Ein barndom på bedehuset (II) - huset

Første artikkelen om "Ein barndom på bedehuset" tok utgangspunkt i språket.

I huset åt far min er det mange rom. Mange har gledd seg over desse orda frå Jesu munn og tenkt at det kanskje var ein plass for dei òg i Guds rike. Kritikken mot bedehuset har ofte vore at folk ikkje opplevde det var rom for dei der. Terskelen var for høg, det var for lågt under taket, miljøet var for trongt, skiljet var for skarpt og enkelt mellom dei innanfor og utanfor. 

Hør hvor det stormer der ute, her er det fredfullt og tyst! heiter det i ein av dei gamle bedehussongane. Og eg har høyrt den songen brukt som ein kritikk mot bedehusmiljø som kapsla seg inn i seg sjølv innanfor veggene. Kanskje tenkte dei innanfor veggene at bedehusflokken var dei einaste rette kristne i bygda?

Noko av denne krtikken mot bedehuset har vore urimeleg. Andre gonger har kritikarane hatt gode poeng. 

Men i det fysiske huset, kva rom fanst det der? Det vanlege norske bedehuset har vore eit avlangt kvitt trehus der møtesalen var det sentrale rommet. Kyrkjekrinsen bedehus vart reist i 1954. I det store og heile minna det om andre bygdebedehus, men det var litt større enn gjennomsnittet. 

MØTESALEN var det sentrale rommet i bedehuset. Utan møtesal, heller ikkje noko bedehus. I Kyrkjekrinsen stod talarstolen på eit lågt podium framme i salen med innskrifta "Set Dykkar lit til Herren". På veggen bakom hang det eit stort måleri med den pliktoppfyllande Marta som travelt steller i stand medan søstera Maria sit roleg og lyttar til Jesus i heimen deira i Betania. Ho er ved Jesu føter ei stille stund når orda kjem frå hans eigen munn, som det heiter i ein av bedehussongane. 

"Det er eitt som trengst" stod det under biletet frå Betania. Det var dette eine nødvendige som var pulsslaget i forkynninga på bedehuset: Ta imot Jesus som din frelsar og bli berga for det evige livet. Forkynninga stod i fokus på dei mange enkeltmøta og under møtevekene. Forkynninga høyrde med på andre samlingar i storsalen òg, slik som korøvingar, basarar og julefestar. På desse samlingane var det likevel så mykje anna program som òg skulle ha plass, at talen kom i ei tilpassa og nedkorta form - andakten.

Talarane på bedehuset kunne vera profesjonelle predikantar, og då kom dei helst frå indremisjonen eller Misjonssambandet. Andre gonger var dei "halvprofesjonelle" fritids- eller deltidspredikantar. Og var det snakk om ein andakt på ei korøving eller eit yngresmøte, stilte gjerne ein heilt allminneleg lokal kristen opp. Det var mange ulike menneske - flest menn, men òg kvinner - som delte gudsordet på ulike samlingar i bedehuset gjennom eit år. 

Lokale prestar kunne òg bli spurt, utan at dei utgjorde noko stort innslag mellom andaktshaldarane og talarane på Kyrkjekrinsen bedehus i min oppvekst. Arbeidet hadde ingen formelle band til kyrkja, sjølv om eg vil tru nesten alle av bedehusfolka var medlemar av Den norske kyrkja. Frå bedehusfolket si side var forholdet til kyrkja eit spørsmål om tillit. Dei inviterte gjerne ein prest dei hadde tillit til, men det var utenkjeleg å gje den offisielle kyrkja større formell makt over arbeidet. Slik sett var Kyrkjekrinsen bedehus i takt med den gjengse tankegangen som prega indremisjonsarbeiedet på Vestlandet: Det kyrkjelege embetet (presten) hadde ingen særskilt posisjon, men innehavaren av embetet kunne ein samarbeida med når tillita var til stades. Elles var det nok eit spekter av syn på den offisielle kyrkja mellom bedehusfolket. Nokre var av dei mest trufaste kyrkjegjengarane, andre var sjeldan innom dei tjukke murveggene på Saurås. 

Talaren var ikkje den einaste som hadde ordet under eit bedehusmøte. Eit vanleg møte vart leia av ein av dei lokale kristne. Møteleiaren eller ein annan delte gjerne eit ord til opning. Mange av møta vart dessutan avslutta med at ordet vart gitt fritt. Då kunne kven som helst i forsamlinga reisa seg og dela eit bibelvers, ei oppleving eller nokre tankar.   

- Lammet, ja, Lammet, dets vunder og sår, æren og prisen i evighet får! Eg hugsar at den lokale bonden og lekpreikaren Johan Ulset (Ulvesæter) ein sjeldan gong stemde i dette songverset på slutten av ei samling på Kyrkjekrinsen bedehus. Då kjende han seg nok ekstra velsigna. Andre gonger hende det, heller ikkje det så ofte, at eit møte vart avslutta med at folk knelte ved stolane, og dei som ville kunne be høgt. Bedehusmøta hadde sin struktur - eller liturgi, om du vil - men det var ein struktur som gav rom for det spontane på ein heilt annan måte enn gudstenestene i kyrkja. 

SMÅSALEN låg vegg i vegg med hovudsalen. Veggen mellom dei to salane kunne opnast når det trongst ekstra plass, men vanlegvis var det to skilde rom.

I dette mindre rommet kom det endå tydelegare fram enn i storsalen at bedehusarbeidet vart drive av fotfolket.

Småsalen vart brukt til fleire typar samlingar. Kvar torsdagskveld hadde vi Yngres-møte der, eit ungdomsarbeid i regí av indremisjonen. Av og til var det nattverdmøte på bedehuset, og dei var i småsalen. Større rom trongst ikkje. Vi sat rundt eit bord og følgde ein enkel liturgi. Brødet og vinen vart sendt mellom dei frammøtte. Ein hadde ansvaret for å leia møtet, men elles var vi like. Den som ville, kunne dela nokre tankar eller be ei bøn. Her er kje fri og træl, her er kje arm og rik. Kvar har den same arvedel og er dei andre lik. Idealet var slik som Trygve Bjerkrheim formulerte det i bedehussongen "Velsigna band som bind". 

Tidleg på 1900-talet hadde det vore strid om denne forma for nattverdfeiring, som vart kalla "fri nattverd". Lekfolket tok brødet og vinen i eigne hender utan å innordna seg i det større kyrkjelege fellesskapet og utan å underordna seg presten. No bør det seiast at oppslutninga om nattverdmøta ikkje var særleg stor. Så kanskje ein del av bedehusfolka ikkje fann det så naturleg, eller riktig, å feira nattverden utanfor storkyrkja, der dei trass alt var medlemar?

Så på bedehuset vart Ordet forkynt, brødet og vinen delt. Men dåpen måtte ein til kyrkja for å få. 

Hvor deilig det er å møte når ene man vandrer frem, en broder- og søsterskare på veien til samme hjem! Det kunne vore laga ei eiga lita ordbok om bedehuset. I så fall ville ein under bokstaven S finna "småmøte". Kvar tysdag var det slike møte - som var enkle i forma, opne for alle og utan talar. Bøne- og vitnemøte var eit anna namn på desse samlingane. Så mange menneske var det ikkje som møtte fram, men nok til at møta gjekk vidare år etter år. Stayer-evna var stor og godt støtta opp av Jesu ord om at "der to eller tre er samla i mitt namn, der er eg midt imellom dei". Ansvaret for å leia møtet skifta frå gong for gong. Programmet var enkelt og fast: songar frå Sangboken, samtale om bibelord og åndelege tema, og så ei bønestund. Eg gjekk på mange slike møte i oppveksten. Eit slikt tett fellesskap mellom menneske som på mange måtar var forskjellige, kunne opplevast kleint. Dei som kom, kunne òg bli mismodige av at så få møtte opp. Tok det nokon i ytterdøra no, kjem det kanskje fleire? På same tid var det ein stad for å dela erfaring, for å opna opp, og for å møtast som ulike menneske på like fot. 

