fredag 13. mai 2022

Dramaet i Selsøy

Då Rasmus Krossøy kom heim att til Norge etter krigen, steig han i land med ei urne under kvar arm. I den eine låg oska etter mor hans Maria. I den andre låg oska til sonen Sverre, som berre vart åtte år gammal. 

Desse øyane og holmane nordvest i 
Austrheim blir berre kalla for Øyane.
Namnet Rongevær, som eigentleg er ei
av øyane, blir stundom brukt om heile
øygruppa. Rotøy der Signe og Rasmus
budde, er ikkje Rotøy på kartet over,
men ei langt mindre øy mellom Selsøy
og Baløy. (Karet er laga av Kai Øvre og 
henta frå Rongevær. Eit øysamfunn i krig.
Gjengitt med løyve frå forlaget).
Slik vert det fortalt. Kanskje var det ikkje bokstaveleg sant at han bar ei urne under kvar arm. Men Rasmus og kona Signe miste både sonen og mor (eigentleg stemor) til Rasmus dei månadene dei budde som flyktningar i Storbritannia. Dit hadde dei reist fordi familien vart trekt inn i eit krigstidsdrama i Øyane nord i Austrheim kommune i sluttfasen av krigen.

Silje og Rasmus budde i Rotøy. Eigentleg skjønar eg ikkje kvifor denne landformasjonen i si tid vart kalla øy. Holme passar betre. Bittelitt jord hadde dei. Bygdeboka fortel: "I 1939 var her 1 ku, 3 sauer og 4 lam, og ein liten potetåker". Heldigvis hadde dei fisket attåt. Og så hadde dei slekt og grannar i dei andre øyane omkring.

ØYSAMFUNN I KRIG. Øyane, eller Rongevær, er eit lite samfunn ytst ute i den sjøsalta utkanten. I dag går det bruer og veg ut til fleire av øyane. På 1940-talet var det båten som gjaldt. Strilane her ute la ned ein stor innsats i motstandskampen under andre verdskrigen. Først deltok dei i Shetlandsfarten, deretter skjulte dei telegrafistane i Selsøy. 

I den første fasen reiste båtar herifrå i den hemmelege farten mellom vestlandskysten og Shetland. Folk som måtte flykta, eller som ville melda seg til krigsteneste, drog vestover. Etter kvart avslørte tyskarane aktiviteten, og nokre av dei unge mannfolka hamna i fangenskap i Tyskland. Hilmar Langøy, som var ein nøkkelperson i dette arbeidet, slapp unna. I boka si Rongevær. Et øysamfunn i krig, skriv Arnfinn Haga om motstandskampen i desse øyane. Ein av eigenskapane han trekkjer fram med Hilmar, er at han var fåmælt. Ikkje den verste kvaliteten det, for den som driv ein aktivitet færrast mogleg bør vita om. 

Dessverre vart Hilmar i England mistenkt for å ha hjelpt tyskarane. Han vart frikjend, men det er likevel eit vemod i dei avsluttande orda i boka Rongevær om denne modige mannen som hadde sett sitt eige liv og familiens trygge kvardag på spel:

Han var taus før krigen og ble enda tausere etter krigen. Folk som kjente ham, mener at dette skyldtes påkjenningen ved å bli mistenkt. (s. 136)

JUL PÅ FLUKT. I 1944 vart øysamfunnet i havgapet trekt inn i motstanden mot okkupasjonsmakta på ein ny måte. To telegrafistar la seg i skjul i Selsøy, kartla den tyske skipstrafikken og sende den strategisk viktige informasjonen vidare til England. Heilt på eiga hand kunne dei ikkje klara seg. Rasmus Krossøy tok på seg det risikofylte oppdraget som lokal kontaktperson. Selsøy låg ikkje så mange åretaka frå Rotøy, der Rasmus budde saman med familien. Kona Signe hjelpte òg til, m.a. med å vaska kleda til dei to telegrafistane som låg i Selsøy. Far min fortel at ho òg bakte brød til dei. Utan tvil må både ho og mannen ha gått mang ei stund på otte for korleis det skulle gå med familien om tyskarane oppdaga det dei var med på.

