? Or is it because the mere existence of such a law is an invitation to see assisted suicide and euthanasia as a normality instead of a last resort? Before those questions are answered, don’t go there. Once the genie is out of the bottle, it is not likely to ever go back in again.


Dobbeltkommunikasjonen
Som utviklinga i Nederland og Belgia viser, er det vanskeleg å setja grenser for bruken av aktiv dødshjelp. Kven skal bestemma at smertene er "utolelege", og er ikkje psykiske smerter like reelle som fysiske? Det finst mange som slit med store og langvarige psykiske problem også i vårt land. The Economist ønskjer at det skal vera eit alternativ for desse å få aktiv dødshjelp. Men korleis vil det vera for ein person t.d. tidleg i tjueåra som slit med alvorleg psykisk sjukdom, å vita at det helsevesenet som prøver å hjelpa deg å meistra livet, òg har ei bakdør som tilbyd legeassistert død?

Eller ein kan prøva å tenkja seg inn i situasjonen til eit eldre menneske med byrjande demens. Minnet sviktar. Stadig meir av det du fekk til før, glir ut av rekkjevidde. Og du veit at sjukdomen ikkje stoppar på det stadiet han er no. Vi veit òg at mange eldre slit med depresjon. Det er ein veldig dårleg ide å opna for legeassistert drap. Heller må samfunnet og enkeltmenneske satsa alt på eitt kort: gjera livet best mogleg for den som har demens, leggja til rettes for dei gode stundene, rett og slett vera eit menneske som bryr seg, og eit samfunn som tek vare på dei svakaste.

I tillegg til den utviklinga vi allereie ser i Nederland og Belgia, kjenner vi ikkje dei langsiktige konsekvensane av å legalisera aktiv dødshjelp. Slik eg oppfattar det, har bruken av dødshjelp allereie på  dramatisk vis flytta ein del grensesteinar. Likevel er legalisert dødshjelp ei svært ung ordning i desse landa, mindre enn femten år gammal. Ordningane i Sveits og staten Oregon er litt annleis og meir resriktive. Færre avsluttar livet ved hjelp av legen, men talet er likevel stigande begge plassar - som det er det i Belgia og Nederland. Dei meir langsiktige konsekvensane av å gjera legeassisterte drap til ein del av helsetenestene kan vi eigentleg berre gissa på.

Livet er heilagt
Sjølv om det er vanskeleg å setja grenser for eutanasi og assistert sjølvmord, kan ei lovgjeving vera meir eller mindre streng. Dei som forsvarar legalisering, bør byrja med å fortelja kva prinsipp som er overordna for dei. Det vil gjera debatten ryddigare. Er det slik at sjølvråderetten trumfar livet, slik det er for the Economist? Dette er ei konsekvent tenking som gjev den enkelte rett til å bestemma over eigen død. Samfunnet må bøya seg for enkeltmennesket sin vilje, og det blir vanskeleg, kanskje også prinsipielt feil, å nekta vaksne menneske legeassistert død. Eller er det slik at det ikkje er den enkelte si oppleving som er avgjerande, men at samfunnet framleis skal vera formyndar og seia at nokre liv er ille nok til å avsluttast, andre er det ikkje. I så fall kan det bli ein tung jobb å forklara kven vi skal formynda over, og kven som skal få bestemma sjølve i dette spørsmålet. 

Det gode alternativet er tradisjonen frå Hippokrates og kristen tenking: Livet er ukrenkeleg fordi det er heilagt. Legeassistert drap er gale. Samfunnet og helsevesenet skal hjelpa, lindra og ta vare på folk. Eit helsevesen som skal arbeida mot sjølvmord, skal ikkje på same tid administrera sjølvmord eller anna dødshjelp. Ingen skal vera i tvil om at helsevesenet berre har livet, og eit så godt liv som mogleg, som mål. Ei slik oppfatning er naturleg der kristen tenking om menneskelivet ligg til grunn for lovverket i samfunnet: Gud har skapt oss, og det er berre han som har rett til å ta livet tilbake. Dette set grenser for både staten, andre menneske og den enkelte sjølv. Ikkje ein gong vi sjølve har rett til å bestemma over vår eigen død.

Spørsmålet er om dette synet kan haldast oppe i eit etterkristent vestleg samfunn. Det finst gode eksempel på at folk som reknar seg som ikkje-religiøse, vel den livsvernande tradisjonen frå Hippokrates i synet på dødshjelp. Vi får håpa at òg desse ikkje-religiøse grunngjevingane har berekraft framover.

