Esra, Nehemja og Ester - ei bokmelding

Dronning Ester, slik Hugues Merle (1822-1881) 
såg henne (frå Wikimedia Commons).

- I det første året Kyros var konge i Persia, vekte Herren ein tanke i han. 

Slik byrjar Esraboka i Bibelen. Det kan vera lett å hoppa over denne vesle innleiande kommentaren, men eg les setninga som ein nøkkel til både Esra og boka om Nehemja. Gud vekte ein tanke. 

Så passar det godt å henga på boka om Ester sidan alle desse tre bøkene er lagt til same historiske situasjon.

Dei tre bøkene handlar om persartida. Det er fleire hundre år sidan glansdagane med David, Salomo og det framgangsrike jødiske kongedømet. Både nordriket Israel og sørriket Juda er knust. Folket er drive bort frå landet sitt, spreidd mellom andre folkeslag og utlevert til mektige fyrstar. Ein sporv i tranedansen mellom Assyria, Babel, Egypt og Persia. Og no er det persartid. Bøkene om Esra, Nehemja og Ester handlar alle om persarar og jødar - eit stort og mektig rike, og eit marginalt og fortrengt folk.

Mange folkeslag har vore i liknande situasjonar som jødane i denne tida. Ikkje få har glidd ut av historia og inn i gløymsla. Folket, identiteten og språket finst ikkje meir. Ingen kjenner historia, mytologien eller alle levereglane deira. I beste fall finn vi nokre små leietrådar i kjelder frå andre folkeslag, og kanskje får vi litt hjelp frå arkeologane. 

Slik gjekk det likevel ikkje med jødane som var spreidde rundt om. Desse tre bøkene handlar om korleis eit veikt og sårbart folk overlever. 

DET EINE FOLKET. Kvifor valde Gud seg ut eitt folk, Israelsfolket, framfor alle andre? Bøkene i Det gamle testamentet fortel at Skaparen var nær dette eine folket på ein helt spesiell måte, gjorde seg kjent for det, gav det eit land, straffa det for fråfall og hjelpte det på beina att når folket søkte han. Folket skulle skilja seg ut og ikkje blanda seg med folkeslaga omkring. Det opplevest som eit langt sprang frå dette til Det nye testamentet. Der er det siste store oppdraget Jesus gjev etterfølgjarane sine: Gå ut og gjer "alle folkeslag" til læresveinar. 

Men tilbake til særstillinga Israelsfolket har i bøkene i Det gamle testamentet. Eg kan skjøna at folk kan mislika denne utveljinga av eitt folk, og synast Gud alltid skulle vist like stort engasjement i alle folk på jorda. Heller ikkje ser det ut til at israelsfolket eigentleg gjorde seg fortent til å stå i ei særstilling. Spør dei gamle profetane. Den gjennomgåande forteljinga i heile Det gamle testamentet er likevel at Gud valde seg ut eitt folk framfor alle andre. Han forventa at dette folket skulle følgja lovene han hadde gitt det, og Han gav det eit landområde inne i botnet av Middelhavet. 

ESRA. Persarkongen Kyros får altså ein tanke frå Gud om at han skal la jødane fara heim til Jerusalem og byggja opp att tempelet. Folket, i alle fall nokon av dei, dreg. Tempelet blir reist og innvigd. Den lærde presten Esra reiser òg heim til den gamle Davidsbyen og får ei leiarrolle mellom dei heimvendte. Esra fortvilar over heimvendte jødar som har gifta seg med koner frå andre folkeslag og dermed opna døra inn til folket for "avskyelege handlingar" gjennom slektsband. Boka endar dramatisk med eit masseskilsmål, der mennene som har gifta seg med kvinner frå andre folkeslag, lovar å skilja seg frå dei. 

Ein ettertanke frå Esraboka: Kva er det å leva nær Gud? "Alle som skalv for ordet frå Israels Gud", les vi om i kapittel 9. I vår tid er ikkje det ein vanleg karakteristikk av menneske som lever nær Gud. Men det fangar opp litt av den breidda som den faste innleiingsformuleringa i Luthers vesle katekisme så godt får fram: Vi skal frykta og elska Gud. Luther var her mykje nærare den røffe bibelske realismen enn mykje av den terapeutisk prega kristendommen i vår tid.

NEHEMJA. Jøden Nehemja er munnskjenk for den mektige persarkongen då han får besøk av nokre landsmenn som fortel kor skrøpeleg det står til med dei jødane som har sloppe unna fangenskapen og no bur i Jerusalem. Dei er "i stor ulukke og vanære. Muren kring Jerusalem er nedbroten, og portane er brende". Situasjonen går sterkt inn på Nehemja. Han set seg ned og græt, han fastar og bed og sannar syndene - både eigne og folket sine. Og han minner Gud om den historiske pendelen for israelsfolket: Gud har sjølv sagt at han vil spreia folket om dei er trulause mot Han, men om dei vender om, har han lova å samla dei i Jerusalem.

Persarkongen let Nehemja reisa til Jerusalem, byen der fedrane hans var gravlagde, for å byggja han opp att. Så dei er viktige begge to, både den sørgjande Nehemja og den imøtekomande persarkongen. Nehemja sjølv ser likevel ut til å spora initiativet ein annan stad når han skriv om det "min Gud hadde lagt meg på hjarta" å gjera for Jerusalem.

Folket arbeider, reiser murane og byggjer portane, trass i vanskar og motstand frå lokale stormenn som driv sitt renkespel.

Ein ettertanke frå Nehemja-boka: Nehemja er statthaldar i landet Juda, og i eit lite avsnitt nemner han at dei som hadde vore statthaldarar før han, hadde lagt tunge skattar på undersåttane, og mennene deira hadde vore harde mot folket. "Men eg gjorde ikkje slikt, for eg frykta Gud", slår Nehemja fast. Måtte mange politikarar ta det til seg. 