Då det nærma seg jul i 1944, var det klart at tyskarane var farleg nær å finna radiosendaren i Selsøy. Motstandsfolka fekk ordre om å koma seg vekk. Litlejulaftan 1944, i dårleg vêr, for ein liten flyktningeflokk i båt over Fensfjorden: Ein telegrafist frå Selsøy; Signe, Rasmus, dei tre borna deira, bestemor Maria og ein dreng frå Rotøy;  Olaf Rongevær, sonen Odd og dei tre søskena hans frå Baløy. Unge Odd Rongevær var for motstandsveteran å rekna. Han hadde vore med i den tidlege fasen med Shetlandsfart og sona fengselsstraff i Tyskland.

Vel over Fensfjorden vart dei henta av "Hitra", som tok dei med over til Shetland, der dei fekk feira jul.

For familien frå Rotøy vart det ulukkelege månader i Storbritannia. Gamle Maria døydde der. Endå meir brutalt var det at sonen, åtte år gamle Sverre Reinholdt, vart påkøyrt i trafikken og døydde i London. 

Nora Hauge var med på flukta til Shetland
litlejulaftan i 1944. Søndag 8. mai 2022 avduka
hundreåringen minnesteinen i Selsøy saman med nevøen
Helge Rongevær. Kommandør Åsmund Andersen gjer
honnør (foto: Arve Kjell Uthaug)
MINNESTEINEN. Søndag 8. mai i år vart det avduka ein ruvande minnestein i Selsøy, forma av kunstnaren Vebjørn Sand. Portretta til ni motstandsmenn pregar steinen. Utan tvil fortener dei alle heidersplassen. Kanskje burde det òg vore nokre kvinner med mellom portretta? Godt var det i alle fall at Nora Hauge frå Baløy var den som avduka steinen, saman med brorsonen Helge Rongevær. Nora er utruleg nok 100 år gammal. Ho var sjølv med under juleflukta frå Øyane og over til Shetland i 1944. To andre av rømlingane lever òg framleis: Karen og Madel, dei to døtrene til Signe og Rasmus. Dessverre kunne dei ikkje vera med på avdukinga.

ØYANE. Engelskmennene har eit utrykk som seier at nokon boksar over si eiga vektklasse, "punch above your weight". Det må ein trygt kunna seia at Øyane nord i Austrheim gjorde under krigen. For min eigen del er historiene der utifrå spesielt interessante fordi mykje av slekta mi både på fars- og morssida kjem frå dette øysamfunnet. Farmor mi Anna var søster til Rasmus Krossøy, og dei voks opp i Rotøynæ. Det er litt av forklaringa bak at denne familien har fått den sentrale plassen i denne artikkelen. Det var andre som òg gjorde ein stor innsats. Mormor mi Karen kom frå Krossøynæ. Ho gifta seg med Ole Bergsvik, og han fekk lærarpost i desse øyane. Skulehuset låg i Kjeringæ, ein holme der ingen andre budde. Her voks mor mi opp dei første leveåra sine. 

Det var eit lite samfunn på mange måtar. Men for atter ein gong å gje siste ordet til den walisiske poeten Waldo Williams:

What is living? Having a great hall 

Between narrow walls.


I boka Rongevær. Eit øysamfunn i krig (Oslo, 2006, Cappelen) skriv Arnfinn Haga at Rasmus og familien fekk urna med oska etter Sverre Reinholdt ei tid etter at dei var komne tilbake til Norge. 

Sitatet om gardsdrifta i Rotøy er henta frå Austrheim i fortid og notid, band 3 (Arvid Skogseth, Austrheim kommune, 2006), s. 633.

søndag 1. mai 2022

Åsataket og området omkring

Første artikkel

Dette gamle kartet er sannsynlegvis frå rundt 1790
og utsnittet her viser gardane i Åsane (Kjelde: Kartverket,
kartteiknar/oppmålar: S. Thodal)

Dei to toppane Veten og Håstefjellet hevar seg opp mellom 450 og 500 meter over havet nord i Åsane. Midt mellom dei slyngar den trondheimske postvegen seg som ei smal smykkesnor. Rundt dei to fjella ligg det fleire mindre toppar, og heile dette vesle området er ringa inne av dei gamle gardane Espelid, Mellingen, Vestli, Antveit, Saurås, Ulset, Toppe, Hitland, Baugtveit, Mjølkeråen, Salhus, Sætre, Tellevik, Falkanger, Hordvik, Tuft, Hylkje, Almås, Haukås, Brurås, Eikås, Sæterstøl og Teigland. 

Eg har ikkje høyrt at det finst noko samlande namn for dette fjellområdet, men det kan passa godt å kalla det Åsataket. Denne vesle artikkelen er den første i ein serie om Åsataket og området rundt. Mange kjenner dette som eit området for turgåing og rekreasjon, og det kan vera eit fint utgangspunkt.