Dawkins meiner foreldre har moralsk plikt til å abortera born med Downs

Richard Dawkins (foto: Marty Stone,
Wikimedia Commons)

Professor Richard Dawkins ved University of Oxford er kjent for sin ateisme. Den kristendomskritiske darwinisten har mellom anna skrive boka The God Delusion. No har han tvitra følgjande om foreldre som får vita at dei ventar eit barn med Downs syndrom: ”Abort it and try again. It would be immoral to bring it into the world if you have the choice.”

Det som dessverre er realitetane i mange tilfelle, at ufødde born ikkje får leva fordi dei har Downs syndrom, blir av Dawkins gjort til ei moralsk plikt. Og ateismen og darwinismen hans har tydelegvis ikkje hindra han frå å landa på ein slik menneskefiendtleg konklusjon.

På tur til det reserverte Telemark

Bø i Telemark.

Alle som har følgd litt med i debatten om reservasjonsrett for legar, vil sannsynlegvis ha glede av å lesa denne artikkelen i avisa Dagen. Saka handlar om Bø i Telemark, der tre av sju legar har reservert seg mot noko. Journalisten har rett og slett sett seg på toget (eller eit anna transportmiddel), reist til Bø og snakka med mange ulike menneske i tettstaden. Resultatet er blitt ein både artig og opplysande reportasje, noko av det beste eg har lese i saka om reservasjonsrett for fastlegar.

Ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar

Marte Wexelsen Goksøyr (Foto: May
B. Langhelle, http://www.oktober.no/)

Det er ikkje første gong Marte Wexelsen Goksøyr er i søkjelyset. Ein gong konfronterte ho statsminister Jens Stoltenberg i Stortingets vandrehall. Ikkje alle likte dét, men ho vart lytta til. På søndag tala ho igjen, denne gongen i den direktesende grunnlovsfeiringa frå Eidsvoll. Goksøyr snakkar direkte, klart og tydeleg. Ho snakkar om noko viktig, ho er truverdig og ho blir lytta til. Goksøyr har altså Downs syndrom, og ho set fingeren på det vi alle veit: Ufødde barn med eit kromosom meir enn gjennomsnittet blir i dei fleste tilfelle fjerna. Vi har med andre ord eit sorteringssamfunn, slik Goksøyr peikte på. Gjennom å peika på dette, på vegner av seg sjølv og andre med Downs syndrom, er ho blitt ein av våre viktigaste samfunnsdebattantar. Og bodskapen hennar er lett å forstå, slik ho sa det på Eidsvoll: «Jeg vil leve!».

Snipp, snapp, snute, så var reservasjonsretten ute?

Helseminister Bent Høie (Foto: Kjetil Ree, Wikimedia Commons)

Striden om fastlegar skal kunna reservera seg mot å visa vidare til abort har vorte intens. Det er sikkert fleire som er overraska over engasjementet og styrken. Sjølvsagt er det politiske spelet ein del av dette biletet. Regjeringa er tufta på ein avtale der Høgre, Frp og KrF m.a. er samde om at det «gis reservasjonsmuligheter for fastleger etter dialog med Den norske legeforening». Det er ordlyden i samarbeidsavtalen som dei tre partia har signert. Dette eine punktet ville forresten ikkje partiet Venstre vera med, men det er like fullt ein del av samarbeidsavtalen mellom regjeringspartia og KrF. No har helseministeren sendt ut til høyring eit lovframlegg som legg opp til at den enkelte kommune sjølv skal ha det siste ordet om legane skal få reservera seg i kommunen. Mange ordførarar og kommunepolitikarar vil ikkje ha slike legar, viser medieoppslaga dei siste dagane. Dermed kan helseminister Høies «reservasjonsmulighet» i praksis kan bli til reservasjonsumulighet for dei fleste fastlegar.

No er dette førebels ei høyring, og regjeringa kan framleis enda opp med ein konklusjon som gjer reservasjonsretten reell. Men då må ein leggja bort tanken om om at kvart enkelt kommunestyre kan gjera som dei vil i ei slikt spørsmål. Skulle regjeringa gje politikarane i kvar enkelt kommune vetorett, er verken ordlyden eller intensjonen i dette punktet i regjeringsavtalen oppytylt. I utgangspunktet har eg stor sympati for både helseminister Høie og sjefen hans, statsminister Solberg, og vel å tru at dei vil følgja avtalen som er inngått med KrF. Men får vi ein kommunal vetorett som gjer at reservasjon berre er mogleg for eit mindretal av fastlegane, meiner eg regjeringa bryt samarbeidsavtalen med KrF. Viss Høgre i så fall trur dette berre vil bli ein ubehageleg liten fartsdump på den glade regjeringsveg mot ei blåblå framtid, skjønar dei ikkje kor viktig denne saka er for mange KrF-veljarar. Det vil bli opplevd som eit tillitsbrot, og Høgre vil stå fram som ein avtalepartnar som ikkje er til å stola på. Og det er neppe den beste bagasjen å bera med seg vidare for ei mindretalsregjering.