Under V i ordboka for bedehuset ville ordet "venesamfunn" stått. Kjernetroppane på bedehuset brukte ofte dette ordet om fellesskapet seg imellom. Bladet til den regionale indremisjonen Nordhordland indremisjon heitte Venehelsing. I eit fellesskap av vener er, ideelt sett, alle like. Det hindra sjølvsagt ikkje at enkelte vart meir lytta til enn andre, og uformelle maktstrukturar finst alle stader. Det fanst òg formelle leiarroller i ulike styre som måtte fyllast. Men det kristne arbeidet på bedehuset kvilte på ein grunntanke om at her var alle like. Bønder, fabrikkarbeidarar og bussjåførar var ikkje mindre sannsynlege i ulike leiarroller enn lærarar og akademikarar på barndomens bedehus. 

Då var det heilt naturleg at den lokale aktiviteten på bedehuset, som var ganske stor, vart driven slik vener brukar å arbeida i lag. Dei betalar kvarandre ikkje. Dei hjelper kvarandre, og når mange hjelper kvarandre, blir det dugnad. Dermed kunne òg pengegåvene frå kollektar og frå den enkelte kanaliserast til Nordhordland indremisjon, som sende predikantar rundt til enkeltmøte og møteveker på store og små bedehus, og til  misjonsorganisasjonar som dreiv evangelisering, helsearbeid og utdanning i ulike krikar og krokar av verda. Arbeidet lokalt var med andre ord imponerande billig sidan ein ikkje hadde lønsutgifter. På den andre sida kan det henda denne arbeidsmåten utan fast tilsette gjorde det vanskelegare både å byggja ei stabil forsamling og møta den store bølgja av tilflyttarar til området. 

KJØKKENET. Kjøkkenet trongst til meir festlege samkomer der det var servering, og var godt å ha elles òg. Det låg i kjellaren vegg i vegg med mastsalen. Denne matsalen brukte vi ikkje så ofte. Eg har heller ikkje så mange minne frå kjøkkenet. Damene rådde nok ofte grunnen der.

Derimot hugsar eg godt at det var anna praktisk husarbeid vi måtte delta i. Etter eit arrangement trongst det gjerne både rydding og golvvask. Etter yngresmøta vart "vaskelista" lesen opp, og det vart slått fast kven av tenåringane som skulle vaska etter møtet denne torsdagskvelden. Eg meiner vi òg hadde det same systemet med vaskelister etter øvingskveldane i koret Unge Røster. Det var ikkje den mest populære lista du kunne hamna på, men det gjekk på omgang. Unge spirevippar fekk slik ei viss mengdetrening i golvvask.

DUGNADEN. I bedehuset på Kyrkjekrinsen fanst det toalett og andre smårom. Dessutan var det vaktmeisterbustad på loftet, og det var ikkje vanleg på eit landsens bedehus. Utanfor inngangen var dei trapp med delvis overbygd tak - ein kjærkomen møteplass for oss unge i pausar, og utanfor rammene av det fastlagte programmet. 

Denne trappa kom med utbygginga av Kyrkjekrinsen bedehus i 1980. Dette var eit merkeår for huset. Då stod den nye sidefløyen med peisestova (utan peis) ferdig. Eit stort dugnadsarbeid vart lagt ned. På ei av dugnadsøktene sto forresten fire mann som alle heitte Gunnar, i eitt og same stillas. Konstruksjonen var neppe heilt etter forskriftene for det vesle stillaset ramla saman og drog med seg alle fire gunnarane i fallet. Eg har forteljinga frå ein av dei.

Bedehuset på Kyrkjekrinsen kom så seint som i 1954. Dei fleste andre bedehusa i Åsane kom før kyrkjebygda fekk sitt: Salhus, Eidsvåg, Hordvik, Haukås, Mjølkeråen og Tertnes var alle før ute. Først i oktober 1954 vart altså  Kyrkjekrinsen bedehus vigsla. "Folket i krinsen har ytt mykje friviljug innsats til bedehuset, med dagsverk og pengeinnsamling", fortalde avisa. Mellom dei som hadde bretta opp ermane, var ei jenteforeining i Dalebygda som hadde samla inn 7000 kroner. Og sånn var det både i Kyrkjekrinsen og med andre bedehus: Fotfolket gjorde dugnadsarbeid, gav og samla inn pengar slik at huset vart reist og seinare halde ved like.  

Sokneprest Søvde var med under vigslinga i 1954. Åsanekvartetten song, det same gjorde Kyrkjekrinsen strengemusikk. "Det er som ein draum at me har fått opp bedehus her i krinsen", sa formannen i misjonsforeininga Oskar Flaktveit då han såg ut over forsamlinga. "Lars Blindheim, Johan Ulset, Emil Hjortland og Nils Saurås las so kvar eit skriftord", fortel avisreferatet. Her var menn frå dei gamle gardane i Åsane i sving. 

ÅRETAK FOR JESUS. Lekmannskristendomen var der sjølvsagt lenge før huset kom, og det skal ha vore haugianarar i Åsane tidleg på 1800-talet. Kjernen i den kristne lekmannstradisjonen var menneske som søkte åndeleg fellesskap med kvarandre utanfor rammene som den offisielle kyrkja og gudstenestene sette. Vanlegvis som eit supplement til desse rammene, men stundom i opposisjon. I 1970 var det hundreårsjubileum for misjonsforeininga i ein av nabokrinsane til Kyrkjekrinsen, Mjølkeråen misjonsforening. Karl Hitland vart intervjua og fortalde om korleis arbeidet hadde vore drive der i gammal tid. Då tok lekfolket saka i eigne hender dei søndagane det ikkje var gudsteneste i Åsane kyrkje: "Den som hadde ansvar for møtet, måtte då opp i fire - fem tida om morgonen, gå til sjøen, setja båten utpå og ro til Bergen for å henta talaren. Etter møtet bar det same vegen attende. Det kunne i alt ta bortimot ti timar".

Den lyttande Maria i samtale med Jesus sit i framgrunnen på det store biletet i møtesalen på Kyrkjekrinsen bedehus. Måleriet heng der den dag i dag. I det daglege arbeidet og dei mange aktivitetane, i dugnad og drift av huset, der var òg Marta sine flittige hender.

EIT MINNEORD. Denne artikkelen handlar om livet på Kyrkjekrinsen bedehus på 1970- og 80-talet. Men røtene til det lekmannskristne arbeidet går lengre tilbake i tid. Derfor vil eg avslutta med eit minneord som stod i avisa i 1962. Kan henda var dette minneordet einaste gongen denne bondekona fekk omtale i avisa. Ho kan stå som representant for dei mange kvinner og menn rundt på bygdene som bar oppe dette arbeidet, både før og etter det lokale bedehuset vart reist. 