ESTER. Av dei bøkene frå persartida er Ester det beste filmmanuset. Utan tvil. Her er det dramatikk og kjærleik, intrigar og rikdom, to tydelege heltar, ein sleip skurk - og ein lukkeleg slutt. Det heile tek til med at den mektige persarkongen Xerxes, som "rådde over 127 provinsar, frå India til Kusj", ikkje rår med si eiga kone. Droning Vasjti trassar han offentleg, og dermed er det stilling ledig på slottet. Jødiske Ester blir den nye dronninga. Men den mektige stormannen Haman (ja, med -n til slutt) toler ikkje at jøden Mordekai ikkje vil bøya seg for han og visa han ære. Mordekai er nær slektning av Ester. Haman får aksept frå kongen til å utrydda jødane i heile riket, og det blir Ester og Mordekai som må prøva å avverga katastrofen. Den som les boka, ser korleis det endar. 

Ein ettertanke frå Ester-boka: Det finst berre to bøker i Bibelen som er kalla opp etter kvinner. Ester er den eine, boka om Rut er den andre. Begge bøkene er vakker og sterk litteratur. Rut er den lojale og sjølvoppofrande kvinna som kjem til eit samfunn der ho i første omgang er nedst på rangstigen og står utan eit vernande nettverk. Ester er den fagre unge jødiske jenta som blir løfta opp til dronningstatus i det mektige persarriket og viser kløkt og mot i ein vanskeleg situasjon. Det kan vera lett å oversjå at dei to har noko heilt grunnleggjande felles: Dei er begge minoritetskvinner. Ester tilhøyrer ein jødisk minoritet i storsamfunnet, ein posisjon som ofte har vore meir enn vanskeleg. Den første tida vel ho faktisk å skjula sin jødiske identitet. Rut er ei ikkje-jødisk kvinne som har vore gift med ein jødisk mann. Ho misser mannen, og ting går ikkje så bra. I staden for å venda tilbake til sitt eige folk, følgjer ho svigermora og blir ein innflyttar mellom jødane. 

Det får vera alt om dei tre "persiske" bøkene i Bibelen. Alle tre er flotte bøker. Og om ein først og fremst er på jakt etter den gode forteljinga, les Ester. 

Ablegøyar, spit og tverkeskap

Vinskvetten er kjend frå revy-scener, radiokanalar, kassettar,
cd-ar... Men her dukkar dei, forsyne meg, opp i ein andakt.
Den natige parkeringsvakta frå strilelandet var 
utgangspunktet for andakten i avisa Dagen 6. juni 2006.  

Det er trongt i Salhus. I dag bur det ikkje så mange menneske i denne skråninga mellom sjøen og fjellet. Tydelegvis har det likevel vore plass nok til at det kunne veksa fram eit frodig villniss av folkeleg tull og tøys med tone til, fletta saman med skarpt observerte karikaturar i eit imponerande persongalleri. Vi snakkar sjølvsagt om Vinskvetten, eller det som ein gong heitte Salhus-Vinskvetten. Det er berre å gratulera gamlingane med femti år som flåkjefta ambassadørar for strilekulturen.

Garden Salhus var i si tid krongods og høyrde kongen til. Her var det òg vertshus for dei sjøfarande. Utan tvil kunne det stundom gå hardt for seg der når alkoholen seig inn i eit lokale fullt av mannfolk litt for langt heimanfrå. Forfattaren Kristian Matre har skildra ein slik slåsskamp i Salhus i ein av romanane sine frå Åsane. På 1800-talet voks det fram tekstilindustri her. Salhus vart eit livlig lokalt sentrum med vatn frå oppdemma stemmer oppe i fjellet, og ei lita elv som rann ned til fabrikkbygningar med ei tett klynge av hus ikring. Her var det butikkar, indrettslag og ferjekai. Industriarbeid og industrikultur smelta saman med strilekultur og strilemål. 

I 1950 dukka songgruppa Salhuskvintetten opp her og lovprisa gryta hennar mor, song om singel og sand og lova at det skulle bli andre bollar når papen kom heim. Ein generasjon seinare kom den litt meir rampete Salhus-Vinskvetten.

I år er det 50 år sidan Vinskvetten såg dagslys for første gong. 

KNARKEN. Etter mi meining er Vinskvetten på sitt beste når gruppa skildrar den inngrodde vestnorske vrangpeisen. Ein knark du ikkje ville hatt som nabo. Han vinkar bilen din inn på ferja heilt til det singlar i lykteglas. Han ligg på lur og gjev deg parkeringsbot om feilparkeringa er aldri så forståeleg. Han gjennomskodar innbilske kunstnarar og jålete kunstkritikarar. På sine gamle dagar kan han med ein slags opphøgd autoritet slå fast at alt var så mykje verrare før i tida. Unekteleg høyrest det ut som han sjølv har det temmeleg ille no òg.

Vinskvetten har gjennom fleire av låtane sine gitt oss eit monument over den vestlandske knarken. Sjølve personifiseringa av einvis tverkeskap finn du i songane om ferjebillettøren, kunstnaren, parkometervakta, gniaren og ikkje minst i låten "Harde tider". Du anar han òg i bakgrunnen i songen "Nåken so passa før meg". Sjølvsagt er det nyansar her. Knarken er faktisk ikkje sur og grinete i alle utgåvene. Kjernen i denne karen er at han ikkje let seg rikka. Han seier og gjer nett som han vil. Innvendingar frå andre prellar av. Han er mentalt impregnert.

Så her er det mykje å gleda seg over.

Ingen skildrar denne karen slik som Vinskvetten. Så tek dei sjølvsagt litt godt i for å få fram poenget. Karikaturen er Vinskvettens metode, langt meir enn det vâre og nyanserte. 