Men ein ting er det politiske spelet. Saka i seg sjølv er viktigare. Dei som kjempar for reservasjonsretten, legg vekt på at dette handlar om samvitsfridom. Legar må kunna følgja overtydinga si i spørsmål om liv og død. Eg har ingen plass sett det dokumentert at dette har ført til store ulempler, og fastlegar har gjennom mange år kunna reservera seg. Men mange er likevel provoserte over at legane skal kunna reservera seg mot å tilvisa til abort. Sosialantropolog Lindis Sloan skriv:

Det er i overkant av 5000 fastleger i Norge, jeg har sett anslag på at rundt 200 av dem vil ønske å reservere seg mot henvisning til abort. Det kan de ikke få lov til. Abortloven og fastlegeordningen er lovfestet, de er offentlig ansatte og da har de å følge norsk lov.

Så stor respekt for norsk lov bør verken legar eller andre ha. Bryt lova med retten til liv eller grunnlaggjande fridomar, er det rett å visa sin motstand. Norsk abortlov og norsk fastlegeordning er ikkje overordna retten til liv. Dette er det desse legane på ein svært forsiktig måte markerer. Vi vil vel at folk skal ha mot til å markera at liv og andre grunnleggjande menneskerettar er viktigare enn dei gjeldande lovene i eit konkret land – anten landet heiter Norge, Russland, Iran, Israel eller USA. Sjølvsagt kan då staten velja å gje dei ulydige sparken. Men vil vi ha ein slik stat, og vil vi framelska ein slik taus lydnad hjå legar og andre? I staden for ikkje å tola den minste knirk i systemet, burde vi vera glade for at folk i helsevesenet tek spørsmål om liv og død så alvorleg at dei ytrar – om ikkje meir – ein bitteliten protest. 

«Hvis personlig moral kan stilles over loven, hvor går grensen?», spør Sloan. Kanskje burde ho snu spørsmålet: Viss lova kan stillast over personleg moral, kor går grensa? Det siste er eigentleg eit viktigare spørsmål enn det første viss spørsmålet gjeld liv og død.

Mykje av grunnen til at diskusjonen blir så betent, er at det handlar om abort. Dagens abort-praksis på ei konstant fortrenging av at det er ufødde menneske som blir drepne ved ein abort. Vi gratulerer ei kvinne som fortel at ho er blitt gravid, vi ønskjer det beste for henne og den ufødde, og vi veit at om alt går bra vil vi om nokre få månader kunna kikka inn i augo til eit lite barn som er kome «ut i det fri», og som er den same som for litt sidan var inne i mors mage. Likevel gjev norsk lov i dei første månadene berre barnet verdi dersom det er ønska. Men bør vi få verdi etter om vi er ønska eller uønska? Har ikkje både født og ufødt liv ein eigenverdi som menneske som er endå meir grunnleggjande enn om vi er ønska?

Fastlegen i Snertingdal

Frå nettsidene til NRK.

Fastlege Christina Grandalen i Snertingdal har skrive lesarinnlegg i Oppland Arbeiderblad der ho grunngjev kvifor ho ikkje vil visa pasientar vidare til abort. Grandalen er tydeleg og direkte i grunngjevinga si, og skriv mellom anna: ”Jeg vet ikke hvordan andre leger stiller seg til dette, men jeg for min del har blitt lege for å BEVARE liv og ikke for å drepe!"

OPPNÅR TRE TING. Dermed gjer denne legen to ting samstundes. Ho provoserer til abortdebatt, og ho spissar til ordskiftet om reservasjonsrom for fastlegar. Tre ting, forresten. Ho provoserer fram refs frå sine overordna i kommunen.

 

Det mest balanserte eg har sett så langt, er tv-intervjuet med Grandalen i NRK. Her får ho leggja fram synspunkta sine, kommuneoverlegen kommenterer ytringane hennar og NRK har også greidd å finna fram til både folk som er samde og usamde med henne i lokalsamfunnet. Ryddig journalistisk handtverk, med andre ord.

