9. juni, dødsdagen til St. Columba

St Columba, slik han er
framstilt i ei kyrkje på Iona
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Ein Herrens engel synte seg ei natt i ein draum for mor til St Columba, etter at han var avla i mors liv, men før han vart fødd. Det var som engelen sto ved sida hennar for å gje henne ei fager kappe med ei fargepryd frå alle blomar på marka. Etter ei lita stund bad han om å få att kappa og tok henne. Så løfta han kappa, breidde henne ut, og sleppte henne i lufta. Ho vart skuffa fordi kappa vart teken frå henne, og tala til han som såg ut som ein heilag mann:

"Kvifor tek du denne nydelege kappa frå meg så fort?", spurde ho.

"Fordi", svara han, "denne kappa er så ærefull at du ikkje vil vera i stand til å ta vare på henne lenger".

Då såg kvinna kappa flytta seg lenger og lenger bort frå henne, som i flukt, og ho voks seg større og større og vart breiare enn slettene og større enn fjella og skogane. Og ho høyrde ei røyst som sa: 

"Ikkje ver uroleg, kvinne, for du skal gje mannen du er ektevigd til, ein son som skal bløma slik at han skal reknast som ein av profetane. Ved han har Gud tenkt å leia tallause sjeler til det himmelske riket."

Då ho høyrde desse orda, vakna mor hans opp.

TEKSTEN OVER er omsett frå ei engelsk omsetjing av Life of St Columba (Richard Sharpe, London 1995). Denne biografien fortel om livet til St Columba, evangelisten som grunnla klosteret på Iona. St Columba døydde søndag 9. juni i år 597. Boka om St Columba vart skriven på slutten av 600-talet av Adomnán, ein av etterfølgjarane hans som abbed på Iona. Forteljinga om engelen og den fargerike kappa står i innleiinga til bok tre i biografien.  

Solrenningstonen

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Alle kjenner songen, eller salmen Morning has broken. Anten det er Cat Stevens eller andre artistar som kling i bakgrunnen, så er både melodien og teksten kjent og kjær. Mange har etter kvart òg sunge den norske attdiktinga, signert Eyvind Skeie, som står i den siste utgåva av salmeboka.

Vi snakkar eigentleg om to tekstar til éin melodi, for å vera heilt presise. Og vi må til dei indre Hebridane på den skotske vestkysten for å finna røtene til denne salmen. Sørvest på øya Mull, ei av dei største i dette veldige øyriket, ligg den vesle landsbyen Bunessan. Nokre få minuttar med bil vestover ligg Fionnphort. Derifrå er det berre ein kort ferjetur over sundet til ein står på Iona, det som ein gong var St. Columba sitt rike.

Men tilbake til Bunessan. Litt utanfor denne litle landsbyen ligg Ardtun, og der budde småbrukarkona Mary Macdonald. Der vart ho fødd i 1789, og der døydde ho i 1872. Mary skapte poesi, og ho gjorde det på gælisk, som var morsmålet hennar. Den gongen var gælisk mykje meir utbreidd enn det er i dagens Skottland. Macdonald var forresten ein from baptist, som dikta salmar og vers som ho song ved rokken. Den mest kjende songen hennar heiter Leanabh an aigh. Lachlan Macbean omsette songen til Child in the manger då han gav ut Songs and Hymns of the Scottish Highlands i 1888. Tonen var ein skotsk folkemelodi, og han vart heitande "Bunessan" etter landsbyen like ved der Mary budde.

Det er altså denne teksten - Christ in the manger - vi har frå Mary Macdonald. Artisten Rune Larsen har framført ei norsk omsetjing som byrjar slik: "Frelser i stallen, sønn av Maria, ett med hver fallen synder på jord". Dei som har gamle Rune Larsen-kassettar liggjande, kan leita der. Songen finst på innspelinga "Julegleder for hele familien", og er dessutan tilgjengeleg på YouTube. Ifølgje informasjonen som er lagt ut på YouTube, er det Per Lønning som har gitt oss denne norske teksten. Dette er likevel ikkje den einaste attdiktinga til norsk. Omsetjaren og salmediktaren Arve Brunvoll i Åsane har òg laga ein norsk tekst. Denne er ikkje prenta nokon stad, men med løyve frå Brunvoll gjev eg att det første verset her:


BARN, der du kviler,
heimlaus i verda,
englane smiler,
lovar deg.
Barn, som skal bere
synda vi gjorde,
barn, du skal vere
alt for meg.