Til ære for femtiårsjubilanten har eg prøvd å laga ei liste over dei ti favorittkarakterane mine i songane til Vinskvetten. Konkurransen er hard. Rekkjefølgja internt på lista kan nok diskuterast. Enkelte av plassane er dessutan delte.

Det er dårleg med kjønnskvotering på denne lista. Menn spelar hovudrolla i songane til Vinskvetten. Ein delt fjerdeplass blir det likevel til ein kvinneleg kunstritikar frå Austlandet. Det globale perspektivet kjem òg tydeleg fram gjennom at det er funne plass til eit par brautande bergensarar på slutten av lista, nett bak skjelpadda Ruth.

1. Forteljaren i "Harde tider". Han syt og klagar seg til ein førsteplass. Reisa til fortida går over stokk og stein, med humor og overdriving og med ein så oppriktig mangel på sjølvinnsikt at ein kan bli rørt. Takk og lov for at denne karakteren høyrer til i tida før kommentarfelta i sosiale media. Me va fjorten onga heima på garden, tretten gutta og firogtjue jente. Og tå desse atten so va da faktisk berre eg so vaks opp. Dei andre e lika små den dag i dag.

2. Gniar'n. Denne karen er gniten, kreativ og tilfreds med livet. Alt på same tid. Slå den. Dei som vil ha dette inn med både lyd og bilete, kan lena seg tilbake i godstolen og kikka på denne videoen laga av lokale heltar frå Holsnøy. Men ingen ska seia at eg e ein gniar, sjøl om eg kvir meg te spretta ein tiar. Eg tar långe steg før å spara på skona, kver einaste dag går eg inn vel ei krona.

3. Ferjebillettøren. Med denne karen på tredjeplassen har alle medaljane gått til ulike utgåver av den vestlandske knarken. Kongen av ferjedekket rikkar seg ikkje ein tomme, og dei meir og meir krakilske innvendingane prellar av. For dei som er interesserte i samspelet (les: gnissingane) mellom stril og bergensar i songane til Vinskvetten, minner eg om dialekten til den uheldige bilisten. Eg gir meg ikkje på den saken her!

4. Kunstnaren, knarken og kunstkritikaren. Denne gongen er strile-knarken utprega sur gamling som ampert peikar på dårskapen og jåleriet i den eleverte kunsten. Men han må i songen "Kunstnaren" finna seg i å dela fjerdeplassen med kunstnaren sjølv og med den noko oppstylta kvinnelege kunstkritikaren med austlandsdialekt. Det er samspelet mellom desse tre som gjer denne låten til ein av dei beste frå Vinskvetten. Eg ville kje hatt da om dei hadde slengt da ette meg!

5. Ingolf Kvamme. Ingolfen har fått sin eigen song, eit lite epos til ein utstøytt unggut frå Salhus som greier å hevda seg som lokal sykkelakrobat. Så lenge det varer. Vinskvetten lagar med denne låten ei fin blanding av det smått vemodige, det Salhus-lokale og det galgenhumoristiske - alt til smektande morriconeaktige tonar. Han vaks opp i tronge kår, i eit eldhus bak fabrikken. Tidleg vart han tvinga te å spela i musikken. 

6. Belbert'n. Det er meir enn namnet med denne karen. Om ein ikkje legg lista for høgt, kan ein kalla han ein slags bygdeintellektuell. Han opptrer både som lokal fagforeiningsmann og som litt forsagt bygdepoet. Fatter'n har eit solur han aldri har fått te. Eg tok da ut i solæ, og sia har da gje. 

7. Anders Bjarne og Kveitebollen. Den første av desse får skulegangen sin forma av norsklærar Mikalsens uforstand. Tydelegvis er Anders Bjarne ordblind, men det er Mikalsen blind for. Sjuandeplassen er delt med ein annan som har vore kua og fortrykt: Kveitebollen vart plaga av Rånny Bruvik gjennom heile skuletida. Når innkallinga til klassefest og gjengjenging kjem, skal han endeleg manna seg opp og betala tilbake. Sympatien i desse songane er utan tvil hjå Kveitebolllen og Anders Bjarne. Samstundes må det seiast at songane til Vinskvetten ikkje først og fremst er prega av den varme og vâre empatien. Ein artist som Tønes maktar på ein heilt annan måte å fletta saman det vâre med det humoristiske skråblikket på karakterane sine. Hjå Vinskvetten dominerer humoren og ablegøyane. Empatien får vi ordna med sjølve. At me gjekk i same klasse e da versta so har hendt.

8. Tvangstenkjaren. Tvangstenkjaren i "Eg berre må" passar godt inn saman med dei to på plassen like framfor. Jaudå, Vinskvetten tullar her med noko som det sikkert finst ein diagnose for. Men kanskje er det bra at ein kan tulla litt med slikt òg? So kjem drivhuset te Hjalmar'n, ja, Hjalmar Seterstøl. 198 rute, og dei tel seg ikkje sjøl. 

9. Skjelpadda Ruth. Denne songen er eit litt pussig, men fint innslag i låtfloraen til Vinskvetten. Alt krinsar om ei skjelpadde som kryssar vegen. Eg gjev Ruth ein åttandeplass først og fremst for å skilja seg litt ut. Å heia Ruth, no må du gje da du har. Bit tenna samen so kan du gå klar.

10. Norsklærar Mikalsen og Ronny Bruvik. Her, på ein vel fortent sisteplass,  stuar vi saman norsklæraren til Anders Bjarne og barndomsbølla Rånny Bruvik. Det er heilt som det skal at dei kjem lenger nede på lista enn dei to som dei forsura oppvkesten til. Fred over ditt mine. 

Dermed er kåringa til ende. 