VETEN er med sine 486 meter over havet det næraste du kjem himmelen i desse traktene. Kjappaste vegen opp går frå parkeringsplassen på Sætre, først gjennom granskogen og så langsmed torvmyrane oppom Litleveten. Framleis kan ein sjå festet etter løypestrengen som frakta torva ned til Magnusløå attmed postvegen. Det er eit imponerande fall. Vel oppe på toppen av Veten står ein midt i ei signallinje i eit eldgammalt varslingssystem. På Veten vart det tent bål, som så vart sett på neste topp. Båla ("vetane") vart kveikte frå topp til topp, og slik gjekk varselet om ufred og mobilisering. Veten ser ut til å ha vore ein del av signalinja innover i landet til Voss.

Det finst mange ulike stiar opp til Veten. Den som har litt god tid, kan gå ein rundtur frå Sætre og langs postvegen over til Mellingen, og så attmed Langavatnet til Vikaleitet, opp til Sæterstøl og derifrå til Veten. Sluttetappen går ned att til Sætre.

Overnatting i telt på Håstefjellet, med Veten i bakgrunnen
(foto: Arve Kjell Uthaug)

HÅSTEFJELLET
 (464) er den nest høgaste toppen på Åsataket. Det står Høgstefjellet på skilta, men så langt eg kjenner til, er den nedarva lokale uttalen Håstefjellet.  Ein av dei finaste turane her er rundturen som tek til og endar på parkeringsplassen på Baugtveit. For snart sytti år sidan skreiv Edv. Haukedal ei lita bok som heiter Åsane - bygda og folkelivet.  Etter først å ha vore innom Veten og dei næraste toppane omkring, vender forfattaren blikket over mot vestsida av postvegen (s. 43):

På vestsida har me så fjellrekkja mellom Tellevik og Mjølkrådalføret frå Salhus til Håstefjellet som er 464 meter høgt. I Salhusberget er det bratt og stup i sjøen. Før vegen til Salhus vart lagt i Ranten var der vanskeleg å ta seg fram. Der var to fotstigar i berget, den eine i flodmålet og den andre høgt opp i berget. Håstefjellet ringar inn Baugtveitstemma, som no er bygt ut til vasskjelda til Salhus og vestre delen av bygda. Oppe i Håstefjellet ligg ein merkeleg rullestein, Klantersteinen, som folk bisnar på og der er ymse segner om.

Mange gonger har eg gått på Håstefjellet utan å leggja merke til nokon rullestein. Då har eg heller ikkje sett etter nokon slik stein. Men den som leitar han finn, i alle fall om han går saman med skarpøygde turkameratar. No trur eg at eg veit kor den segnomspunne Klantersteinen er, og det er eit stykke frå den vanlege turstien, men sikker er eg ikkje før eg får plasseringa stadfest av folk som høyrer til i området.

Medbragt frå Salhus bakeri.
(foto: Arve Kjell Uthaug)

FJELLA BAK SALHUS er eit ypperleg turterreng med ulike stiar og ruter. Bygda Salus har kan henda si travlaste tid bak seg. Industrien har stilna og ei viss museal ånd kviler over staden. Men Salhus er ei perle, og har sine små overraskingar. Som den franske bakaren med eit bakeriutsal som berre held ope laurdagar mellom 8.30 og 13.00. Eller Tekstilindustrimuseet med sin lyse og avslappa kafé med utsikt over sjøen og museumsbutikk vegg-i-vegg. 

Turtipset er å stiga i turskoa tidleg laurdag morgon og gå frå Salhus og opp Miladalen, ta avstikkaren til venstre opp på Tellevikfjellet og deretter kryssa vestover og gå ned att. Der går stien attmed to av stemmene som finst i dette området, ei stemme er eit oppdemma vatn. Først kjem Litlejørgenstemmo med sin fine rasteplass i livd for nordavinden. Litt lenger nede går stien forbi Storejørgenstemmo, som har ein imponerande demning, men som ikkje lenger heilt greier å halda på vatnet.  

Eit alternativ er sjølvsagt å leggja den same turen til ein søndag og enda opp i kafeen på Tekstilindustrimuseet. Forresten burde nokon ha kryssa denne kafeen med bakeriet eit par steinkast bortanfor. Det ville gitt oss ein førsteklasses plass å sitja kombinert med eit fint utval av velsmakande bakevarer.