 

HARDKØYR OVANFRÅ. Det går samstundes tydeleg fram av artiklane på NRK sine nettsider at legen blir utsett frå eit hardkøyr ovanfrå. Grandalen har i følgje NRK òg uttalt til TV2 at ho meiner abort er feil òg for valdtekne kvinner. Utsegnene gjer at Gjøvik kommune vurderer framtida hennar som fastlege. ”Det hun har sagt er fullstendig uakseptabelt”, seier seksjonsleiar for helse og omsorg i Gjøvik kommune, Aud Inger Istgaard. Og etter lesarinnlegget i Oppland Arbeiderblad uttalte kommuneoverlege Geir Olav Brunborg følgjande:

– Jeg kalte inn til møtet fordi hun brukte ord som drap. Det er voldsomt og fikk mange til å reagere og føle seg støtt, sier Brunborg. Han ønsket også å gjøre klart at Grandalen er fastlege og skal kommunisere med sine pasienter, mens spørsmål knyttet til medisinske spørsmål og befolkninga, skal kommuneoverlegen ta seg av.

– Det er en arbeidsfordeling her, og det er hun enig i, sier Brunborg.

Han sier at han overhodet ikke ønsker sensur, men at det ikke skal brukes ord som skaper problemer for andre.

Eg anerkjenner fullt ut den gode viljen hjå kommuneoverlege Brunborg. Han ønskjer ikkje at folk skal kjenna seg støytte av ordbruken til ein lege som er i kommunens teneste. Likevel, viss han er rett sitert, så er synspunktet i den siste setninga meiningslaust. Det går ikkje an å ”overhode ikke ønske sensur” og samstundes slå fast at ”det ikke skal brukes ord som skaper problemer for andre”. Dei to synspunkta står i direkte motstrid til kvarandre. Skal eit samfunn ha ein open debatt om viktige og alvorlege spørsmål, går det ikkje an å styra unna ord ”som skaper problem for andre”. Eit ærleg ordskifte er dessverre ikkje mogleg utan ytringar som kan opplevast støytande for nokon – sjølv ikkje om alle skulle gjera sitt beste for å ordleggja seg respektfullt. Det motsette av ein slik debatt er dessverre sensur. Anten gjennom at folk driv sterk sjølvsensur, t.d. av frykt for å missa jobben, eller at ein blir sensurert av andre.

Heller ikkje kan det vera slik at legar skal ha særleg innskrenka ytringsfridom i spørsmål som gjeld liv og helse, slik som t.d. abort. Eller er det kanskje nokon i det norske helsevesenet som har tenkt å prøva å handheva ein slik krympa ytringsfridom for Mads Gilbert?

Her er eit forslag til seksjonsleiar, kommuneoverlege og andre overordna av fastlegen i Snertingdal: Dei kan seia at dei er usamde i synspunkta frå Grandalen, og at norsk abortlov sjølvsagt gjeld i Gjøvik som alle andre stader. Men at dei samstundes aksepterer at Grandalen har ytringsfridom på linje med andre borgarar, også om temaet er abort.

LITE STØTTE. Mange burde støtta Grandalens rett til ytringsfridom, og det blir spennande å sjå om også folk som er usamde i abortsynet, vil forsvara henne her. Etter mi meining er Grandalen dessutan tøff som vågar å ta støyten og gjera seg til talskvinne for at ufødde born også har eigenverdi og rett til liv. Kanskje er det fleire som vil støtta henne her? KrF kanskje? Paritiet presenterer jo sitt eige syn slik:

Alle mennesker har en ukrenkelig verdi i kraft av å være menneske. Menneskeverdet kan ikke graderes. Retten til liv er den mest grunnleggende menneskeretten, og må gjelde fra unnfangelse til naturlig død.

 

Men leiaren i Oppland KrF, Morten Halling, seier følgjande: ”I en situasjon der du vurderer om du skal ta abort eller ikke, vil jeg tro de aller fleste kvinner er i en sårbar situasjon. Og da bli stempla som en morder og at en utfører et drap synes jeg er sterkt, og unødvendig sterk språkbruk”.

Å kritisera den modige legen i Snertingdal slik er kanskje ikkje den beste plassen å begynna for eit parti som meiner menneskeverdet ikkje skal graderast, men tvert om gjelda heilt frå unnfanging av?

 

 

 

 

Reservasjonsretten og konsekvensane

Foto: Wikimedia Commons.