Æresprisen går uansett til den inngrodde vestlandske knarken, same kva skapnad han dukkar opp i.

Kule ord (104): ordvind

Biskop Augustin i selskap med bøkene
(frå Wikimedia Commons).

Kyrkjefaderen Augustin (354-430) har skrive ein av dei mest kjende sjølvbiografiane gjennom alle tider: Confessiones. I omsetjinga til Åsmund Farestveit og Hermund Slaattelid dukkar det opp eit friskt ord, som eg ikkje har funne i ordbøkene. Ordet er ordvind. Med eit svært sjølvkritisk blikk skriv biskopen av den nordafrikanske byen Hippo om si eiga villfarne ungdomstid. Augustin var ikkje den som tok lett på eigne synder, feilsteg og lyte, og om ein vil seia det litt tøysete, kan ein gjerne sjå på han som ein slags (1100 år) fortidlegfødt lutheranar. Om si eiga sjel før han fann fram til trua på Gud, skriv han m.a.: "Att og fram, hit og dit vender og vrid ho seg etter som ordvinden blæs og meiningane skifter". Like før har August fortalt om korleis han danna seg eit svært positivt bilete av ein lærd person i samtida, mest ut frå det han hadde høyrt om denne mannen og utan sjølv å kjenna til han noko nærare. Augustin reflekterer altså over korleis han sjølv hadde late seg driva og føra av ordvinden, av det "alle" omkring han sa, utan sjølv å ha eit fast ankerfeste. 

Det finst eit fjell av sjølvkritiske refleksjonar i det Augustin skriv. Vi kan synast det blir litt mykje nedsnakking av seg sjølv, og det blir det, men jammen er det òg skarpt sett og godt skrive. Mellom anna kritiserer han sin eigen "snakkesjuke uforstand". 

Ikkje alle skal ta inn over seg dette perspektivet frå Augustin. Men andre av oss kan ha godt av å tenkja oss om, i alle fall av og til, om vi berre driv med ordvinden og let oss fanga av vår eigen snakkesjuke uforstand. Augustin hjelper oss med ord som avslører, og ikkje tilslører, og er ein motmann for vår tid.

Ein barndom på bedehuset (I) - språket

Kyrkjekrinsen bedehus i Åsane (foto: Arve Kjell Uthaug)

- De må lera språkjæ! Lekpredikanten slo neven i talarstolen framfor ei stor forsamling av ungdommar samla til fest andre juledag i Kyrkjekrinsen bedehus. Eit gudshus i det som den gongen var eit kulturelt grenseland mellom rotfest landsens strilekultur, som ikkje minst bedehuset representerte, og byen og bergensarane som velta utover oss med sine rundkøyringar, lågblokker, kjøpesenter og dominante dialekt.

Og vi lærte språket vi som voks opp på bedehuset på 1970-talet. Bibelspråket og forteljingane frå boka fekk vi servert gjennom andaktar og talar. Enkelte supplerte òg med bibelgrupper og tapre forsøk på sjølvstudium. Det gjorde oss fortrulege med tekstane som har vore berebjelkar i sivilisasjonen vår i mange hundre år, og som i tillegg har snudd opp ned på enkeltemenneske sine liv. Eg vil tru ein spirevipp av ein tenåring på Kyrkjekrinsen bedehus på slutten av 1970-talet kjende bibelforteljingane betre enn ein gjennomsnittleg norsk universitetsprofessor i 2025.

DET BLIR SUNGET EN SANG AV ENFOLDIGE SMÅ. Dessutan lærte vi det særeigne, inderlege og litt meir daterte språket i songtradisjonen på bedehuset. Det gjorde i alle fall vi som gjekk på dei vanlege bedehusmøta, og ikkje berre var innom det kristne ungdomsarbeidet. I det siste tilfellet kunne ein gjerne sleppa unna med nymotens substitutt frå den ungdommelege songboka Rop det ut. Vi som var hardcore bedehusungdom og gjekk på vanlege møte, vi møtte òg tidt og ofte Sangboken. Denne boka med ei gullharpe på omslaget var den autoriserte songsamlinga på bedehuset den gongen. 

Språket i ein del av songane i denne boka verkar i dag framandt ikkje berre for sekulariserte menneske, men òg for aktive kristenfolk. Sett deg, lille due, der i ditt klipperede! Evig der din Jesus kjær ømt om deg skal frede. Det er kanskje ikkje slik dei fleste av oss ville ha innleidd ein samtale om tru og livssyn med naboen. Ikkje den gongen, og ikkje no heller. Men vi song det. Det var eit språk som til tider var eit par hakk for inderleg, og det var kanaanspråk i solide dosar. 

DET STRØYMER EI LIVSELV AV LUKKA. No er det ikkje mi meining å snakka ned denne songtradisjonen. For den som ser litt etter, er det eit mangfald av sjangrar og stilar i Sangboken, både i tekstar og melodiar. Inga folkerørsle skaper ein slik mangfaldig flora av songar utan at det renn ei sterk elv av frigjering og glede gjennom landskapet. Beklagar å måtta skriva det, alle bedehus-svartmålarar, men ein slik kreativitet og ei slik glede som kjem til uttrykk i songtradisjonen frå bedehuset, greier du ikkje å skapa gjennom berre skræmsler, helvetesangst og svartsyn.  

I vår tid har nokre bedehus-forsamlingar døydd ut. Der syng dei ikkje lenger. Andre har teke opp i seg den nyare lovsongs-tradisjonen, kanskje med nokre innslag frå arven etter Sangboken. Eg lurar på kor mange aktive bedehus-forsamlingar som framleis brukar Sangboken som hovudkjelde for songen. I og for seg er det kanskje ikkje ein god idé heller. Skal bedehusa leva, må dei ta opp uttrykksformer frå kulturen omkring, og den endrar seg. Samstundes er det på høg tid at nokon slepp laus den musikalske kreativiteten sin og gjev Sangboken-arven eit nytt uttrykk. Arne Domnerus Kvartett gjorde det med nokre av melodiane i Evergreens fra Kanaan, som kom i 1981. Men her finst det både tekstar og melodiar som ventar på å møta ei ny tid.