Uansett, det er alltid verd å dra til Salhus.


fredag 15. april 2022

Kule ord (83): kross

Krossar på gravplassen utanfor
Kaupanger stavkyrkje i Sogn.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)
Ordet kross er den tradisjonelle nynorskforma av kors. Den siste forma er i dag langt vanlegare, og ho er gangbar i nynorsk rettskriving på linje med kross. Kanskje er det nostalgi, men eg er blitt glad i forma kross. På norrønt heitte det kross. Sjølv om eg ikkje er språkforskar, trur eg ikkje det er nokon dårleg hypotese at forma kross er vorten dytta ut av forma kors under trykket av det prestisjetunge by- og bokspråket. Det danske bibelspråket har dytta med.

Slike språkendringar viskar likevel ikkje ut alle spor. Frå her eg sit og skriv, er Krossfjellet ein av dei næraste fjelltoppane. I barndomen min fekk vi i sommarferiane nordvest i Nordhordland stundom krosstroll ombord i båten når vi drog opp trollgarnet. Dette ordet er blitt brukt om vanlege sjøstjerner, men vi brukte det berre om ein annan pigghuding, nemleg dei svarte slangestjernene. Heilt åleine om å reservera ordet krosstroll for desse flate, slangearma skapningane var vi heller ikkje. Referenten Arve Hammerøy så langt nord som  Bjørnsund i Romsdal ser ut til å ha gjort det same. Og i utmarka i Austrheim var grensene mellom dei ulike stykka markerte med krossar hogne inn i berget. No er desse grensekrossane for lengst overgrodde av mose, lyng og sprake. Ein vilter vegetasjon som tok over då sauene gav seg. Meir moderne metodar fortel oss kor grensene går mellom mitt og ditt, men krossane må jo liggja under der ein stad. Både om sjødyra og grensemerka var det forma kross, ikkje kors, vi brukte, slik eg hugsar det.

Status i dag er at forma kross først og fremst lever i stadnamn og i det nynorske bibel-, liturgi- og salmespråket. Det høver derfor godt å runda av med eit vers frå den vakre Isaac Watts-salmen, som i den norske omsetjinga til Per Lønning og Alfred Hauge har fått tittelen Når krossen underfull eg ser:


Frå panna, handi, foten hans

flyt sorg og kjærleik saman ned.

Kvar fletta klunger slik ein krans,

og når vart strid til slik ein fred?

torsdag 10. mars 2022

Folk og dyr i York

Ein biskop i stein, og ein fri fugl.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)
YORK I  MARS 2022. Erkebiskop William Melton hadde sitt å stri med. Du kan sjå det på han sjølv om det er gått snart sjuhundre år sidan han anda ut. Jordelivet er ført vidare som steinfigur oppe på veggen av den veldige katedralen York Minster i byen York i Nord-England. Med seg i eine handa har han fått ein miniatyrkatedral, han var trass alt ein av byggherrane for York Minster. Eit klokt, men litt tungt blikk pregar andletet. Og han hadde mykje å takast med, ifølgje Wikipedia: opprørske nonner, krigerske skottar, nederlag på slagmarka, politisk maktspel og konfliktar, stort administrativt ansvar. Det burde vera nok til å få eikvar moderne norsk bispegjerning til å sjå ut som ei makeleg festreise til samanlikning. 

Mange suter hadde altså William Melton. Då er det annleis med dua som ubekymra har søkt selskap med den forsteina biskopen. Som kjent sår ikkje slike skapningar, dei hauster heller ikkje, og dei tek ikkje ein gong imot offentlege subsidiar. Likevel er det nokon som syter for dei, og dei finn maten dei treng. Til alt overmål er dua kjent som ein sjaskete reirbyggjar - det kan vera det er eit vondsinna rykte, men slik blir det i alle fall sagt - og står dermed endå fjernare frå katedralbyggjar Melton. Dua ser likevel ut til å ha det bra.