Ei kjend misjonskvinne i Åsane, Olina Ulvesæter, er avliden vel 80 år gamal. Ho var frå Espelid og vart bondekone på Ulsetgarden. Hennar hug stod til arbeidet for Guds rike og i 25 år samla ho Ulset kvinneforening hjå seg til arbeid for misjonen. Ho gjorde ogso mykje for Kyrkjekrinsen misjonsforening og var alltid den som hyste forkynnarar som vitja krinsen. Sjølv tok ho ogso gjerne del på møte og samlingar med ord og vitnemål. Ho førde ein gjestfri heim og vann ein stor veneflokk. Ho vart midtpunktet i ei stor slekt og var glad i born og ungdom og vart ei god "tante" for mange. Sjølv hadde ho ingen born.

Onsdag vart ho gravlagd ved Åsane kyrkje. Kyrkja var fullsett av slekt og vener og bygdefolk som ville syna Olina den siste æra og fylgja til gravi.

Andakten tok til med "Våren" av Grieg for fiolin og orgel. Hjelpeprest Kåre Nødtvedt tala ut frå ordet i Esaias 49,16 med sterke ord om livet med Gud og Jesus Kristus som livsens lov so ein kan seia med salmeskalden: Du har gripe mi høgre hand.

Det vart lagt kransar frå slekti på hennar side og tidlegare avlidne manns side og frå misjonsforening og kvinneforening. Og so lydde songen Navnet Jesus blekner aldri - og frå musikken vart gjeve "Stjernesangen" av Sibelius og til slutt "I ensomme stunder" av Ole Bull.

Etter gravferdi var det minnesamvær i Kyrkjekrinsen bedehus.

Avisartiklane som er vist til over, er alle henta frå Dagen. Artikkelen om bedehusvigsla i Kyrkjekrinsen stod 25. oktober 1954, om 100-årsjubileet i Mjølkeråen misjonsforening 28. november 1970 og minneordet om Olina Ulvesæter stod 3. august 1962. Ein artikkel om tiårsjubileet for Kyrkjekrinsen bedehus stod dessutan i same avis 27. oktober 1964. 

For faktaopplysningar og bakgrunn om bedehus i Hordaland er denne boka nyttig: Reise i bedehusland - Bedehusene i Hordaland (Johannes Kleppa og Alf Henry Rasmussen, Bergen 2001).

Dei kursiverte songstrofene er henta frå Sanboken - Syng for Herren (Oslo 1983): Hør hvor det stormer der ute, her er det fredfullt og tyst! er frå songen "Kom som du er til din Frelser" forfatta av Thomas Ball Barratt, pioner for den moderne pinserørsla i Norge. Ved Jesu føter ei stille stund når orda kjem frå hans eigen munn kjem frå songen med same namn, forfatta av bonden og lekpreikaren Matias Orheim frå Nordfjord. Lammet, ja, Lammet, dets vunder og sår, æren og prisen i evighet får! er henta frå salmen "Brødre og søstre, vi skilles nu ad", og verset er skrive av den danske 1700-talspresten Frederik Boye. Her er kje fri og træl, her er kje arm og rik. Kvar har den same arvedel og er dei andre lik er eit vers frå songen "Velsigna band som bind", henta frå engelsk og islandsk av forfattaren Trygve Bjerkrheim. Hvor deilig det er å møte når ene man vandrer frem, en broder- og søsterskare på veien til samme hjem! er henta frå songen med same tittel, og skriven av prestedottera Kirsten Hansen frå Moss.  "Navnet Jesus", som vart sungen i gravferda til Olina Ulvesæter, er kanskje den mest kjende og kjære av alle bedehussongar - teksten er skriven av frelsesoffiseren David Welander, og tonen er ein Zulu-melodi frå Sør-Afrika.

Illustrasjonane til artikkelen over er utsnitt av biletet som heng framme i møtesalen i Kyrkjekrinsen bedehus (foto: Arve Kjell Uthaug). Motivet er Jesus som gjestar søstrene Marta og Maria i Betania. Målaren er Vilh. Bjørknes. Måleriet er frå 1955, året etter at bedehuset vart reist.

Job - ei bokmelding

Job og venene hans (måleri av Ilya Repin, henta frå
Wikimedia Commons).

Frå første side kastar Jobs bok lesaren ut i dei store spørsmåla. Kvifor får nokon eit godt liv, andre eit elendig? Er Gud rettferdig? Finst det ei meining med det vi opplever? Er det nokon vits i å streva etter å gjera det som er godt og rett? Er det vonde som rammar oss, ei straff? Kan vi forstå Gud?

MANNEN FRÅ US. Rammeforteljinga handlar om den rettskafne, respekterte og velståande Job. Mannen som har alt: kone, born, rikdom og velsigning frå sin Gud. Det kan alle sjå. Så er det dramaet vi ikkje ser, men som i Jobsboka er like verkeleg: Satan, eller Klagaren, stig fram for Gud i himmelen og hevdar at denne Job elskar Gud berre fordi den allmektige har gitt han eit priviligert liv. Så slepp det vonde vesenet laus, med løyve frå Gud, og han får ta frå Job alt han har, inkludert borna - berre ikkje Jobs eige liv. Nedturen er nesten ufatteleg sjølv om Job i første omgang ser ut til å ta lagnaden sin med sinnsro:

Naken kom eg frå mors liv.

Naken vender eg attende.

Herren gav, Herren tok,

velsigna vere Herrens namn!

Den vonde går endå lenger og slår Job med "vonde svullar frå hovud til hæl". Job tek eit potteskar og skrapar seg med det, der han sit i oska. Han kjem dit at han lengtar etter døden. Djupt fortvila går han i rette med Gud:

Eg levde i fred, då riste han meg,

greip meg i nakken og slo meg sund.

Han sette meg opp som skyteskive, 

pilene hans kom imot meg frå alle kantar.

Utan medynk gjennombora han nyrene mine,

gallen rann til jorda.

Han flengde meg opp, sår på sår,

storma mot meg som ein krigar.

RETTFERD OG STRAFF. Klagaren får altså ikkje lov til å ta Job sitt liv. Så er det ein ting til han ikkje tek frå Job, og det er venene hans. Desse venene spelar ei stor rolle i boka. Mesteparten av forteljinga om Job er ein teologisk diskusjon i poetisk form mellom den plaga mannen frå landet Us og eit knippe vener.

Dei tre venene held sine innlegg. Job legg imot og står fast på at han er rettferdig. Etter at dei tre venene har sagt sitt, er det ein fjerde samtalepartnar som grip ordet. Den unge Elihu har vist god folkeskikk og late dei eldste tala først. No vil han ikkje teia lenger. Talen hans er eit harmdirrande forsvar for den allmektige. Han er ikkje i tvil om at vi får att etter gjerningane våre, og Gud er rettferdig.

Når ein les historia om israelsfolket i Bibelen, er det ikkje vanskeleg å skjøna at Elihu konkluderer som han gjer. Synd og fråfall fører til dom, nederlag og fordriving. Gud hjelper og velsignar folket når det atter vender seg til han. Jobs bok er ei påminning om at ein slik logikk slett ikkje kan overførast på individnivå. Slik peikar boka framover mot Jesu møte med nedbøygde, som den blindfødde mannen: "Kven er det som har synda, han eller foreldra hans, sidan han vart fødd blind?", spurde læresveinane. Ingen av delane, slår meisteren fast.

TEOLOGI. Kva er god og kva er dårleg teologi i samtalen mellom Job og venene hans? Det synest eg ikkje alltid er så lett å svara på. Kanskje er det ei blanding av gode og kloke tankar om Gud og livet, og ting som er feil og som ikkje treff målet. Kan henda problemet med det venene framfører, er sjølve den underliggjande konklusjonen deira i møte med Job - som ser ut til å vera at han blir straffa for sin eigen urett. Det går an å ta feil i hovudsaka sjølv om ein flettar inn mykje sunn og god teologi på veg fram mot konklusjonen. 