NÆRMERE DEG MIN GUD. - Nærmere deg min Gud, sa mannen, og flytta senga på loftet. Ei småvittig sjel hadde skribla ned denne utfyllande kommentaren i ei av songbøkene på Kyrkjekrinsen bedehus. Det kunne løna seg å bla litt på måfå i Sangboken. Sjølvsagt vaks det fram ein eigen humor på bedehuset, og i det meste av humoren er språket det viktigaste verktøyet. Bedikken på Kyrkjekrinsen hadde sin eigen sjargong, eigne historier og eigne karakterar. No skal det seiast at dette bedehuset hadde eit stort og aktivt ungdomsmiljø den gongen, knytt til både kor og andre aktivitetar, og det var heilt avgjerande for korleis det var å veksa opp i miljøet. Slett ikkje alle bedehus hadde eit slikt sterkt ungdomsarbeid. Mykje av humoren vart nettopp skapt i møte mellom den unge generasjonen og ein tradisjonell bygde- og bedehuskultur. Det sette sitt tydelege preg på språk, sjargong og vitsar. Av og til gjekk humoren litt mykje ut over dei same personane, dvs. faktiske personar i miljøet. Men først og fremst gjorde humoren at vi pusta fritt. Eit miljø utan humor er ei tvangstrøye.

Språkhumoren gjennom kommentarar og vitsing fekk eit meir teatralsk supplement gjennom sketsjen, som ofte var eit innslag på ein del festar og samlingar i ungdomsmiljøet. Sketsjen kravde ei heilt anna førebuing og planlegging, sjølvsagt, enn ein treffande kommentar i forbifarten. Og det gjorde stor suksess når dei lokale stand-up-talenta fann sin naturlege plass på scenen.

GJØR DET LILLE DU KAN. Oppveksten på bedehuset gav oss òg ei anna og meir oppdragande språkleg opplæring. Går vi heilt tilbake til siste delen av 1800-talet, voks den norske bedehusrørsla fram parallelt med utbygginga av skulevesenet, demokratiseringa av samfunnet, den eksplosive veksten i formelle lag og organisasjonar og oppblomstringa av trykte massemedia som bøker, blad og aviser. Denne demokratisk-folkelege revolusjonen prega arbeidet på bedehuset både den gongen og i generasjonane som følgde etter. Både misjonsforeininga, som hadde det overordna ansvaret for huset og arbeider der, og andre lag som hadde meir spesialiserte arbeidsfelt, var born av eit samliv mellom evangelisk kristendom og demokratisk assosiasjonsånd. I denne kulturen var styre, årsmøte, val, medlemskap, protokollar og referat sjølvsagde ting.

Alle arbeidsgreinene på bedehuset hadde nok ikkje like tydeleg innslag av dette, men det var likevel ein vesentleg del av sjølve rammeverket om arbeidet. Skal eg ta fram eitt enkelt utslag av dette no i ettertid, må det bli referatskrivinga på Yngres. Dette var eit arbeid med møtesamlingar kvar torsdag, og det var vi medlemane som dreiv aktiviteten sjølve. Om eg ikkje hugsar feil, var det tolv år vi måtte vera før vi fekk byrja på Yngres, og så hang vi med nokre år framover. Vi hadde vårt eige styre, skaffa andaktshaldarar, planla og leia møta, arrangerte helgeturar. Frå dei vanlege møta kvar torsdag skreiv vi referat. Skrivinga gjekk på omgang - sikkert ikkje mellom alle frammøtte, men mange fekk i alle fall prøva seg. Og så las vi opp referatet på neste møte. 

Så er eg litt meir usikker på kvifor vi eigentleg skreiv desse referata frå heilt vanlege torsdagssamlingar med ein gjeng tenåringar til stades. Heller ikkje veit eg om vi stilte oss det spørsmålet. Vi skreiv. Og for nokre av oss vart det ein av mange små, viktige ting som oppdrog oss til å delta i samfunnsarbeid og bruka språket på ein meir formell måte.

Heilt til slutt i denne første vesle artikkelen om barndommen på bedehuset bør det presiserast at artiklane byggjer på mine eigne minne frå oppveksten på Kyrkjekrinsen bedehus på 1970- og inn på 1980-talet. Sjølvsagt prøver eg å referera ting så korrekt eg kan. Samstundes er det klart at særleg enkeltepisodar og replikkar baserte på hendingar fleire tiår tilbake, er henta fram slik eg hugsar det. Slike minne kan naturlegvis i nokre tilfelle vera unøyaktige, og andre kan hugsa ting litt annleis.

VED JESU FØTER EI STILLE STUND. Sidan dette er ein artikkel om bedehuset, gjer eg som lekpreikarane ofte gjorde på talarstolen: Eg har allereie sagt at no skal eg gå til avslutning, men så dukkar det likevel opp meir som berre må med. Predikantane på Kyrkjekrinsen bedehus stod bak ein talarstol med innskrifta "Set dykkar lit til Herren". På veggen bak dei hang det eit stort måleri av Jesus som var gjest hjå systrene Marta og Maria. Marta går i bakgrunnen og ordnar til med mat og drikke. Maria sit saman med Jesus i framgrunnen og lyttar til orda hans. "Det er eitt som trengst", slår bibelsitatet nede på måleriet fast. Dette eine nødvendige er å vera nær Jesus og lytta til orda hans. Så viktig var det at jamvel travle kvinneplikter kom i bakgrunnen.