Så her har vi Mary Macdonald på norsk. Songen slik vi har han frå MacDonald, har eigentleg fire vers. Både hjå Larsen og Brunvoll er det andre verset utelate, slik det òg er vanleg mange andre stader. Dette andre verset viser den prakt og komfort jordiske fyrsteborn vert fødde inn i, som ein kontrast til Jesu liv, og minner om at denne jordiske prakta er forgjengeleg.

Men så var det den andre teksten, Morning has broken, eller Nå er det morgen, som han heiter på norsk. Melodien er den same vare og glade, men teksten ein annan enn den vi har frå Mary Macdonald. Eleanor Farjeon heiter tekstforfattaren. Der Child in the Manger prisar frelsaren Kristus, han som både steig ned og er opphøgd, sitrar Morning has Broken av glede over skaparverket og den daglege nyskapinga. På mange måtar utfyller dei to tekstane kvarandre på ein fin måte.

Forresten er Nå er det morgen ei fin påminning om at vi snakkar om attdiktingar, ikkje nøyaktige omsetjingar. Det er berre å leggja Eyvind Skeie sin salme attmed den engelske originalen Morning has broken, så ser ein at dei to forfattarane til dels har ønskt å få fram litt ulike ting. Mest gjeld dette det tredje verset, som er temmeleg forskjellig i dei to utgåvene.

Men tilbake til Mary Macdonald. I fjor sommar var eg på øya Mull, og ein av dagane reiste vi sørvest og tok båten til øyane Staffa og Iona. Kjente reisemål begge to. På vegen dit køyrde vi gjennom Bunessan, men eg visste ikkje om Mary Macdonald, og ante ikkje at denne fantastiske melodien har sine røter der. Kjem eg dit ein gong til, vil eg stoppa i Bunessan og helst òg koma meg ut til Ardtun for å sjå ruinane etter huset der Mary budde. Denne småkårskvinna la att etter seg ein vakrare og varigare arv enn mange av godsherrane og stormennene som rådde rundtom på øyane i vest.

Litt meir om Mary Macdonald finst her: The Biographical Dictionary of Scottish Women (2006) og nettstaden Undiscovered Scotland.

Langs den smale vegen på øya Mull

Smale vegar, kjærkomne møteplassar, vidt hav og beitande smale.

Vi er på Mull (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Det er mange smale vegar på Mull, med svingar og med bakketoppar utan sikt. Sauene går langs vegen, eller dei står i vegen og møter deg med eit blikk som fortel kven som høyrer til her, eller dei forsvinn ut og inn i den tette bregneskogen attmed vegen. Sjølv målt mot vestnorsk standard er vegane på Mull ekte vare.

Heldigvis er det tett mellom møteplassane, som er skilta med Passing Place eller merka med stripete stolpar. Dei er sjølve pustehola i trafikken. Best av alt er likevel utsikta. Mektige fjell, store myrar, små grender, den fantastisk innramma sandstranda i Calgary-bukta og ein vestkyst med utsyn utover i Hebridane er litt av det som byd seg fram.

Mull er altså ei øy i dei indre Hebridane vest for det skotske fastlandet. Øya er nesten tre gonger så stor som Osterøy, men har under 3000 fastbuande. Turismen er utan tvil ei umisseleg inntektskjelde for dei fastbuande. I tillegg vert det drive aktivt skogbruk på øya, og sauene og storfeet vitnar om at det framleis er liv i landbruket.