Ein slik teologisk metode er vorte brukt i tilspissa form av ein av dei skarpaste og mest effektive teologane gjennom tidene. Den gongen Djevelen freista Jesus i øydemarka, argumenterte han med ein serie sanne og gode bibelord. Men han brukte dei gode orda med eit vondt føremål. Han ville bryta ned og føra Jesus til fall. Når målet er å narra og øydeleggja, kan sjølv gudsordet misbrukast.

(Speak of the Devil, så er det interessant å sjå at Klagaren som trigga heile handlinga i Jobs bok, ikkje er nemnt i samtalen mellom Job og venene hans. Der handlar det om Gud og menneska. Klagaren er berre brannstiftaren i byrjinga av boka, han er ikkje interessant og viktig nok til å nemnast i den store samtalen om rettferd og liding.)

VENSKAP. Men tilbake til Job sine vener og freistaren i øydemarka. Det som er felles her, er at ord som er gode og sanne, blir brukt i ein samanheng dei slett ikkje er meint for, og endar opp med å aksla ein feil konklusjon. Bortsett frå det er samanlikninga mellom Djevelen og venene til Job urettferdig. Dei ville nok venen sin vel og sa det dei meinte var sant. Rett nok endar dei tre eldste venene - Elifas, Bildad og Sofar - opp med å bli refsa av Gud fordi dei ikkje har tala rett om han. Likevel viser dei òg noko fint om venskap. Dei kom og var med Job då han var lengst nede. Dei hadde tid til han.

Når det gjeld fjerdemann, den unge Elihu, blir det derimot ikkje sagt med reine ord at Gud refsar han. Heller ikkje det motsette blir sagt. Forresten er det Elihu som, midt i ei skarp irettesetjing av den lidande Job, kjem med ei påminning om Gud som nok mange kristne gjennom tidene har lese til trøyst:

Jamvel når du seier at du ikkje ser han,

ser han di sak, og du må venta på han.

GUD KJEM. Til slutt i boka teier venene. Job teier. Og Gud talar sjølv. - Spenn beltet om livet som ein mann, så vil eg spørja deg, og du skal svara, utfordrar han Job.

Kven gav meg noko først så eg skulle gje han noko att?

Alt under himmelen tilhøyrer meg!

Kva svar får Job av Gud? Kvifor vart nettopp han prøvd og plaga? Det kan henda eg overser noko vesentleg i desse sluttkapitla der Gud sjølv tek ordet, men det synest ikkje som Job får noko klart svar som gjer at han kan seia "aha, Gud, det var derfor dette ramma meg". Den allmektige møter stakkaren frå Us med ein liten haglskur av motspørsmål. Spørsmål som viser at mennesket er lite og Gud er stor. Slik eg forstår Jobs bok, får han eit todelt svar frå Gud. For det første er Guds tankar og vegar høgare enn våre. Derfor kan vi ikkje gjera noko krav på å skjøna Gud. Den andre delen av svaret er rett og slett det at Gud sjølv kjem, møter Job og talar til han. Kanskje den andre delen av svaret gjer den første litt lettare å godta.

TO DIGRESJONAR. Eg har ikkje lyst å forlata Jobs bok utan eit par små sidesprang - eitt om bordvers og eitt om kvinnehistorie.

Den fantastiske Blix-salmen "Himmelske Fader" har eit andrevers som byrjar slik: "Ramnungar ropar, og du gjev dei mette". Under hundreårsjubileet for Nynorsk salmebok i fjor vart nett dette verset kommentert av ein artikkelforfattar, som knyter biletet opp til det "ramnane kan hente frå slagmarka". Asosiasjonane går dei vegane dei vil, men eg tvilar på at bibelomsetjaren Blix sjølv har tenkt i så blodige baner. Då har eg meir tru på at salmeverset hans er inspirert av den milde faderlege omsorga som kjem til uttrykk i Guds retoriske spørsmål i Job 39,3 (og ei liknande formulering i Salme 147,9): 

Kven skaffar føde til ramnen

når ungane hans skrik mot Gud

og virrar rundt utan mat?

Boka om Job avsluttar på eventyrleg vis med at Gud atter velsignar Job med glede, rikdom og familie. Han får sju nye søner og tre døtrer. Namnet på sønene får vi ikkje vita, men døtrene heitte Jemima, Kesia og Keren-Happuk. Her er det altså jentene som blir hugsa og løfta fram gjennom den individstatusen som eit namn gjev. Det er jamvel presisert at Job gav dei arverett saman med gutane.

POESIEN. Jobs bok er både ei livshistorie, ein teologisk diskusjon og eit diktverk.  Sidan poesi må lesast og lyttast til, heller enn omtalast, tek eg med ein liten smakebit med vinterpoesi i Guds tale til Job:

Har regnet ein far?

Kven har avla doggdropane?

Kva for eit morsliv kjem isen frå?

Kven har fødd rimet som fell frå himmelen?

Vatnet kler seg ut som stein,

overflata av djupet blir dekt av is.

VELSIGNA FEIL. Ein ting vi kan læra av Jobs bok, er at det er lett å koma skeivt ut når ein vil forklara plagene eit menneske møter, og samstundes forstå Guds rettferd. Ein annan lærdom er at det er godt at nokon før oss likevel har gjort nettopp dette.

Elles ville vi ikkje hatt boka om Job.

Esra, Nehemja og Ester - ei bokmelding

Dronning Ester, slik Hugues Merle (1822-1881) 
såg henne (frå Wikimedia Commons).

- I det første året Kyros var konge i Persia, vekte Herren ein tanke i han. 

Slik byrjar Esraboka i Bibelen. Det kan vera lett å hoppa over denne vesle innleiande kommentaren, men eg les setninga som ein nøkkel til både Esra og boka om Nehemja. Gud vekte ein tanke. 

Så passar det godt å henga på boka om Ester sidan alle desse tre bøkene er lagt til same historiske situasjon.

Dei tre bøkene handlar om persartida. Det er fleire hundre år sidan glansdagane med David, Salomo og det framgangsrike jødiske kongedømet. Både nordriket Israel og sørriket Juda er knust. Folket er drive bort frå landet sitt, spreidd mellom andre folkeslag og utlevert til mektige fyrstar. Ein sporv i tranedansen mellom Assyria, Babel, Egypt og Persia. Og no er det persartid. Bøkene om Esra, Nehemja og Ester handlar alle om persarar og jødar - eit stort og mektig rike, og eit marginalt og fortrengt folk.

Mange folkeslag har vore i liknande situasjonar som jødane i denne tida. Ikkje få har glidd ut av historia og inn i gløymsla. Folket, identiteten og språket finst ikkje meir. Ingen kjenner historia, mytologien eller alle levereglane deira. I beste fall finn vi nokre små leietrådar i kjelder frå andre folkeslag, og kanskje får vi litt hjelp frå arkeologane. 

Slik gjekk det likevel ikkje med jødane som var spreidde rundt om. Desse tre bøkene handlar om korleis eit veikt og sårbart folk overlever. 