Kristeleg folkeparti (KrF) har fått gjennomslag for at den nye regjeringa skal la fastlegar få lov til å reservera seg mot å visa vidare til abortinngrep. Enkelte er provoserte av dette. Nokre håpar at dersom Høgre fristiller representantane sine i Stortinget, vil mange nok av dei gå imot si eiga regjering slik at reservasjonsretten kan blokkerast. Ironisk nok vil ein innskrenka legar sin samvitsfridom gjennom å visa til at partiet Høgre har ein tradisjon for at representantane "fristilles i såkalte samvittighetsspørsmål".

Til det motsette er bevist, er eg optimist i denne saka. Regjeringspartia har gjort ein avtale med KrF, og den trur eg dei vil stå ved. Å rota til forholdet til KrF er ein dårleg start for ei mindretalsregjering frå høgresida. Men viktigare er det, etter mitt syn, at det er rett å la legane følgja samvitet sitt i spørsmål om liv og død. I eit ope, demokratisk samfunn er det ein verdi i seg sjølv at folk ikkje blir tvinga til å handla mot samvitet sitt - og at dei ikkje misser jobben om dei følgjer overtydinga si. I neste omgang er dette av stor verdi for samfunnet. Vi må ikkje kvela den etiske opposisjonen. For fleirtalet kan dei opplevast som sand i maskineriet, som ei ubehageleg påminning om noko som blir forsøkt fortrengt. Men det er ikkje godt for eit samfunn å kvela slike røyster. Vi kan ha bruk for folk som tør å gå på tvers, også innanfor legestanden.

Sjølvsagt skal dei møta pasientane sine med respekt. Det er viktig, og det gjeld for alle legar. Men det er ikkje manglande respekt å seia at "dette kan eg dessverre ikkje skriva under fordi det strir mot samvitet mitt, du må nok gå til ein annan lege her". Ja, det vil nok vera ei påminning om at samvitsproblemet til legen har ein grunn, nemleg at legen ser to pasientar - kvinna og det ufødde barnet. Kva er i så fall det verste som kan skje? Ein ting som kan skje, er at ei kvinne som bed om abort, tenkjer gjennom situasjonen ein gong til. Og, igjen, kva er det verste som kan skje?

Forfattaren Nils Chr. Geelmuyden avsluttar boka si om Børre Knudsen, En prest og en plage, med å fortelja om ein episode frå Bardufoss. Knudsen har køyrt Geelmuyden til flyplassen:

"Og før vi vet ordet av det er vi med ett på Bardufoss. Han følger meg inn. Vil vente til avgang, se meg vel avsted. Vi sitter i kafeterian. Da hender noe underlig. En kvinne banker på Knudsens skulder. Den fremmede stikker en konvolutt til ham og forsvinner i det samme. "En liten takk" står det med skjev skrift utenpå. Knudsen åpner konvolutten, leser kortet og viser meg det drivende våte i de store øynene.

"Kjære Børre Knudsen. Hvis det ikke hadde vært for deg og den kamp du fører, ville jeg ikke sittet her på flyplassen nå. Jeg sitter og venter på det kjæreste jeg vet i verden. Min ni år gamle datter. Ville bare du skulle vite det."

Sterk sak om Trisomi 18

Avisa Dagen har hatt nokre viktige artiklar den siste tida, om born som er fødde med kromosomfeilen Trisomi 18. Særleg sterk er artikkelen om vesle Ole og mora Anna Solberg. Helsevesenet meiner at tilstanden hans er ”uforenlig med liv”, og instruksen er at han ikkje skal gjenopplivast om noko skulle skje. Men Ole er altså født, han lever og han har eit handikapp. Mange har sikkert òg høyrt om legen Siri Fuglem Berg som fekk jenta Evy-Kristine med Trisomi 18. Jenta levde berre tre dagar etter fødselen, men mora har sidan halde fram kampen for desse borna.

Noko av det mest provoserande i historia til Solberg er samtalen ho hadde med ein gynekolog under svangerskapet: ”Han forstod ikke dilemmaet ved å fjerne et foster med T18, og kom med følgende spørsmål: Er du klar over at det bare er en salat?” Eg synest det er vanskeleg å skjøna at legar som møter menneske med slike haldningar, har noko å gjera i helsevesenet. Like lite som ein person som kallar innvandrarar for rotter, ville vera på si rette hylle som kommunal innvandringskonsulent. Er det fleire tiår med lovleg gjennomførte drap på foster ved norske sjukehus som gjer at helsepersonell tenkjer og snakkar slik?

Det står stor respekt av Solberg, Fuglum Berg og familiane deira - og andre som har gjort liknande gode val.