Kristendommen har sett sterke spor på Mull. Den moderne avkristninga har sjølvsagt nådd denne delen av Europa òg, men samstundes spirer det i dei gamle spora. Etter nokre få dagar som turist på øya i sommar slår det meg at det er stor variasjon, og kanskje stort potensial i nokre av spirane på denne avsides øya.

Evangelisk hamn

Tobermory Evangelical Church held liv i kyrkjebygget

saman med den lokale frikyrkja. Eit par bygningar

bortanfor er ei tidlegare kyrkje gjort om til kafe

og butikk. (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Tobermory Evangelical Church held gudstenestene sine i ei kyrkje som ligg midt inne i den fargerike og turistvenlege rekkja av hus langs hamna i Tobermory. Byen ligg nord på øya og er med sine rundt tusen innbyggjarar sentrum på Mull. Eit par hus bortanfor ligg det eit anna kyrkjebygg, men dette er i dag brukt som kafe og gåvebutikk.

Slik er det ikkje gått med gudshuset der den evangeliske kyrkja held til. Dei deler bygninga med den lokale frikyrkja. Den evangeliske kyrkja har gudsteneste om føremiddagen klokka elleve, frikyrkja klokka fire om ettermiddagen. Eg er på gudstenesta klokka elleve ein søndag tidleg i juli. 

Mannen som leier samlinga og songen må vera rundt seksti år, er driven på gitaren, og stiller i dungeribukse og rutete skjorte. Forsamlinga er heller ikkje stivpynta. Her er det lovsong med innleving og engasjement. Songane har eit proklamerande og offensivt preg, som slett ikkje er utypisk for britisk kristenliv. Oppmuntrande plakatar med kristne bodskap kikkar med på oss frå veggane. Dei er ikkje så mange i denne kyrkjelyden, men den søndagen eg er her, er det menneske i alle aldrar til stades - frå småborn, via ungdommar og unge vaksne til middelaldrande og gamle. Til og med to hundar er med under gudstenesta, men dei ter seg fint, og kanskje var det ikkje så greitt å setja dei frå seg ute. Undervisaren er eldste Eric Morgan. Han har utdanning i kjemi frå universitetet i Oxford, og no lever han som pensjonist på Mull. Han underviser ut frå ein tekst i Johannesevangeliet. Her er det ikkje snakk om å forlata teksten så snart som råd for å kunna prioritera sine eigne, gode poeng. Nei, Morgan underviser stødig og solid og held heile tida godt fast i bibelteksten.

Folk er venlege og tek kontakt. Dei møter deg med eit smil når du kjem, og pratar med deg under kyrkjekaffien etterpå. Tobermory Evangelical Church har ei innbydande heimeside. På facebook-sidene deira kan ein m.a. sjå videoar av fire vaksne som blir døypte på hamna i den gamle fiskelandsbyen.

St. Martinkrossen på Iona. 

(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Agelege Iona
Iona er ei mindre øy som ligg utanfor sørspissen av Mull. Det er berre eit sund og nokre minutts ferjereise mellom dei to øyane. Mange kjenner til øya Iona og klosteret der. St. Columba grunnla dette klosteret på 500-talet, og herifra vart det drive misjonsarbeid i Skottland. I dag er det eit kjent, kristent fellesskap knytt til øya. Ein av dei mest kjende medlemane av dette fellesskapet er John L. Bell (1949-), skotsk prest og forfattar av mange populære nyare salmar. Sju av dei er med i den norske Salmeboka.

Eg kjem ikkje på innsida av kyrkjelivet på Iona desse få timane, og får heller ikkje med meg nokon gudstenester. Det blir mest kikking og klikking (med fotoapparatet). Men øya er vakker, og historia er spennande. St. Martinkrossen, ein keltisk høgkross i stein, står like utanfor klosterveggen, og har stått på same staden i over 1200 år. Han har greidd seg gjennom vikingraid, reformasjon, opplysningstid og moderne materialisme. Det er ikkje lite.

På eit lokalt hotell vert det servert matig og god grønsaksuppe. Så får det heller våga seg at eg endar opp med Karma Cola til maten. Det skal meir til før dei antiprogressive nakkehåra reiser seg. Drikken går ned, og smakar vel ikkje verre enn dei andre slektningane sine.  