DET EINE FOLKET. Kvifor valde Gud seg ut eitt folk, Israelsfolket, framfor alle andre? Bøkene i Det gamle testamentet fortel at Skaparen var nær dette eine folket på ein helt spesiell måte, gjorde seg kjent for det, gav det eit land, straffa det for fråfall og hjelpte det på beina att når folket søkte han. Folket skulle skilja seg ut og ikkje blanda seg med folkeslaga omkring. Det opplevest som eit langt sprang frå dette til Det nye testamentet. Der er det siste store oppdraget Jesus gjev etterfølgjarane sine: Gå ut og gjer "alle folkeslag" til læresveinar. 

Men tilbake til særstillinga Israelsfolket har i bøkene i Det gamle testamentet. Eg kan skjøna at folk kan mislika denne utveljinga av eitt folk, og synast Gud alltid skulle vist like stort engasjement i alle folk på jorda. Heller ikkje ser det ut til at israelsfolket eigentleg gjorde seg fortent til å stå i ei særstilling. Spør dei gamle profetane. Den gjennomgåande forteljinga i heile Det gamle testamentet er likevel at Gud valde seg ut eitt folk framfor alle andre. Han forventa at dette folket skulle følgja lovene han hadde gitt det, og Han gav det eit landområde inne i botnet av Middelhavet. 

ESRA. Persarkongen Kyros får altså ein tanke frå Gud om at han skal la jødane fara heim til Jerusalem og byggja opp att tempelet. Folket, i alle fall nokon av dei, dreg. Tempelet blir reist og innvigd. Den lærde presten Esra reiser òg heim til den gamle Davidsbyen og får ei leiarrolle mellom dei heimvendte. Esra fortvilar over heimvendte jødar som har gifta seg med koner frå andre folkeslag og dermed opna døra inn til folket for "avskyelege handlingar" gjennom slektsband. Boka endar dramatisk med eit masseskilsmål, der mennene som har gifta seg med kvinner frå andre folkeslag, lovar å skilja seg frå dei. 

Ein ettertanke frå Esraboka: Kva er det å leva nær Gud? "Alle som skalv for ordet frå Israels Gud", les vi om i kapittel 9. I vår tid er ikkje det ein vanleg karakteristikk av menneske som lever nær Gud. Men det fangar opp litt av den breidda som den faste innleiingsformuleringa i Luthers vesle katekisme så godt får fram: Vi skal frykta og elska Gud. Luther var her mykje nærare den røffe bibelske realismen enn mykje av den terapeutisk prega kristendommen i vår tid.

NEHEMJA. Jøden Nehemja er munnskjenk for den mektige persarkongen då han får besøk av nokre landsmenn som fortel kor skrøpeleg det står til med dei jødane som har sloppe unna fangenskapen og no bur i Jerusalem. Dei er "i stor ulukke og vanære. Muren kring Jerusalem er nedbroten, og portane er brende". Situasjonen går sterkt inn på Nehemja. Han set seg ned og græt, han fastar og bed og sannar syndene - både eigne og folket sine. Og han minner Gud om den historiske pendelen for israelsfolket: Gud har sjølv sagt at han vil spreia folket om dei er trulause mot Han, men om dei vender om, har han lova å samla dei i Jerusalem.

Persarkongen let Nehemja reisa til Jerusalem, byen der fedrane hans var gravlagde, for å byggja han opp att. Så dei er viktige begge to, både den sørgjande Nehemja og den imøtekomande persarkongen. Nehemja sjølv ser likevel ut til å spora initiativet ein annan stad når han skriv om det "min Gud hadde lagt meg på hjarta" å gjera for Jerusalem.

Folket arbeider, reiser murane og byggjer portane, trass i vanskar og motstand frå lokale stormenn som driv sitt renkespel.

Ein ettertanke frå Nehemja-boka: Nehemja er statthaldar i landet Juda, og i eit lite avsnitt nemner han at dei som hadde vore statthaldarar før han, hadde lagt tunge skattar på undersåttane, og mennene deira hadde vore harde mot folket. "Men eg gjorde ikkje slikt, for eg frykta Gud", slår Nehemja fast. Måtte mange politikarar ta det til seg. 

ESTER. Av dei bøkene frå persartida er Ester det beste filmmanuset. Utan tvil. Her er det dramatikk og kjærleik, intrigar og rikdom, to tydelege heltar, ein sleip skurk - og ein lukkeleg slutt. Det heile tek til med at den mektige persarkongen Xerxes, som "rådde over 127 provinsar, frå India til Kusj", ikkje rår med si eiga kone. Droning Vasjti trassar han offentleg, og dermed er det stilling ledig på slottet. Jødiske Ester blir den nye dronninga. Men den mektige stormannen Haman (ja, med -n til slutt) toler ikkje at jøden Mordekai ikkje vil bøya seg for han og visa han ære. Mordekai er nær slektning av Ester. Haman får aksept frå kongen til å utrydda jødane i heile riket, og det blir Ester og Mordekai som må prøva å avverga katastrofen. Den som les boka, ser korleis det endar. 

Ein ettertanke frå Ester-boka: Det finst berre to bøker i Bibelen som er kalla opp etter kvinner. Ester er den eine, boka om Rut er den andre. Begge bøkene er vakker og sterk litteratur. Rut er den lojale og sjølvoppofrande kvinna som kjem til eit samfunn der ho i første omgang er nedst på rangstigen og står utan eit vernande nettverk. Ester er den fagre unge jødiske jenta som blir løfta opp til dronningstatus i det mektige persarriket og viser kløkt og mot i ein vanskeleg situasjon. Det kan vera lett å oversjå at dei to har noko heilt grunnleggjande felles: Dei er begge minoritetskvinner. Ester tilhøyrer ein jødisk minoritet i storsamfunnet, ein posisjon som ofte har vore meir enn vanskeleg. Den første tida vel ho faktisk å skjula sin jødiske identitet. Rut er ei ikkje-jødisk kvinne som har vore gift med ein jødisk mann. Ho misser mannen, og ting går ikkje så bra. I staden for å venda tilbake til sitt eige folk, følgjer ho svigermora og blir ein innflyttar mellom jødane. 

Det får vera alt om dei tre "persiske" bøkene i Bibelen. Alle tre er flotte bøker. Og om ein først og fremst er på jakt etter den gode forteljinga, les Ester. 

Ablegøyar, spit og tverkeskap

Vinskvetten er kjend frå revy-scener, radiokanalar, kassettar,
cd-ar... Men her dukkar dei, forsyne meg, opp i ein andakt.
Den natige parkeringsvakta frå strilelandet var 
utgangspunktet for andakten i avisa Dagen 6. juni 2006.  

Det er trongt i Salhus. I dag bur det ikkje så mange menneske i denne skråninga mellom sjøen og fjellet. Tydelegvis har det likevel vore plass nok til at det kunne veksa fram eit frodig villniss av folkeleg tull og tøys med tone til, fletta saman med skarpt observerte karikaturar i eit imponerande persongalleri. Vi snakkar sjølvsagt om Vinskvetten, eller det som ein gong heitte Salhus-Vinskvetten. Det er berre å gratulera gamlingane med femti år som flåkjefta ambassadørar for strilekulturen.

Garden Salhus var i si tid krongods og høyrde kongen til. Her var det òg vertshus for dei sjøfarande. Utan tvil kunne det stundom gå hardt for seg der når alkoholen seig inn i eit lokale fullt av mannfolk litt for langt heimanfrå. Forfattaren Kristian Matre har skildra ein slik slåsskamp i Salhus i ein av romanane sine frå Åsane. På 1800-talet voks det fram tekstilindustri her. Salhus vart eit livlig lokalt sentrum med vatn frå oppdemma stemmer oppe i fjellet, og ei lita elv som rann ned til fabrikkbygningar med ei tett klynge av hus ikring. Her var det butikkar, indrettslag og ferjekai. Industriarbeid og industrikultur smelta saman med strilekultur og strilemål. 