Kva var det eigentleg han ville ha fram, talaren som la inn over oss festkledde ungdommane at vi måtte læra oss språket? Det hugsar eg ikkje. Men sidan det var ein predikant på bedehuset, vil eg tru det handla om trua, frelsa og hjarteforholdet til mannen frå Nasaret. For det er eitt som trengst, det var det liten tvil om på bedehuset. 

For dei som ikkje kjenner Sangboken så godt, så er alle mellomtitlane over songtitlar derifrå, henta frå 1983-utgåva. Det blir sunget en sang av enfoldige små vart skriven av den norske journalisten Carl Bang i 1921 - "men de selvkloke vil ikke høre derpå", heiter det vidare i teksten. I ei eldre utgåve av Sangboken står det litt annleis: "De forstandige vil ikke høre derpå". Det strøymer ei livselv av lukka er skriven av den kjende bedehusdiktaren Trygve Bjerkrheim (1957) frå Bjerkrheim i Rogaland. To av dei mest kjende songane hans er Det er makt i de foldede hender og Han tek ikkje glansen av livet. Nærmere deg min Gud er ein internasjonalt kjend salme, skriven av engelske Sarah Adams i 1840 og omsett til norsk av Gustav Jensen i 1915. Allereie før siste verdskrigen skal salmen ha vore omsett til over 140 språk. Gjør det lille du kan er skriven svenske Lina Sandell (1885), som med sine evangeliske songar er høgt skatta både på bedehuset og utanfor. Ved Jesu føter ei stille stund er skriven av gardbrukaren og lekpredikanten Matias Orheim (1908) frå Eid i Nordfjord. Orheim var ein kjend talar i si tid; han var blind og spela m.a. på glas når han reiste rundt.

Kule ord (103): Keipetjuv

Denne båten kan ha fått mang ein keipetjuv inn over ripa.
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Av og til kunne ei bølgje slå litt sjø over båtsida og inn i robåten. Slikt skvett eller sjø vart kalla ein keipetjuv. Keipen er det vesle trestykket som står om lag midt på båtsida på ein robåt, og som held åra på plass når ein ror. Far min voks opp på Fedje på 1930- og 1940-talet, og han hugsar at far hans brukte ordet keipetjuv. Han hugsar òg at farfar min hadde ein slags tek der han brukte åra til å bryta litt av toppen på keipetjuven som kom.

Hans Lauvik har plukka opp ordet i den flotte ordsamlinga Kav stril (2013). Her er ordet kjeipatju´forklart slik:

Straumskavl som tok seg opp på sida av båten og vart så stor at han kom inn i båten frå sida. Det var ikkje så heilt uvanleg at ein stor kjeipatju´ fylte båten med sjøvatn opp under bekkjena.

Ordet finn du ikkje i nettutgåvene av Nynorskordboka, Bokmålsordboka eller Norsk Ordbok, og det har neppe vore vanleg over eit særleg stort geografisk område. Norsk Ordbok har med eit ord som minner litt om dagens ord, nemleg teinetvjuv. Ordet er henta frå Farsunds-området, og denne tjuven er ein "sønnavind om hausten som gjev dårleg hummarfiske". Begge orda omtalar altså eit fortredeleg naturfenomen og gjev det menneskeskapnad gjennom ordet tjuv. Ordet tidstjuv er heller ikkje så langt unna her, men då har vi mist saltsmaken.

Dei fordømte karikaturane

Udemokratiske makthavarar i
Midt-Austen greip saka om Muhammed-
karikaturane med iver. Odd Isungset har
skrive boka Dei fordømte karikaturane
(Aschehoug, 2025).

Boka Dei fordømte karikaturane er eit nærstudium av den intense striden om Muhammed-karikaturane. Saka var på kokepunktet for tjue år sidan. Vesten, som ikkje lenger frykta Gud, vart konfrontert med si eiga redsle for islamistisk terror.

Den danske avisa Jyllands-Posten publiserte hausten 2005 eit knippe karikaturteikningar av profeten Muhammed. Det vart eit frykteleg spetakkel både i Danmark og i fleire muslimske land. Nokre månader seinare publiserte den vesle norske avisa Magazinet teikningane som illustrasjon til ein reportasje om det som gjekk føre seg i Danmark. Dermed kom spetakkelet hit. 

Odd Isungset har skrive bok om karikatur-saka. Han har gjort ein grundig jobb og gitt oss ei detaljert framstilling som på journalistisk vis følgjer utviklinga av saka,  før han samlar trådane i ein interessant analyse i sistekapitlet. 

Boka har mange aktørar, og eg vil gripa fatt i nokre få av dei. 

VEBJØRN SELBEKK var redaktøren som valde å publisera teikningane i Magazinet, ei lita kristen vekeavis med fotfeste i nyare karismatisk og frikyrkjeleg kristendom. Avisa var klart mindre enn dei to tradisjonelle kristne dagsavisene Dagen og Vårt Land. Nokre år seinare fusjonerte forresten Magazinet med Dagen, og Selbekk var ein del av medgifta. Han er i dag ein av dei mest kjende norske avisredaktørane, og det er ikkje verst når du er bladstyrar i Dagen i Bergen.

Då Magazinet publiserte saka om karikaturstriden i 2006, var trønderen ein outsider som neppe mange i politiske og kyrkjelege maktposisjonar ønskte å bli identifiserte med. Selbekk vart truga på livet, både han og familien levde i årevis under eit sterkt press og det var ikkje alltid mange som støtta dei. 

Men av og til er tida på parti sjølv med ein kristenkonservativ redaktør. I 2015 fekk Selbekk Fritt Ords Honnørpris. Tidlegare same året vart fleire redaksjonsmedlemar drepne i eit åtak mot det franske satiremagasinet Charlie Hebdo. No var alle Charlie Hebdoe, sjølv om mange av dei ikkje hadde vore Vebjørn Selbekk ti år tidlegare. Stemningsskiftet var eit faktum. 