Det er heilt sikkert mykje som burde vore skrive om Iona og dei moderne kristenimpulsane deifrå, men det får eventuelt bli ein annan gong. Derimot vil eg halda fram med å gleda meg over songane og salmane vi får frå vest. Cd-en Vadested, som kom for nokre år sidan, er ein god norskspråkleg representant for denne keltiske salmevinden.

Den rumenske munken
Kyrkja i Kilninian ligg i ein utkant av utkanten Mull. Her har ein rumensk munk slått seg ned. Far Serafim heiter han, og han er i ferd med å restaurera den gamle kyrkja i Kilninian og etablera Mull Monastery, the Orthodox Monastery of All Celtic Saints. 

Utkantens utkant. I Kilninian har ein rumensk munk

grunnlagt eit nytt, ortodoks kloster (Foto: Arve Kjell Uthaug).

Vi reiste til det vesle, ortodokse klosteret i Kilninian utan å sjekka om det var nokon der, og så var det heller ikkje nokon der (bortsett frå sauene, sjølvsagt). Kyrkja, som slett ikkje er særleg prangande i sitt ytre, kom vi oss ikkje inn i. Vi fann nokre bygningar like ved, som såg både nye og fine ut, men heller ikkje der var det nokon å få tak i. Kanskje var Far Serafim og dei andre ein annan stad denne kvelden, og kan henda hang det saman med at han ifølgje heimesidene til klosteret var vert for eit pilegrimsfølgje desse dagane. 

Det får vera som det vil. Eit spennande og spenstig tiltak er det han er i gang med i Kilninian, denne Guds nybrotsmann. Dei som vil bli kjent med klosteret og Far Serafim, finn mykje stoff på dei gode og informative heimesidene til klosteret. Artiklar om Serafim finn ein òg på bloggen til den norske baptisten og bønemennesket Bjørn Olav Hansen. Og vil ein møta munken sjølv - i alle fall nesten - kan ein starta med ein spennande "spørjetime" som ligg ute på YouTube. Der uttalar han seg om mange ulike tema, og fortel også litt om sin eigen oppvekst og litt om bakgrunnen for klosteret. Eg vil ta med eit lite utdrag av det Far Serafim seier om Kristus og tradisjonen. Dette har kanskje ekstra stor relevans for kyrkjer som legg stor vekt på ein ubroten tradisjon med stor autoritet, slik dei ortodokse gjer. Eg trur likevel dette er kloke ord til kristne innanfor alle slags nye og gamle tradisjonar. Serafim peikar på faren ved å søkja Gud berre gjennom å sjå etter dei utvendige kjenneteikna, slik som typen av ikon og bygningar. 

- Vi kan vera på den rette staden, med den rette arkitekturen og det rette ikonet, men Kristus - den verkelege, levande Kristus går forbi, og vi merkar det ikkje. Det var nett det som hende med menneska i Det gamle testamentet. Dei følgde kvar einaste regel og lov, og dei enda opp med å krossfesta Kristus, fordi dei ikkje visste korleis dei skulle møta den verkelege Gud. Tradisjonen er døra inn til livet, men han er ikkje sjølve livet, seier Serafim.     

Internasjonalt
På ein måte er det spesielt at grunnleggjaren av det nye klosteret på desse vêrbitne britiske øyane kjem heilt frå Romania. Det som slett ikkje er nytt, er at området er ein møteplass for ulike folkeslag og kulturar. På 500-talet, då munken Columba kom frå Irland og grunnla klosteret på Iona, låg Iona og Mull i grenselandet mellom eit irsk kongedøme på vestkysten av Skottland og eit piktisk kongedøme i nord. I det som i dag er Storbritannia, kiva fleire kongerike om makta, og dei representerte folk med forskjellige språk: piktarar, irar, engelskmenn og britar (i slekt med dagens walisarar). Professor Richard Sharpe skriv at menn frå alle desse fire folkeslaga var representerte i fellesskapet på Iona allereie i Columbas eiga levetid. Her levde irske, piktiske, engelske og britiske menn saman i arbeid og tilbeding av Gud på den vesle øya utanfor Mull.