I 1950 dukka songgruppa Salhuskvintetten opp her og lovprisa gryta hennar mor, song om singel og sand og lova at det skulle bli andre bollar når papen kom heim. Ein generasjon seinare kom den litt meir rampete Salhus-Vinskvetten.

I år er det 50 år sidan Vinskvetten såg dagslys for første gong. 

KNARKEN. Etter mi meining er Vinskvetten på sitt beste når gruppa skildrar den inngrodde vestnorske vrangpeisen. Ein knark du ikkje ville hatt som nabo. Han vinkar bilen din inn på ferja heilt til det singlar i lykteglas. Han ligg på lur og gjev deg parkeringsbot om feilparkeringa er aldri så forståeleg. Han gjennomskodar innbilske kunstnarar og jålete kunstkritikarar. På sine gamle dagar kan han med ein slags opphøgd autoritet slå fast at alt var så mykje verrare før i tida. Unekteleg høyrest det ut som han sjølv har det temmeleg ille no òg.

Vinskvetten har gjennom fleire av låtane sine gitt oss eit monument over den vestlandske knarken. Sjølve personifiseringa av einvis tverkeskap finn du i songane om ferjebillettøren, kunstnaren, parkometervakta, gniaren og ikkje minst i låten "Harde tider". Du anar han òg i bakgrunnen i songen "Nåken so passa før meg". Sjølvsagt er det nyansar her. Knarken er faktisk ikkje sur og grinete i alle utgåvene. Kjernen i denne karen er at han ikkje let seg rikka. Han seier og gjer nett som han vil. Innvendingar frå andre prellar av. Han er mentalt impregnert.

Så her er det mykje å gleda seg over.

Ingen skildrar denne karen slik som Vinskvetten. Så tek dei sjølvsagt litt godt i for å få fram poenget. Karikaturen er Vinskvettens metode, langt meir enn det vâre og nyanserte. 

Til ære for femtiårsjubilanten har eg prøvd å laga ei liste over dei ti favorittkarakterane mine i songane til Vinskvetten. Konkurransen er hard. Rekkjefølgja internt på lista kan nok diskuterast. Enkelte av plassane er dessutan delte.

Det er dårleg med kjønnskvotering på denne lista. Menn spelar hovudrolla i songane til Vinskvetten. Ein delt fjerdeplass blir det likevel til ein kvinneleg kunstritikar frå Austlandet. Det globale perspektivet kjem òg tydeleg fram gjennom at det er funne plass til eit par brautande bergensarar på slutten av lista, nett bak skjelpadda Ruth.

1. Forteljaren i "Harde tider". Han syt og klagar seg til ein førsteplass. Reisa til fortida går over stokk og stein, med humor og overdriving og med ein så oppriktig mangel på sjølvinnsikt at ein kan bli rørt. Takk og lov for at denne karakteren høyrer til i tida før kommentarfelta i sosiale media. Me va fjorten onga heima på garden, tretten gutta og firogtjue jente. Og tå desse atten so va da faktisk berre eg so vaks opp. Dei andre e lika små den dag i dag.

2. Gniar'n. Denne karen er gniten, kreativ og tilfreds med livet. Alt på same tid. Slå den. Dei som vil ha dette inn med både lyd og bilete, kan lena seg tilbake i godstolen og kikka på denne videoen laga av lokale heltar frå Holsnøy. Men ingen ska seia at eg e ein gniar, sjøl om eg kvir meg te spretta ein tiar. Eg tar långe steg før å spara på skona, kver einaste dag går eg inn vel ei krona.

3. Ferjebillettøren. Med denne karen på tredjeplassen har alle medaljane gått til ulike utgåver av den vestlandske knarken. Kongen av ferjedekket rikkar seg ikkje ein tomme, og dei meir og meir krakilske innvendingane prellar av. For dei som er interesserte i samspelet (les: gnissingane) mellom stril og bergensar i songane til Vinskvetten, minner eg om dialekten til den uheldige bilisten. Eg gir meg ikkje på den saken her!

4. Kunstnaren, knarken og kunstkritikaren. Denne gongen er strile-knarken utprega sur gamling som ampert peikar på dårskapen og jåleriet i den eleverte kunsten. Men han må i songen "Kunstnaren" finna seg i å dela fjerdeplassen med kunstnaren sjølv og med den noko oppstylta kvinnelege kunstkritikaren med austlandsdialekt. Det er samspelet mellom desse tre som gjer denne låten til ein av dei beste frå Vinskvetten. Eg ville kje hatt da om dei hadde slengt da ette meg!

5. Ingolf Kvamme. Ingolfen har fått sin eigen song, eit lite epos til ein utstøytt unggut frå Salhus som greier å hevda seg som lokal sykkelakrobat. Så lenge det varer. Vinskvetten lagar med denne låten ei fin blanding av det smått vemodige, det Salhus-lokale og det galgenhumoristiske - alt til smektande morriconeaktige tonar. Han vaks opp i tronge kår, i eit eldhus bak fabrikken. Tidleg vart han tvinga te å spela i musikken. 

6. Belbert'n. Det er meir enn namnet med denne karen. Om ein ikkje legg lista for høgt, kan ein kalla han ein slags bygdeintellektuell. Han opptrer både som lokal fagforeiningsmann og som litt forsagt bygdepoet. Fatter'n har eit solur han aldri har fått te. Eg tok da ut i solæ, og sia har da gje. 

7. Anders Bjarne og Kveitebollen. Den første av desse får skulegangen sin forma av norsklærar Mikalsens uforstand. Tydelegvis er Anders Bjarne ordblind, men det er Mikalsen blind for. Sjuandeplassen er delt med ein annan som har vore kua og fortrykt: Kveitebollen vart plaga av Rånny Bruvik gjennom heile skuletida. Når innkallinga til klassefest og gjengjenging kjem, skal han endeleg manna seg opp og betala tilbake. Sympatien i desse songane er utan tvil hjå Kveitebolllen og Anders Bjarne. Samstundes må det seiast at songane til Vinskvetten ikkje først og fremst er prega av den varme og vâre empatien. Ein artist som Tønes maktar på ein heilt annan måte å fletta saman det vâre med det humoristiske skråblikket på karakterane sine. Hjå Vinskvetten dominerer humoren og ablegøyane. Empatien får vi ordna med sjølve. At me gjekk i same klasse e da versta so har hendt.

8. Tvangstenkjaren. Tvangstenkjaren i "Eg berre må" passar godt inn saman med dei to på plassen like framfor. Jaudå, Vinskvetten tullar her med noko som det sikkert finst ein diagnose for. Men kanskje er det bra at ein kan tulla litt med slikt òg? So kjem drivhuset te Hjalmar'n, ja, Hjalmar Seterstøl. 198 rute, og dei tel seg ikkje sjøl. 

9. Skjelpadda Ruth. Denne songen er eit litt pussig, men fint innslag i låtfloraen til Vinskvetten. Alt krinsar om ei skjelpadde som kryssar vegen. Eg gjev Ruth ein åttandeplass først og fremst for å skilja seg litt ut. Å heia Ruth, no må du gje da du har. Bit tenna samen so kan du gå klar.

10. Norsklærar Mikalsen og Ronny Bruvik. Her, på ein vel fortent sisteplass,  stuar vi saman norsklæraren til Anders Bjarne og barndomsbølla Rånny Bruvik. Det er heilt som det skal at dei kjem lenger nede på lista enn dei to som dei forsura oppvkesten til. Fred over ditt mine. 