Den utskjelte bladstyraren frå Meråker har endt opp som eit symbol på kampen for den frie ytringa. Mannen som våga der andre frykta og feiga ut. Det bør skapa ein viss ettertanke at i vårt land var det ein kristenkonservativ redaktør i ei marginal avis som sto i stormen for ytringsfridomen den gongen andre pressefolk, kulturpersonar og politikarar - ofte av forståelege grunnar - fann seg mindre utsette posisjonar. 

AHMED AKKARI dukkar ofte opp og får brei omtale i Dei fordømte karikaturane. Akkari var ein av dei danske imamane som reiste til Midtausten og hissa opp stemninga mot Danmark under karikaturstriden. Dei skriftlærde hadde med seg og viste fram både ekte og falske Muhammed-teikningar. Dei siste var det ingen danske aviser som hadde publisert, men målet helga tydelegvis middelet. 

Akkari går frå islamistisk aktivisme til sjølvransaking. Han reiser til Grønland og blir lærar der. Der les han bøker han før ikkje hadde brydd seg om, blir glad i Danmark, tvilen og vestlege verdiar. Isungset viser vanlegvis ikkje fram dei sterke sympatiane og antipatiane i framstillinga. Han omtalar dei ulike aktørane nøkternt og balansert. Det hindrar ikkje at Akkari står fram som eit håpsteikn i denne forteljinga. Ei omvendingshistorie slik den moderne sekulære Vesten vil ha henne. 

JONAS GAHR STØRE er det ikkje så enkelt å koma unna i denne samanhengen. I alle fall ikkje om ein ser saka frå eit norsk perspektiv. Med ujamne mellomrom dukkar karikaturstriden opp i det norske offentlege ordskiftet, og då får som regel Støre passet sitt påskrive fordi han som utanriksminsiter var for utydeleg og svak i forsvaret av ytringsfridomen i 2006, og fordi han gjorde livet verre for familien Selbekk. Utanriksminister Støre feilinformerte opinionen gjennom å hevda at Magazinet var den einaste norske avisa som hadde vidareformidla dei omstridde teikningane. Andre og større norske media hadde faktisk òg vist fram karikaturane, utan at det skapte oppstyr. Dermed vart resultatet at heile saka velta over på redaktøren i ei marginal, kristen avis. Og på familien hans. Catarina Selbekk, kona til redaktøren, har peikt på Jens Stoltenberg, som var statsminister, og Jonas Gahr Støre, som var utanriksminister: "Var det så lett for dem å slenge en helt vanlig familie under bussen?" 

Kritikken mot Støre er forståeleg òg når ein legg til grunn framstillinga hjå Isungset. Samstundes måtte utanriksministeren gjera vanskelege vurderingar i ein situasjon der norske ambassadar vart mål for valdelege demonstrasjonar og norske soldatar i Afghanistan vart skyteskive for geriljaen. Isungset tonar ned kritikken av Støre og viser til at han i ettertid eit stykke på veg har vedgått at han kunne handtert konflikten betre og uttrykt seg annleis. Derimot er Isungset krass i kritikken mot norske media, som han meiner mangla både kritisk journalistikk og skikkeleg analyse av kven som stod bak og orkestrerte opprøra mot karikaturane.

KRISTNE AKTØRAR. Forresten var Støre langt frå åleine om å kritisera redaktør Selbekk i karikaturstriden. Mange kommentatorar i samfunnsdebatten gjorde det same, inkludert sentrale aktørar i Kristen-Norge. KrF-toppane Bondevik og Høybråten kom med kritikk, og det same gjorde menn som Olav Fykse Tveit, biskop Gunnar Stålsett og leiar av Kirkens Nødhjelp Atle Sommerfeldt. 

Isungset er knallhard i kritikken mot kyrkja og dei kristne organisasjonane: "Dei solidariserte seg i røynda med fundamentalistiske makthavarar som hadde som uttalt prinsipp at det var rett å ta livet av konvertittar, kunstnarar, homofile og maktkritikarar. På den måten støtta dei diktatorar og terrororganisasjonar som ikkje akkurat var opptatt av menneskeverd, trusfridom, kristen nestekjærleik eller fredeleg sameksistens" (s. 428). Isungset meiner desse kristne organisasjonane misforstod standpunktet sitt som eit solidarisk forsvar av alle truande, når realiteten var at trua vart misbrukt. Bakteppet for denne analysen hjå Isungset er at han i stor grad ser karikaturstriden som eit middel udemokratiske regime brukte for å styrka makta si.

Her må eg skyta inn at det ikkje var heilt enkelt å finna fram til den omstridde dobbeltsida i Magazinet, slik at eg kunne lesa og sjå dei omstridde artiklane. Til slutt fann eg det i bokhylla. I Fryktens makt skriv Selbekk sjølv om karikatur-balubaen, og den omstridde dobbeltsida er gjengitt i boka. Hovudartikkelen fortel om karikaturstriden som har oppstått i Danmark, i ein mindre kommentar slår Selbekk fast at ytringsfridomen er truga - og så er teikningane frå Jyllands-Posten brukt som faksimile. Artiklane i Magazinet er ikkje på nokon måte satiriske eller hånande. Eg er klar over at det for mange muslimar er tabu å avbilda Muhammed, men det er i ettertid likevel merkeleg å lesa den sterke førdøminga ein organisasjon som Kirkens Nødhjelp kom med mot ei norsk avis som brukte det frie ordet.