Børre Knudsen og Justin Bieber

Børre Knudsen (Wikimedia Commons)

I dag 24. september fyller Børre Knudsen 75 år. Presten som la ned den statlege delen av embetet sitt, deretter vart dømt frå embetet som sokneprest i Balsfjord, for så halda fram med å dukka opp i media gong etter gong utover 1980-talet. Kledd i svart prestekjole, og ofte saman med kollegaen Ludvig Nessa, protesterte han mot abortlova. Dei to tok i bruk aksjonar som ingen hadde sett her til lands før: prestane sende smådokker tilsølte med ketsjup til norske toppolitikarar, Børre Knudsen helte bukkeblod over hovudet sitt framfor Stortinget, dei to geistlege møtte opp på sjukehusavdelingar der det vart gjennomført abortar. Knudsen må vera eit av dei menneska som har vekt mest sine og forarging i norsk etterkrigshistorie.

Trygt kan det slåast fast at Børre Knudsen ikkje var eit produkt av omdømeekspertar og kommunikasjonsrådgjevarar. Eige namn og rykte hadde ikkje førsteprioritet for flammen frå Balsfjord. Heller ikkje let han seg dirigera av politiske eller religiøse leiarar. Skal tru kor han hadde det frå. I fengsel hamna han òg for aksjonane sine.

Medan det heile sto på, skreiv journalisten og forfattaren Niels Chr Geelmuyden bok om Balsfjordpresten. En prest og en plage er tittelen på boka frå den alltid ordspelglade Geelmuyden. Humanetikaren Geelmuyden og presten Knudsen hadde ulike utgangspunkt, men dei må ha funne tonen godt. Boka gjev eit varmt og fascinerande portrett av hovudpersonen. Her møter vi ikkje nokon fordømmande og tankefattig fanatikar, men ein tenkjar, ei allsidig kunstnarsjel, eit varmt og ærleg menneske. Eit lite innblikk i kva denne kampen må ha kosta både presten og familien hans får vi òg gjennom boka. Knudsen er gift og far til fem born.

Tenkjaren vart òg handlar. Han måtte fordi kallet til å forsvara dei verjelause ufødte borna tvinga han. «Å tro at man løser en kvinnes problemer ved å drepe hennes barn, er kvinneforakt på sitt mest avskyelige», seier Knudsen i boka (s. 170). Og nettopp her er det, endeleg, at Justin Bieber kjem inn. I eit fjernsynsintervju fortel mor til den verdskjende artisten korleis ho vart gravid som syttenåring, men motsto presset til å ta abort.

Børre Knudsen retta slett ikkje skytset mot desse hardt pressa kvinnene, som fekk både barnet, avgjerda over liv og død og forventningspresset frå andre i fanget. Opprørspresten kjempa derimot mot dei som hadde makt, og som brukte makta til å velta heile ansvaret over på mora, og som bestemte at ingen av dei minste borna kunne vera trygge. Kva hadde hendt med Justin Bieber om mora hadde gitt etter og valt annleis? Ikkje rart at artisten sjølv seier at «I really don’t believe in abortion». Og for Børre Knudsen gjer det neppe nokon skilnad om mennesket som står på spel, heiter Justin Bieber eller om det er ein heilt annan og ukjent.

Akkurat dette kjem fram på ein fin måte heilt i slutten av En prest og en plage. Ein slutt det er god grunn til å lesa, men helst etter å ha lese resten av boka først.

Gratulerer med dagen, Børre Knudsen.

Høgre utan verdikonservativt fikenblad

Staten strammar grepet og vil ikkje lenger la fastlegar reservera seg mot å visa gravide kvinner vidare til abort. Ultimatumet frå departementet er at legane får gjera som staten vil eller finna seg ein annan jobb. Argumentet er at pasienten er viktigare enn legens personlege overtyding. Og partiet Høgre ser ut til å følgja det raudgrøne Helsedepartementet friksjonslaust.

Høgre har ein føremålsparagraf som seier at partiet vil «fremje personleg fridom og sosialt ansvar». Men i denne saka er ikkje partiet noko korrektiv. Byrådsleiar Monica Mæland  i Bergen seier at «hvis man ikke kan gi alle pasientene like god behandling, bør man finne noe annet å gjøre enn å være fastlege». Ho får støtte av partileiar Erna Solberg og helsepolitisk talsmann Bent Høie.