Dermed er kåringa til ende. 

Æresprisen går uansett til den inngrodde vestlandske knarken, same kva skapnad han dukkar opp i.

Kule ord (104): ordvind

Biskop Augustin i selskap med bøkene
(frå Wikimedia Commons).

Kyrkjefaderen Augustin (354-430) har skrive ein av dei mest kjende sjølvbiografiane gjennom alle tider: Confessiones. I omsetjinga til Åsmund Farestveit og Hermund Slaattelid dukkar det opp eit friskt ord, som eg ikkje har funne i ordbøkene. Ordet er ordvind. Med eit svært sjølvkritisk blikk skriv biskopen av den nordafrikanske byen Hippo om si eiga villfarne ungdomstid. Augustin var ikkje den som tok lett på eigne synder, feilsteg og lyte, og om ein vil seia det litt tøysete, kan ein gjerne sjå på han som ein slags (1100 år) fortidlegfødt lutheranar. Om si eiga sjel før han fann fram til trua på Gud, skriv han m.a.: "Att og fram, hit og dit vender og vrid ho seg etter som ordvinden blæs og meiningane skifter". Like før har August fortalt om korleis han danna seg eit svært positivt bilete av ein lærd person i samtida, mest ut frå det han hadde høyrt om denne mannen og utan sjølv å kjenna til han noko nærare. Augustin reflekterer altså over korleis han sjølv hadde late seg driva og føra av ordvinden, av det "alle" omkring han sa, utan sjølv å ha eit fast ankerfeste. 

Det finst eit fjell av sjølvkritiske refleksjonar i det Augustin skriv. Vi kan synast det blir litt mykje nedsnakking av seg sjølv, og det blir det, men jammen er det òg skarpt sett og godt skrive. Mellom anna kritiserer han sin eigen "snakkesjuke uforstand". 

Ikkje alle skal ta inn over seg dette perspektivet frå Augustin. Men andre av oss kan ha godt av å tenkja oss om, i alle fall av og til, om vi berre driv med ordvinden og let oss fanga av vår eigen snakkesjuke uforstand. Augustin hjelper oss med ord som avslører, og ikkje tilslører, og er ein motmann for vår tid.

Ein barndom på bedehuset (I) - språket

Kyrkjekrinsen bedehus i Åsane (foto: Arve Kjell Uthaug)

- De må lera språkjæ! Lekpredikanten slo neven i talarstolen framfor ei stor forsamling av ungdommar samla til fest andre juledag i Kyrkjekrinsen bedehus. Eit gudshus i det som den gongen var eit kulturelt grenseland mellom rotfest landsens strilekultur, som ikkje minst bedehuset representerte, og byen og bergensarane som velta utover oss med sine rundkøyringar, lågblokker, kjøpesenter og dominante dialekt.

Og vi lærte språket vi som voks opp på bedehuset på 1970-talet. Bibelspråket og forteljingane frå boka fekk vi servert gjennom andaktar og talar. Enkelte supplerte òg med bibelgrupper og tapre forsøk på sjølvstudium. Det gjorde oss fortrulege med tekstane som har vore berebjelkar i sivilisasjonen vår i mange hundre år, og som i tillegg har snudd opp ned på enkeltemenneske sine liv. Eg vil tru ein spirevipp av ein tenåring på Kyrkjekrinsen bedehus på slutten av 1970-talet kjende bibelforteljingane betre enn ein gjennomsnittleg norsk universitetsprofessor i 2025.

DET BLIR SUNGET EN SANG AV ENFOLDIGE SMÅ. Dessutan lærte vi det særeigne, inderlege og litt meir daterte språket i songtradisjonen på bedehuset. Det gjorde i alle fall vi som gjekk på dei vanlege bedehusmøta, og ikkje berre var innom det kristne ungdomsarbeidet. I det siste tilfellet kunne ein gjerne sleppa unna med nymotens substitutt frå den ungdommelege songboka Rop det ut. Vi som var hardcore bedehusungdom og gjekk på vanlege møte, vi møtte òg tidt og ofte Sangboken. Denne boka med ei gullharpe på omslaget var den autoriserte songsamlinga på bedehuset den gongen. 

Språket i ein del av songane i denne boka verkar i dag framandt ikkje berre for sekulariserte menneske, men òg for aktive kristenfolk. Sett deg, lille due, der i ditt klipperede! Evig der din Jesus kjær ømt om deg skal frede. Det er kanskje ikkje slik dei fleste av oss ville ha innleidd ein samtale om tru og livssyn med naboen. Ikkje den gongen, og ikkje no heller. Men vi song det. Det var eit språk som til tider var eit par hakk for inderleg, og det var kanaanspråk i solide dosar. 

DET STRØYMER EI LIVSELV AV LUKKA. No er det ikkje mi meining å snakka ned denne songtradisjonen. For den som ser litt etter, er det eit mangfald av sjangrar og stilar i Sangboken, både i tekstar og melodiar. Inga folkerørsle skaper ein slik mangfaldig flora av songar utan at det renn ei sterk elv av frigjering og glede gjennom landskapet. Beklagar å måtta skriva det, alle bedehus-svartmålarar, men ein slik kreativitet og ei slik glede som kjem til uttrykk i songtradisjonen frå bedehuset, greier du ikkje å skapa gjennom berre skræmsler, helvetesangst og svartsyn.  

I vår tid har nokre bedehus-forsamlingar døydd ut. Der syng dei ikkje lenger. Andre har teke opp i seg den nyare lovsongs-tradisjonen, kanskje med nokre innslag frå arven etter Sangboken. Eg lurar på kor mange aktive bedehus-forsamlingar som framleis brukar Sangboken som hovudkjelde for songen. I og for seg er det kanskje ikkje ein god idé heller. Skal bedehusa leva, må dei ta opp uttrykksformer frå kulturen omkring, og den endrar seg. Samstundes er det på høg tid at nokon slepp laus den musikalske kreativiteten sin og gjev Sangboken-arven eit nytt uttrykk. Arne Domnerus Kvartett gjorde det med nokre av melodiane i Evergreens fra Kanaan, som kom i 1981. Men her finst det både tekstar og melodiar som ventar på å møta ei ny tid.

NÆRMERE DEG MIN GUD. - Nærmere deg min Gud, sa mannen, og flytta senga på loftet. Ei småvittig sjel hadde skribla ned denne utfyllande kommentaren i ei av songbøkene på Kyrkjekrinsen bedehus. Det kunne løna seg å bla litt på måfå i Sangboken. Sjølvsagt vaks det fram ein eigen humor på bedehuset, og i det meste av humoren er språket det viktigaste verktøyet. Bedikken på Kyrkjekrinsen hadde sin eigen sjargong, eigne historier og eigne karakterar. No skal det seiast at dette bedehuset hadde eit stort og aktivt ungdomsmiljø den gongen, knytt til både kor og andre aktivitetar, og det var heilt avgjerande for korleis det var å veksa opp i miljøet. Slett ikkje alle bedehus hadde eit slikt sterkt ungdomsarbeid. Mykje av humoren vart nettopp skapt i møte mellom den unge generasjonen og ein tradisjonell bygde- og bedehuskultur. Det sette sitt tydelege preg på språk, sjargong og vitsar. Av og til gjekk humoren litt mykje ut over dei same personane, dvs. faktiske personar i miljøet. Men først og fremst gjorde humoren at vi pusta fritt. Eit miljø utan humor er ei tvangstrøye.