Byen York har òg andre dyr enn dei som kan flyga. På den store, opne plassen bak hotellet slentra reven forbi ei morgonstund. Langs gangvegen boltrar kaninane seg i graset, og dei grå ekorna smett rundt på bakken og i trea. Dei grå, vel å merka. Ein gong rådde dei raudbrune ekorna grunnen på dei britiske øyane. Så på 1800-talet fann nokon ut at dei skulle ta med seg hit nokre av dei litt større, grå ekorna frå Nordamerika. Det var ein suksess. For dei grå.  Dei raudbrune ekorna derimot er blitt trengt tilbake meir og meir og er truga som art på dei britiske øyane. Det er fleire grunnar til denne dramatiske nedturen for dei raudbrune, og ein av dei er at det er vorte mindre av det naturlege skogmiljøet deira. Men det største problemet er likevel den grå storebroren. Dei grå ekorna hevdar seg best i tevlinga om maten og driv dermed dei raude ut av område etter område. I tillegg ber dei grå med seg eit virus, som dei sjølve lever godt med, men som er dødeleg for dei raudbrune ekorna. 

Best likt av dei alle, men kva hjelper det
viss du endar opp som piggdekk.
(foto: Arve Kjell Uthaug)
På same måte som romarane og angel-saksarane ein gong invaderte dei britiske øyane, og dreiv dei stadeigne keltarane ut til ytterkantane av øyriket, har dei grå ekorna no lagt under seg store delar av øyriket, og den raudbrune slektningen er i ferd med å enda opp med å forskansa seg i ein slags "celtic fringe". I beste fall.

Det raudbrune ekornet er eitt av dei mest populære villdyra i Storbritannia. Men ikkje det mest populære. I meiningsmåling etter meiningsmåling er det piggsvinet som klatrar heilt til topps på den lista, skriv Tom Holland i ein artikkel i The Spectator. Men òg dette dyret har det tøft, og her er det vi menneske og vårt moderne liv som skaper problema. Det er eit bittert paradoks at til færre vi har att av piggsvina, til meir proklamerer vi kjærleiken vår til desse dyra, slår Holland fast. 

For min del har eg ikkje møtt nokon piggsvin her borte. Derimot kan du ikkje unngå å sjå dei mange kyrkjene, som særleg pregar den historiske bykjernen i York. Gamle steinkyrkjer som overgår kvarandre i å syna fram vakre glasmåleri. Desse gudshusa, med York Minster i spissen, må ha eit nesten umetteleg samla vedlikehaldsbehov. Tankane våre går til den lokale kyrkjeverja og driftsleiaren, eller kven det no er som har ansvaret for vedlikehald av kyrkjene her borte. 

Elisabet kviler blikket på sonen
Johannes. Han som kom like før
 Jesus, og som forkynte omvending
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Ei av desse kyrkjene er All Saint's Church, Pavement. Bygninga er frå 1300-talet, sjølv om det er gjort mange endringar sidan den tid. Heilt framme på høgre sida av alteret er det eit nydeleg vindauga med glasmåleri av tre bibelske kvinner og sønene deira. Til venstre står Hanna med sonen Samuel, i midten er Maria med Jesusbarnet på armen, og til høgre står Elisabet og kastar eit omsorgsfullt blikk ned på ein litt mindre, kamelhårskappekledd Johannes. Å vera mor til ein rebelsk omvendingsprofet kan neppe ha vore enkelt. 

Alle desse tre kvinnene hadde si eiga viktige historie. Alle tre fekk søner som spela ei endå større rolle enn dei sjølve. Eg skriv ikkje dette først og fremst for å irritera feministteologar, for dei les nok ikkje denne bloggen likevel. Men desse tre ruvande kvinnene har noko å læra bort til både menn og kvinner om å gleda seg over at nokon som ein sjølv har bore fram - fysisk eller i overført meining - får ein meir sentral rolle enn det ein sjølv har. Den kamelhårskledde sa jo sjølv noko klokt om dette i det som må vera eitt av dei to mest kjente sitata vi har frå han. 

Johannes fekk eit turbulent liv og ein brutal død. Men i York står han framleis trygg og glad attmed mor si.



tirsdag 8. februar 2022

Kule ord (82): amok

Nick Cave åtvarar mot å gå amok.
(Foto: Raph_PH)
Det er sterke saker å gå amok, i alle fall om ein ser på opphavet til uttrykket. I norsk daglegbruk er dramatikken jekka ned mange hakk slik at ordet betyr å opptre rasande eller ustyrleg. Å gå amok er hjå oss vorte litt som å gå bananas.