"AUTORITÆRE FREMRYKK": For meg er dei gåte at leiarar i eit verdikonservativt og liberalt parti så uanfekta kan følgja den raudgrøne styringsiveren i ei slik sak. Bakgrunnen er at fastlegane tidlegare har kunna reservera seg, praksisen har vore skriftleg stadfest av Helsedepartementet og Helsetilsynet, legane ser ut til å ha vore fleksible og smidige – og departement og tilsyn er ikkje i stand til å dokumentera at dei har skapt nemneverdige vanskar for abortsøkjande. Men departementet vil likevel stramma inn. 

 

Sjølv politikarar har lov til å ta ein time-out. Eit parti som vil lempa ut kristne legar som kjenner seg bundne av samvitet sitt i spørsmålet om liv og menneskeverd, bør spørja seg sjølv om det har mista si verdikonservative sjel og ganske mykje av dei liberale prinsippa med.

 

Høgre bør heller sjå verdien av slike kritiske røyster innanfor helsevesenet. Vi vil trenga dei framover. Endringane innanfor medisinen reiser mange og heilt grunnleggjande etiske spørsmål: Er det rett at nokre ufødde barn er utan livsvern når vi gjer alt vi kan for å verna livet og helsa til andre på same alder? Er det i tråd med menneskesynet vårt å luka ut born med Downs syndrom før fødselen? Er det forkasteleg å fjerna foster fordi dei har «feil» kjønn når vi fjernar ufødde med «feil» kromosomtal? Korleis kan det ha seg at ei mor møter respektlause og – etter mitt syn - ekstreme haldningar i det norske helsevesenet når ho vel å bera fram eit barn med ein alvorleg kromosomsjukdom? Korleis skal vi i framtida handtera den genetiske informasjonen vi kan få om enkeltmenneske? Skal helsevesenet anerkjenna ein rett til sjølvbestemt død?

Spørsmåla står i kø, og vi kan få god bruk for det samvitet som finst både hjå legar og oss andre. Då er det ingen god idé å skvisa dei etisk opposisjonelle. Edvin Schei og Eivind Meland er medisinprofessorar og fastlegar, og dei viser vidare abortsøkjande kvinner utan å reservera seg. Likevel støttar dei reservasjonsretten og synest det er skremmande at staten i denne saka «gjør autoritære fremrykk i etiske gråsoner» (Bergens Tidende 6.2.12). Det er ein tankekross at denne uroa ikkje ser ut til å finnast på topplanet i eit verdikonservativt parti som har til føremål å fremja personleg fridom og sosialt ansvar. Kristin Clemet   ser ikkje ut til å bli høyrt.

DEN ANDRE PASIENTEN: Ein av kritikarane til reservasjonslegane slo tidleg i ordskiftet fast at det er lenge sidan «kvinners valgfrihet vant det etiske slaget om fosteret». I det minste har den engasjerte debatten etterpå vist at dette er feil. Heller enn eit vunne slag, har vi eit ope etisk sår. Det er ein grunn til at desse fastlegane har samvitskvalar og til at spørsmålet engasjerer så sterkt. Og den grunnen finst sjølv om den offentlege debatten heile tida tenderer mot å omskriva, avdempa og tilsløra problemet. 

 

Dei same sjukehusa som gjennomfører abortane, gjer sitt beste for å ta vare på livet og helsa til andre ufødde. Då er det ikkje berre ein, men to pasientar. Derfor er det meir tilslørande enn opplysande å hevda at denne saka handlar om at pasienten må setjast framfor legen. Helsepersonell som reserverer seg mot abort – på ulike nivå i prosessen – gjer nettopp det. Men dei har i legeetikken sin òg plass til pasient nummer to, og legg vekt på at desse ufødde har eigenverdi og menneskeverd. Både mor og barn skal hjelpast, og livet er for oss alle den mest grunnleggjande menneskerett.

Det kan sjå ut som om born av lukkelege, forventningsfulle foreldre har ein stor verdi. Takk og pris for det. Men dei mindre heldige ufødde kan, i alle fall i dei tolv første vekene av svangerskapet, fjernast utan noko som helst vern. Sidan dette er forankra i norsk lovverk, må det bety at desse ufødde borna har ein flytande og samfunnsdefinert verdi meir enn ein eigenverdi som menneske. Det burde vera nok ein grunn til time-out for politikarar som kallar seg verdikonservative.