STYRESMAKTER I MIDTAUSTEN. Eit viktig poeng hjå Isungset er måten regima i fleire islamske land hissa opp stemninga og utnytta striden politisk. Det militærbaserte regimet i Egypt gjekk inn i rolla som forsvarar av profeten og betalte reisene for danske imamar som drog til Midtausten og piska opp konflikten. Assad-regimet i Syria stod med hendene i lommene og let demonstrantar brenna ned den norske og den danske ambassaden. 

Isungset skriv om "det iscenesette raseriet". Udemokratiske regime gjorde karikaturstriden til "eit storstilt forsøk på å få verdas fokus vekk frå dei kolossale demokratiske, sosiale og religiøse problema som herskar i så godt som alle land der islam er fundamentet for makthavarane, og der det ikkje er skilje mellom religion og poltikk" (s. 427). 

NY OG GAMMAL BLASFEMI. Dette er eit viktig poeng, og Isungset dokumenterer det på ein god måte. Samtidig blir det ikkje brann berre av at nokon fiklar med fyrstikkene. Brennbart materiale må òg til. Eg vil tru mange i Vesten reddast meir for det siste enn det første. For det finst ein liten minoritet  som er villig til å gjennomføra drap og attentat. Og dei finst i våre land, ikkje berre langt borte. Dessutan finst ei gruppe som er endå litt større, og som heiar fram valdsmennene. Resultatet kan fort bli at frykt trumfar prinsipp, sjølv når prinsippet er den frie meiningsutvekslinga. For kva nytte har det frie ordet om folk ikkje vågar å bruka det?

Parallelt med dette er det viktig å hugsa på den store gruppa muslimar som ikkje støttar terrorismen, men som først og fremst ønskjer å leva eit fredeleg liv i samfunnet vårt. Møte med valds-islamismen stiller store krav både til desse menneska og til storsamfunnet for å unngå at muslimar generelt blir ein del av fiendebiletet og trekt inn i ei uheldig polarisering.

Det er mykje meir å seia om karikaturstriden, om religion, blasfemi og satire - og om kva som er ei klok og god handling, og kva som ikkje er det, men som likevel eit ope samfunn bør tillata. I Europa er det ikkje lenger kyrkja som blir opplevd som den største fienden av den djerve og tidvis uforskamma satiren. Denne rolla har i stor grad islam teke over. Men ikkje åleine. Kampen mot såkalla hatprat, særleg den som rammar dei "rette" minoritetsgruppene, har etablert sin eigen blasfemi. Men det er det skrive andre bøker om.

Kule ord (102): olsokbål

Heilag-Olav fell i slaget på Stiklestad (Måleri av Peter Nicolai
Arbo, henta frå Wikimedia Commons).

29. juli er det olsok, minnedagen for Olav den Heilage. Helgekongen som fall i slaget på Stiklestad i 1030, har fått æra for å kristna landet vårt. Det er sjølvsagt ei forenkling, og vel så det. Uansett har mange folkelege forestillingar og skikkar frå gammalt av vore knytte til olsokfeiringa. 

Ein av skikkane er olsokbålet. Tradisjonen med bål olsokaftan går langt tilbake, men var tydelegvis forsvunnen mange stader då det vart gjort forsøk på å få fyr på olsokfeiringa igjen seint på 1800- og utover på 1900-talet. 

Frå min eigen barndom på 1970-talet hugsar eg vi hadde olsokbål bortanfor hytta vår i Austrheim. No er det lenge sidan det vart kveikt eld på den bålhaugen. Sauene beitar ikkje lenger i marka, og vegetasjonen har breidd seg ut over det gamle bålberget.

Eg tvilar på at det er så mange olsokbål rundt om i landet vårt i dag. Skikken har nok vore på retur i mange år.

Kvifor var båltenning ein olsok-tradisjon? Det kan vera mange grunnar til det, og bålet er òg eit viktig innslag i jonsokfeiringa litt tidlegare på sommaren. Bålet eller grua er eit naturleg samlingspunkt når det kveldar. Men kan det, og dette er rein spekulasjon frå mi side, ha spela ei rolle at det var skikk å brenna bål når ein konge var død i det gamle Israel, slik Krønikebøkene i Bibelen fortel? Om gudsfolket i den gamle kongetida æra sine døde kongar slik, var det kanskje ikkje urimeleg om eit kristna folk gjorde det same for "Noregs evige konge".

Til slutt skal eg ta med eit par små glimt av olsokbål i første halvdelen av 1900-talet. Dei er svært ulike, og dei er henta frå avisa Dagen, som dekka både Vestlandet og norsk kristenliv med iver.

Olsokkvelden i 1928 drukna ni menneske i ein småbåt på fjorden i Luster i Sogn. Den tragiske ulukka stod i grell kontrast til den idylliske kvelden, slik ein innsendar til avisa skildra det: "Fjorden var spegelklaar. Olsokbåli lyste etter strendene den kyrre kveld". (Dagen, 2. august 1928)

I 1946 hadde avisa ein samtale med lekmannshovdingen Ludvig Hope frå Masfjorden. Den ruvande leiaren i Kinamisjonen hadde site i fangenskap på Grini saman med professor Ole Hallesby under krigen. Biskop Berggrav hadde òg vore internert. Dei tre var sentrale menn i den norske kyrkjeleiinga under krigen. No var Hope fri mann og skulle til sommarhytta si på Lesjaskogen og kvila: "Men om ikkje før, så til Olsok lyt han nok på talerstolen. For då har han kalla saman til storstemna på Lesjaskogen, og der skal gamle og vel kjende Grini-karar møtast: Hope, som er vert, biskop Berggrav, professor Hallesby o.fl. Det vert nok eit undarleg møte - etter som Hope fortel i ei samrøda med ein av Dagens medarbeidarar - - med olsokbål og kaffikoking ned-med vatnet, - slikt som høyrer sommar og ungdomen til." (Dagen, 14. juni 1946)