Ordet amok kjem eigentleg frå malayisk. Det å gå amok i dette søraustasiatiske området minner litt om forestillinga vi har om berserkar i norrøn tid. Berserkane var krigarar som for fram i sanselaus villskap. Kva var det så å gå amok? Dei ulike framstillingane eg har funne, varierer litt, men kjernen er den same: menn som sprang rundt i villskap og drap for fote, heilt til nokon tok livet deira. Ein stad blir det lagt vekt på at dette var eit slags sjølvmord, ein annan stad omtalar ein det som hemndrap (utan at eg heilt veit kva som skulle hemnast). Norsk etymologisk ordbok (de Caprona, 2013) skriv at mennene var i opiumsrus. Her skal eg ta med forklaringa slik ho vert gitt i fabelaktige Norsk Allkunnebok (1948):

a`mok, malaiisk ord, brukt av dette folket om eit slag berserk-villskap eller blodsinne. Det vert gjerne utløyst ved sterke sinnsrørsler, og den som er gripen av det, fer av stad i vilt jag og freistar å drepa og slå ned alt han møter. Det endar oftast med at han vert drepen eller tek sitt eige liv. Hos malaiane er ein slik utanfor lova, så kven som vil kan strafflaust drepa han. "Gå a.", fara sanselaust av stad og øydeleggja for fote.

Så vi har altså overteke eit malayisk ord og ei forestilling frå denne kulturen, men tillempa det og mildna det i den daglege språkbruken vår. Av og til undrar det meg litt at dei som er så ivrige etter å åtvara mot kulturell appropriasjon, ikkje går laus på orda i språket vårt. Viss det er så uakseptabelt å låna klesplagg og musikk, korleis kan vi då akseptera mange av lånorda vi har i språket? Språket er kanskje det viktigaste i ein kultur, og ord ber med seg spesifikke ting frå ein kultur, slik som amok. Språka våre er naturlegvis fulle av lån frå andre språk og kulturar, og dominerande språk (som engelsk) har òg lånt ord frå koloniserte folk.

Derfor vil eg avslutta med eit sitat frå Nick Cave der han brukar ordet amok. Det handlar høveleg nok om kanselleringskultur, som er ein slags halvbror til forestillinga om kulturell appropriasjon.

As far as I can see, cancel culture is mercy's antithesis. Political correctness has grown to become the unhappiest religion in the world.

Its once honourable attempt to reimagine our society in a more equitable way now embodies all the worst aspects that religion has to offer (and none of the beauty) - moral certainty and self-righteousness shorn even of the capacity for redemption. It has become quite literally, bad religion run amuck.

torsdag 20. januar 2022

Kule ord (81): Skjelettutvalet

Illustrasjon: Pearson
Scott Foresman
 
I dag er det ei glede å melda at ikkje alt byråkratspråk, ikkje alle dokumenttitlar, komiténamn og denslags er tungt og tåkete. Av og til blir ting sagt kort og treffande. Eit døme på dette er at vi har eit utval her i landet som heiter Skjelettutvalet. Dette er bra, og eg ser for meg at "andre varamannn i Skjelettutvalet" kunne vore fint å ha på cv-en sin. Eg må, for ordens skuld, leggja til at det finst eit meir utfyllande og formelt namn på dette utvalet: Nasjonalt utvalg for vurdering av forskning på menneskelige levninger.

Men Skjelettutvalet blir brukt, og det fungerer bra.

Når eg først er i gang med å rosa språkbruken i det offentlege (det kan bli lenge til neste gong), vil eg òg ta med favorittittelen min på ei Norsk Offentleg Utgreiing (NOU). Det verdige dokumentet handlar om "betaling for kremasjon, gravlegging og grav". Den kreative tittelen er Lik og likskap. Honnør for den.


tirsdag 11. januar 2022

Kule ord (80): førstedame og førstemann

Hillary Clinton, førstedame
h.v. (foto: 
White House
Photograph Office,
Barbara Kinney)
Det er finurleg og interessant med kjønna språk, og det har mange sider. Ta berre dei to orda førstedame og førstemann. I utgangspunkte kunne jo dette ha vore kjønnsspesifikke variantar av eit ord med same innhald - slik som "forkvinne" og "formann", som forresten begge stort sett opptrer som "leiar" i våre dagar. Slik er det likevel ikkje.

Førstedame og førstemann har fått heilt ulik meining. Førstedama er kona til ein statsleiar, og då helst i eit land med eit anna styresett enn monarki (vi kallar vanlegvis ikkje Sonja for førstedame, ho er dronning). Førstemannen er derimot den som gjer noko først, den som er den fremste eller som vinn i ein konkurranse. Førstemannen bryt målsnora, førstedama trekkjer i trådane.