KRF, ELLER EIN TUR PÅ FJELLET: Partiet Høgre rir på gode meiningsmålingar nasjonalt, og dei har sikkert mange gode kroneteljarar lokalt. Framgangen på gallupane er vel unt, og solid økonomisk styring i lokalpolitikken er viktig. Men dei verdikonservative fikenblada er det ikkje mang att av i Høgres hage. Den liberale respekten for det sjølvstendige og samvitsbundne individet har òg vist seg ganske vissen og gulna i kantane i saka om reservasjonsrett for fastlegane.

For nokre av oss er det ei påminning om at det på valdagen ikkje er andre alternativ enn KrF, eller ein tur på fjellet. 


(Innlegget over er òg publisert i det nettbaserte tidsskriftet Minerva. Mange har kommentert striden om reservasjonsrett for fastlegar. Innlegget til Kaj Skagen i Dag og Tid er, etter mi meining, eit av dei beste).  

Vil staten berre ha lydige legar?

Ein pasient heilt frå starten? (Foto frå Wikimedia Commons)

Fastlegane Eilif Haaland og Gunnhild Felde vil ikkje visa klientane sine vidare til abort, ifølgje BT 6. februar. To professorar i medisin som tenkjer annleis om abort, meiner likevel dei to legane må ha rett til å følgja samvitet sitt i ei så viktig etisk sak. Kommentator Eirin Eikefjord i BT slår derimot fast at i norsk helsevesen må respekten for kvinner sin lovfesta rettar gå framfor respekten for «religiøse minoriteters samvittighetskvaler. En jobb som lege innebærer å sette pasienten i sentrum, ikke seg selv». Og helseminister Strøm-Erichsen seier til same avis at ho ser dette kan vera eit dilemma for nokre fastlegar, men at «omsynet til pasientane må kome først».

Dette handlar ikkje om at nokon skulkar unna eller ikkje giddar å gjera enkelte kjedelege oppgåver. For dei to fastlegane dreier det om respekten for livet og dermed om heilt grunnleggjande spørsmål om rett og gale. På same måte som legar og sjukepleiarar ved sjukehus kan reservera seg mot å ta del i abortinngrep, ønskjer desse fastlegane å kunna reservera seg mot å skriva under på noko som set i gang prosessen som fører mora og det ufødde barnet fram til abort. Når Strøm-Erichsens departement no skjerpar inn praksisen på dette feltet, skal ikkje legar som Felde og Haaland lenger både kunna følgja samvitet sit og halda fram som fastlege. 

BT-kommentator Eikefjord viser i artikkelen «For liv-lobbyen» ikkje særleg forståing for problemet til dei to legane. Sjølv om ein ikkje deler oppfatninga til nokon, går det kanskje an å lytta litt betre til dei som kjem i skvis mellom statsmakt og eige samvit? Eikefjord skriv at den norske abortmotstanden rett nok har fått ei ganske stoverein form, men det er likevel «viktig å begrense religiøse samvittighetskvalers innflytelse på legeyrket».

Eg spør meg om det verkeleg berre er tale om religiøse samvitskvalar her. Er det ikkje andre òg som har kvalar – både av legar, sjukepleiarar, foreldre, politikarar og mediefolk? Dei av oss som har born, veit at dei ein gong var små ufødde menneske akkurat slik som dei som blir «fjerna». Det krevst vel ikkje eit spesielt tjukt lag av religiøse kvalar for å tenkja at noko er gale når foreldre, helsevesen og samfunnet omkring (heldigvis) gjer alt ein kan for å verna nokre av desse, medan det er andre som ikkje får del i dette vernet. Har dei ikkje same eigenverdien?

Dei same sjukehusa som gjennomfører abortane, gjer sitt beste for å ta vare på livet og helsa til andre ufødde. Då er det ikkje berre ein, men to pasientar. Derfor er det meir tilslørande enn opplysande å hevda at denne saka handlar om at pasienten må setjast framfor legen. Helsepersonell som reserverer seg mot abort – på ulike nivå i prosessen – gjer nettopp det. Men dei utvidar legeetikken sin slik at han òg har plass til pasient nummer to, og legg vekt på at desse ufødde har eigenverdi og menneskeverd. Både mor og barn skal hjelpast.

Kanskje er det ikkje berre menneske frå religiøse minoritetar som har samvitskvalar her. Og uansett bør ikkje staten sjå det som si oppgåve å skvisa dei som har slike skruplar i spørsmål om liv og menneskeverd. Det er fritt fram for å argumentera imot dei om ein meiner dei tek feil. Men det er ikkje klokt om staten tvingar dei til å velja mellom jobben og samvitet. Heller ikkje passar det særleg godt for eit land som vil vera eit godt eksempel for resten av verda også i det å respektera samvitsfridom.