Språkhumoren gjennom kommentarar og vitsing fekk eit meir teatralsk supplement gjennom sketsjen, som ofte var eit innslag på ein del festar og samlingar i ungdomsmiljøet. Sketsjen kravde ei heilt anna førebuing og planlegging, sjølvsagt, enn ein treffande kommentar i forbifarten. Og det gjorde stor suksess når dei lokale stand-up-talenta fann sin naturlege plass på scenen.

GJØR DET LILLE DU KAN. Oppveksten på bedehuset gav oss òg ei anna og meir oppdragande språkleg opplæring. Går vi heilt tilbake til siste delen av 1800-talet, voks den norske bedehusrørsla fram parallelt med utbygginga av skulevesenet, demokratiseringa av samfunnet, den eksplosive veksten i formelle lag og organisasjonar og oppblomstringa av trykte massemedia som bøker, blad og aviser. Denne demokratisk-folkelege revolusjonen prega arbeidet på bedehuset både den gongen og i generasjonane som følgde etter. Både misjonsforeininga, som hadde det overordna ansvaret for huset og arbeider der, og andre lag som hadde meir spesialiserte arbeidsfelt, var born av eit samliv mellom evangelisk kristendom og demokratisk assosiasjonsånd. I denne kulturen var styre, årsmøte, val, medlemskap, protokollar og referat sjølvsagde ting.

Alle arbeidsgreinene på bedehuset hadde nok ikkje like tydeleg innslag av dette, men det var likevel ein vesentleg del av sjølve rammeverket om arbeidet. Skal eg ta fram eitt enkelt utslag av dette no i ettertid, må det bli referatskrivinga på Yngres. Dette var eit arbeid med møtesamlingar kvar torsdag, og det var vi medlemane som dreiv aktiviteten sjølve. Om eg ikkje hugsar feil, var det tolv år vi måtte vera før vi fekk byrja på Yngres, og så hang vi med nokre år framover. Vi hadde vårt eige styre, skaffa andaktshaldarar, planla og leia møta, arrangerte helgeturar. Frå dei vanlege møta kvar torsdag skreiv vi referat. Skrivinga gjekk på omgang - sikkert ikkje mellom alle frammøtte, men mange fekk i alle fall prøva seg. Og så las vi opp referatet på neste møte. 

Så er eg litt meir usikker på kvifor vi eigentleg skreiv desse referata frå heilt vanlege torsdagssamlingar med ein gjeng tenåringar til stades. Heller ikkje veit eg om vi stilte oss det spørsmålet. Vi skreiv. Og for nokre av oss vart det ein av mange små, viktige ting som oppdrog oss til å delta i samfunnsarbeid og bruka språket på ein meir formell måte.

Heilt til slutt i denne første vesle artikkelen om barndommen på bedehuset bør det presiserast at artiklane byggjer på mine eigne minne frå oppveksten på Kyrkjekrinsen bedehus på 1970- og inn på 1980-talet. Sjølvsagt prøver eg å referera ting så korrekt eg kan. Samstundes er det klart at særleg enkeltepisodar og replikkar baserte på hendingar fleire tiår tilbake, er henta fram slik eg hugsar det. Slike minne kan naturlegvis i nokre tilfelle vera unøyaktige, og andre kan hugsa ting litt annleis.

VED JESU FØTER EI STILLE STUND. Sidan dette er ein artikkel om bedehuset, gjer eg som lekpreikarane ofte gjorde på talarstolen: Eg har allereie sagt at no skal eg gå til avslutning, men så dukkar det likevel opp meir som berre må med. Predikantane på Kyrkjekrinsen bedehus stod bak ein talarstol med innskrifta "Set dykkar lit til Herren". På veggen bak dei hang det eit stort måleri av Jesus som var gjest hjå systrene Marta og Maria. Marta går i bakgrunnen og ordnar til med mat og drikke. Maria sit saman med Jesus i framgrunnen og lyttar til orda hans. "Det er eitt som trengst", slår bibelsitatet nede på måleriet fast. Dette eine nødvendige er å vera nær Jesus og lytta til orda hans. Så viktig var det at jamvel travle kvinneplikter kom i bakgrunnen.

Kva var det eigentleg han ville ha fram, talaren som la inn over oss festkledde ungdommane at vi måtte læra oss språket? Det hugsar eg ikkje. Men sidan det var ein predikant på bedehuset, vil eg tru det handla om trua, frelsa og hjarteforholdet til mannen frå Nasaret. For det er eitt som trengst, det var det liten tvil om på bedehuset. 

For dei som ikkje kjenner Sangboken så godt, så er alle mellomtitlane over songtitlar derifrå, henta frå 1983-utgåva. Det blir sunget en sang av enfoldige små vart skriven av den norske journalisten Carl Bang i 1921 - "men de selvkloke vil ikke høre derpå", heiter det vidare i teksten. I ei eldre utgåve av Sangboken står det litt annleis: "De forstandige vil ikke høre derpå". Det strøymer ei livselv av lukka er skriven av den kjende bedehusdiktaren Trygve Bjerkrheim (1957) frå Bjerkrheim i Rogaland. To av dei mest kjende songane hans er Det er makt i de foldede hender og Han tek ikkje glansen av livet. Nærmere deg min Gud er ein internasjonalt kjend salme, skriven av engelske Sarah Adams i 1840 og omsett til norsk av Gustav Jensen i 1915. Allereie før siste verdskrigen skal salmen ha vore omsett til over 140 språk. Gjør det lille du kan er skriven svenske Lina Sandell (1885), som med sine evangeliske songar er høgt skatta både på bedehuset og utanfor. Ved Jesu føter ei stille stund er skriven av gardbrukaren og lekpredikanten Matias Orheim (1908) frå Eid i Nordfjord. Orheim var ein kjend talar i si tid; han var blind og spela m.a. på glas når han reiste rundt.

Kule ord (103): Keipetjuv

Denne båten kan ha fått mang ein keipetjuv inn over ripa.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Av og til kunne ei bølgje slå litt sjø over båtsida og inn i robåten. Slikt skvett eller sjø vart kalla ein keipetjuv. Keipen er det vesle trestykket som står om lag midt på båtsida på ein robåt, og som held åra på plass når ein ror. Far min voks opp på Fedje på 1930- og 1940-talet, og han hugsar at far hans brukte ordet keipetjuv. Han hugsar òg at farfar min hadde ein slags tek der han brukte åra til å bryta litt av toppen på keipetjuven som kom.

Hans Lauvik har plukka opp ordet i den flotte ordsamlinga Kav stril (2013). Her er ordet kjeipatju´forklart slik:

Straumskavl som tok seg opp på sida av båten og vart så stor at han kom inn i båten frå sida. Det var ikkje så heilt uvanleg at ein stor kjeipatju´ fylte båten med sjøvatn opp under bekkjena.

Ordet finn du ikkje i nettutgåvene av Nynorskordboka, Bokmålsordboka eller Norsk Ordbok, og det har neppe vore vanleg over eit særleg stort geografisk område. Norsk Ordbok har med eit ord som minner litt om dagens ord, nemleg teinetvjuv. Ordet er henta frå Farsunds-området, og denne tjuven er ein "sønnavind om hausten som gjev dårleg hummarfiske". Begge orda omtalar altså eit fortredeleg naturfenomen og gjev det menneskeskapnad gjennom ordet tjuv. Ordet tidstjuv er heller ikkje så langt unna her, men då har vi mist saltsmaken.