For nokre få år sidan kom det altså ein ung rumensk munk til desse øyane for å byggja opp eit ortodoks kloster. Far Serafim ser ut til å vera ein mann som kan formidla, knyta til seg støttespelarar og kontaktar, rekruttera gjevarar - alt dette som trengst av arbeid, i tillegg til bøn, når eit nytt kloster skal byggast opp. Likevel har det nye klosteret på Hebridane på mange måtar vore eit einmannsprosjekt til no, der den unge Far Serafim har drive det heile framover. I sommar vart det ei endring på dette. Tre kvinner kom til klosteret i Kilninian tidleg i juni og har slått seg ned der. Dermed er det blitt eit fellesskap. Dei som vil følgja med på den vidare utviklinga av det nye klosteret, kan følgja heimesida og facebook-sida til Mull Monastery of All Celtic Saints.

Referansen over til professor Richard Sharpe viser til innleiinga til Adomnán of Ionas Life of St Columba (Penguin, 1995), s. 21.

Eit museum i Buckie

Vegen er kort frå det gamle Galilea til
nyare tids fiskarliv, om du ser verda
gjennom glasmåleria i minnekapellet
i Buckie (foto: Arve Kjell Uthaug).

Den skotske kystbyen Buckie er ikkje stor, men det er ein spesiell by for mange nordmenn. Under andre verdskrigen var det så mange norske her at byen vart kalla "Little Norway". Sjømannsmisjonen hadde eigen stasjon her til krigen var over. Onkel til far min, Rasmus Krossøy, var ein av dei norske som budde her ei tid. Han måtte flykta saman med familien då tyskarane avslørte det illegale motstandsarbeidet han var med på. Men alt det er ei anna historie.

Tilbake til Buckie. Ein gong var fiske og skipsbygging sjølve pulsslaga i denne byen. I dag har tidene forandra seg, men spora er her. Og ein del av menneska frå fiskeri- og sjøfartstida er her. Tre av dei møtte eg denne veka på museet Buckie & Dictrict Fishing Heritage Centre. Alle desse pensjonistane hadde vore fiskarar. Den eine av dei hadde vore skippar, den andre hadde vore med på skipsbygging og den tredje hadde dessutan vore innom det nye oljeeventyret. No stiller dei opp som frivillige medarbeidarar på eit kosteleg lite museum som slepp deg inn døra for kroner null. Og, medan vi er inne på frivillig innsats. Vi nordmenn gjer oss av og til høge og mørke fordi vi er dugnadsfolket framfor andre. Det trur eg ikkje vi har grunn til. Du finn mange folk rundt om i andre land som stiller opp for sine næraste, sine nestnæraste eller for heilt framande. Du treng ikkje ha ordet "dugnad" i språket for å gjera det.

Men tilbake til museet i Buckie. Eg var der no i sommar saman med kona mi og foreldra mine. Tre pensjonistar møtte oss med erfaring og kunnskap opparbeidd gjennom eit langt yrkesliv, kombinert med venleg velvilje og god tid. Pensjonistar kan vera makelaust gode på denne kombinasjonen av eigenskapar. Kaffi serverte dei òg. I det vesle, tettpakka museet bugna det av båtmodellar og foto som fortalde om farne tiders fiskarliv. Men det var altså først og fremst dei frivillige medarbeidarane som løfta denne museumsopplevinga.

Og den som stikk innom dette fiskarmuseet i Buckie, bør be om å få sjå minnekapellet nokre minuttar unna. Dei følgjer deg ned, låser opp, er der i lag med deg og svarar på spørsmål. Her er det forma ein freda plass for dei mange som har mist sine næraste på havet, som oftast utan å kunna gje dei ei grav. Du finn namna til dei omkomne på små plater på veggen. Kanskje er det først og fremst glasmåleria som gjer dette minnekapellet til ei perle. Dei fører tankane til kystfolket og deira liv, og dei fører på same tid tankane vidare til Meisteren frå Galilea. Den lokale kunstlæraren Charles W. Florence laga glasmåleria. Arkitekten Sandy Wilson hadde ansvaret for interiøret i minnekapellet for sjømenn.

Fangen på St. Kilda

Lady Grange måla av John Baptist Medina 
cirka 1710. (frå Wikimedia Commons)

Bortafor land og bakom øyar ligg St. Kilda. I dag er dei avfolka, desse bratte og ugjestmilde småøyane ytst i dei ytre Hebridane. For snart tre hundre år sidan budde Lady Grange her ufrivillig i seks-sju år, saman med bufaste småbrukarar og fangstfolk. Mannen hennar Lord Grange hadde saman med mektige vener fått henne bortført og smugla ut til fangenskap på St. Kilda.

Den skotske journalisten og historikaren Margaret Macaulay har nøsta opp denne dramatiske livssoga og skrive forteljinga om Lady Grange i boka The Prisoner of St Kilda (2010). Det er ei merkeleg historie.

Kula og galgen
Rachel Chiesley og James Erskine, betre kjende som Lady og Lord Grange, vart begge fødde i 1679. Dei gifta seg i 1707, ser det ut til,  og høyrde til det høgare sosiale skiktet i Skottland. Dei delte tida si mellom hovudstaden Edinburgh og eigedomen i Preston. Sant nok, Rachel hadde neppe den enklaste barndomen. Ekteskapet mellom foreldra enda i separasjon. Mora tok faren til retten for å få pengar til livsopphald for seg og den store barneflokken. Retten gav henne medhald, men far hennar såg det annleis. Første påskedag 1689 skaut han ned og drap dommaren på open gate. Nokre få dagar etter vart han sjølv hengt offentleg i Edinburgh. 

Men Rachel såg ut til å klart seg bra: gift med den framståande samfunnsstøtta James Erskine, som ho gav ni born. Likevel kan vi slå fast at samlivet ikkje var nokon idyll. Såpass dårleg gjekk det at Lord Grange i kompaniskap med andre mektige menn i det skotske samfunnet fekk henne bortført på dramatisk vis.

Lyst og politikk
Kvifor tok desse mektige menn seg bryet med å kidnappa Lady Grange? Sjølv om 
Macaulay trekk vekslar på mange kjelder, er det vanskeleg å slå fast heilt sikkert kva som eigentleg var den viktigaste grunnen til den spektakulære bortføringa. Men det er fleire moglege motiv. For det første skal det ikkje stikkast under ein stol at Rachel ikkje var den enklaste å ha i hus. Dominerande og temperamentsfull, det er så. Rykta ville òg ha det til at ho sov med eit barberblad under puten, og husbonden kan ha følt seg truga. Samstundes kan det vera at ein del av dei mest fargerike framstillingane av henne var overdrivne. Både mannen hennar og andre hadde motiv for å svartmåla henne. 

Forfattaren av The Prisoner of St Kilda meiner at både utanomekteskapelege lyster og storpolitisk dramatikk trengst for å forklara borføringa. Britane hadde ein ulmande politisk konflikt. På slutten av 1600-talet vart nemleg den katolske kong Jakob 2. avsett av den protestantiske svigersonen sin, Vilhelm av Oranien. Denne konflikten heimsøkte dei britiske øyane i fleire tiår. For i utlandet sat etterkomarane etter Jakob 2. og ville tilbake på kongsstolen i øyriket, og heime i Storbritannia fanst det jakobittar som ønskte dei katolske kongane tilbake. Storebroren til Lord Grange, Jarlen av Mar, slo lag med jakobittane og måtte flykta ut av landet. Lord Grange sjølv hadde jakobittiske kontaktar, og kunne fort bli slått i hartkorn med folk herskarane i London såg som farlege samfunnsfiendar. I London hadde han dessutan ei dame på si, Fanny Lindsay heitte ho. Margaret Macaulay ser jakobismen og elskarinna i samanheng når ho landar på denne forklaringa av den velregisserte bortføringa av Lady Grange:

A mistress and a flirtation with a possible Stuart restoration were, singly, manageable. It was the concurrence of the two together that led on to disaster. Both Granges sought to use Jacobitism for their own ends. Rachel was trying to force James to give up his London mistress by threatening to uncover his Jacobite connections. James sought to be rid of his increasingly difficult wife by presenting her as a potential danger to his Jacobite friends.

Til St. Kilda
Ein januarkveld i 1732 troppa det opp menn frå det skotske høglandet heime hjå Lady Grange in Edinburgh og tok henne med seg med makt. Deretter bar det nordover og vestover inn i det skotske høglandet, der folk snakka gælisk, og ikkje skjøna så mykje av klagene til denne kvinna frå sør. Reisa gjekk i fleire etappar, og mange ulike menneske var med på å bortføra Lady Grange. 

I 1734 vart ho ført med båt til dei isolerte øyane St. Kilda. Der budde ho eit steinhus i åra fam til 1741. Så medan husbonden hadde nådd opp og blitt parlamentsmedlem i London, sat kona forvart på den ytste grøne øy, saman med lokale fangstmenn og småbrukarar som ho ikkje skjøna språket til. Heldigvis kunne ho snakka med prestefolka som hamna på denne utposten, og presten Roderick MacLennan prøvde å hjelpa henne, utan at det gav så store resultat.

Rachels lagnad var vinterstormane ute i Atlanteren. Sjølv om ho ikkje måtte slita for føda slik som dei bufaste, og jamvel om ho etter kvart skal ha lært å skjøna litt gælisk, så var opphaldet her ute for henne ein fangenskap. Ho klaga seg sårt - i eit brev som etter kvart vart smugla inn til fastlandet - over at det var "impossible for me to write or for you to imagine all the miserie and sorrow and hunger and cold and hardships of all kindes that I have suffer'd since I was stolen".

To gravferder
Øygruppa St. Kilda har ei lang, spennande og røff historie. Det kan høyrast ut som øyane er oppattkalla etter ein helgen, men det er dei ikkje. Det finst visstnok ingen helgen som heiter Kilda, og det finst ulike teoriar om korleis desse små landflekkane enda opp med dette namnet. Hovudøya heiter forresten Hirta. Livsvilkåra her var harde. Nokre få år før Lady Grange kom hit, vart det vesle samfunnet ramma av koppar, og to tredelar av folket døydde i den store katastrofen.

Og korleis gjekk det med Rachel frå Edinburgh? Ho vart til slutt henta frå St. Kilda, men kom aldri heim til Edinburgh, Preston og familien. Etter fleire år, og etter at ho hadde fått smugla ut brev frå fangenskapen på St. Kilda, vart det sendt ut ein båt for å søkja henne opp. Men nettverket som hadde bortført henne, handla i tide, og fekk henne flytta. Så døydde ho på den store øya Skye i Hebridane i 1745.

Rachel var midt i femtiåra då ho vart bortført og etter kvart sendt ut til St. Kilda ytst i Hebridane. Forunderleg er det at ho òg fekk to gravferder, begge på øya Skye: Først vart ho gravlagd i løynd på Trumpan, deretter vart det halde ei ny gravferd på Duirinish kyrkjegard med ei kiste fylt opp av torv og stein. Til Edinburgh, Preston og familien sin kom ho aldri tilbake.

Skottland - There and Back Again?

På midten av 1990-talet var eg i Westminster Abbey i London. Der låg den gongen Stone of Scone, steinen dei skotske kongane og seinare dei felles britiske vart krona på. Steinen var ikkje stort å sjå til, men han hadde likevel stor symbolsk verdi. Etter den tid er kroningssteinen flytta tilbake til Skottland, landet har fått større indre sjølvstyre innanfor det sameinte britiske kongeriket, og nasjonalistpartiet er dei siste åra blitt den førande krafta i den heimlege politikken. Det siste steget i denne utviklinga er at skottane no skal røysta over fullt sjølvstende og dermed lausriving frå unionen med England, Wales og Nord-Irland. Mange skottar vil flytta den politiske suvereniteten same vegen som Stone of Scone. Frå London og heim til Skottland igjen.

 

Romarane reiste Hadrians mur i Nord-England
til vern mot folka nordanfrå. No vil mange skottar laga
ei grense - men ikkje ein mur - mot England
(foto: Arve Kjell Uthaug).

Om to dagar, torsdag 18. september, går skottane til valurnene for å røysta over fullt sjølvstende. Meiningsmålingane viser at folket er delt på midten. Ja-sida, dei som ønskjer fullt sjølvstende, har dei siste månadene henta inn det store forspranget unionsvenene har hatt. He er tre korte ettertankar før den store dagen.

Først om David Cameron. Det hender enkeltsaker blir så store at dei dominerer heile ettermælet til ein politikar. Tony Blair, New Labours frontfigur, har hatt invasjonen i Irak hengande rundt ettermælet sitt som ei fotlenke. Det kan henda dette vil bli vurdert annleis om nokre tiår, kva veit vi, men i dag fell skuggane frå Irak over heile ettermælet etter Blairs tid som statsminister. Skulle Cameron bli statsministeren som misser Skottland, er det kanskje dét han først og fremst vil bli hugsa for i ettertida. Eg trur neppe det vil vera rimeleg å klandra han. Men eg trur heller ikkje han ønskjer seg eit slikt ettermæle. Cameron kan koma til å setja djupe spor etter seg i britisk historie, spor han sjølv ikkje tenkte eller ønskte å setja då han tok over makta. Ikkje berre kan Skottland gå ut av unionen. Dersom det konservative partiet held fram i regjering etter neste val, har Cameron lova ei folkerøysting om fortsatt medlemskap i EU. Heilt utenkeleg er det altså ikkje at Skottland går ut av den britiske unionen og Storbritannia ut av EU – i Camerons regjeringstid.

For det andre viser den skotske debatten krafta som framleis ligg i europeisk nasjonalisme. Ein vanleg observasjon frå valkampen i Skottland er at den nasjonalistiske sida er prega av langt sterkare glød enn unionsvenene. Nasjonalisme er ei sterk kraft både på godt, og ikkje minst på vondt. Dersom Skottland riv seg laus frå the United Kingdom, skal det bli spennande å sjå om dette har konsekvensar for ønske om lausriving i Catalonia, Baskarland, det flamske Belgia og andre område.

For det tredje, og det er kanskje det viktigaste, viser britane at eit spørsmål om lausriving frå ein stat kan handterast sivilisert og utan vald. Mange vil nok seia at Storbritannia har eit betre utgangspunkt for å takla ein slik situasjon enn tilfellet er mange andre stader i verda. Kampen om lausriving er ikkje forsterka av ein religiøs og språkleg konflikt mellom storebror og veslebror. Nyare skotsk historie er heller ikkje prega av terrorgrupper, vald og bruk av militærmakt. Dette er ikkje Nord-Irland. Sjølv om det sikkert kokar over til tider med både skræmsler og fordommar, er dette ein strid med ord, kjensler og argument – ikkje våpen. Det tener både politikarane i Westminster, det skotske folket og den engelske naboane til ære at dei greier å handtera eit slikt spørsmål så ryddig og fredeleg. Vonleg er dette den viktigaste lærdommen som blir ståande att, anten skottane går vidare åleine eller dei held fram i unionen med engelskmenn, walisarar og nordirar.

 

Eg er ein av dei mange som beundrar den britiske blandinga slik vi kjenner henne. Ei kreativt og – stort sett – fredeleg samanfletting av tradisjonar og folk innanfor eitt rike. Det viktigaste er likevel at skottane sjølve får velja kva veg dei vil gå vidare, og at det blir gjort på fredeleg vis. Skulle eg tippa, ville eg optimistisk satsa på fortsatt union gjennom at nei-sida får 52.1 prosent av røystene og ja-sida 47.9. Fram til torsdags kvelden er den eine gissinga like god som den andre.