onsdag 28. juli 2021

Fjærlandkjenning

Fjærland er ein liten plass med mykje innhald
(foto: Arve Kjell Uthaug)
Fjærland i Sogn finn du ikkje maken til. Det kan du for så vidt seia om alle stader, men det gjeld litt ekstra for denne bygda med si eineståande blanding av natur og kultur.

Dei mektige fjella, gode jordbruksbøane, husa og nausta som ligg på rekkje langs den grågrøne fjorden, Jostedalsbreen som strekkjer armane sine med mot bygda (Norsk Bremuseum ligg her). Som turist kan du nesten koma til å tru at du har hamna i ein alternativ røyndom. Men, sjølvsagt, måsen skrik her også, og skit så veggen på Joker-butikken ser ut som han har fått  utslett.

Døra inn til Guds hus er stengt
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Du er ikkje den einaste turisten om du kjem hit i slutten av juli. Likevel er det ei slags ro over Fjærland. Ein liten stad som ser ut til å takla turismen med ei slags avslappa ro. Denslags står det respekt av.

Det gamle, ærverdige - og langt frå vedlikehaldsfrie - Hotel Mundal ser ut å vera under oppussing. Like bortanfor ligg den raudmåla trekyrkja. Døra inn til gudshuset var låst då eg var der, så då var det å rusla rundt på kyrkjegarden i staden. Det slo meg at eg måtte driva ei god stund mellom gravene før eg fann nokre få gravsteinar der innskriftene ikkje var på nynorsk. Slik er det langt frå i alle bygder sjølv om nynorsk har vore skulespråk der i fleire generasjonar.

Kjell Arve Straumsvåg tek seg av bøkene
(foto: Arve Kjell Uthaug)

Slik kan ein gå og drøyma seg bort. 

Om Skaparens dramatiske landskapsglede og bygdefolket sine hus, naust og grøne bøar ikkje er nok til å lokka ein til Fjærland, finst det ein ting til. Bokbyen. Antikvariata ligg tett i tett, og brukte bøker kan ein kjøpa, eventuelt kikka på, i mangslags hus her langs Fjærlandsfjorden. Eg endte opp med ei bok frå 1935 om nordhordlendingar som var med i første verdskrigen. Dessutan fekk eg ein triveleg prat med Kjell Arve Straumsvåg, som arbeider i  vekeavisa Dag og Tid, men som i tillegg rekk å driva Straumsvågs antikvariat med utsal frå fleire bygningar i bokbyen. Straumsvåg er ein av fleire som handlar med bøker her. Utvalet hans er stort og spennande og heldigvis tematisk ordna.

Gravemaskina står i ro attmed vegen opp til brearmen
 i Supphelledalen, men graset er slege
 (foto: Arve Kjell Uthaug)

Det bur ikkje mange i Fjærland, og sentrum er ikkje så stort.  Men orda til den walisiske poeten Waldo Williams kan passa om denne bygda, slik dei og kan høva for enkeltmenneske: 

What is living? Having a great hall 
Between narrow walls.


mandag 26. juli 2021

Kule ord (76): måsehat

Måsen, eit hatobjekt (foto: Arve Kjell Uthaug)
Artig ord dette her, måsehat eller måkehat. Dei lagar mykje lyd desse fuglane. Dei er dessutan glupske og intelligente, og dei lever ofte tett på folk. Både Odd Børretzen og Salhusvinskvetten har gjort poesi av uviljen vår mot måsen. Kanskje kjernen i måsehatet er at dei og vi er litt for like?

I ein nokre år gammal artikkel på nrk.no om det såkalla måsehatet heiter det at "folk klager på at måker spiser fisk og skitner til badestrender, svaberg, brygger og hustak. For ikke å snakke om skrikingen." Vel, vi menneske et òg fisk, vi skitnar til både badestrender, svaberg og brygger (i mindre grad hustak) - for ikkje å snakka om skrikinga. 

Neidå, det er ikkje kjekt å vakna av måseskrik klokka tre om natta. Det er ein grunn til at uttrykket "måsekvitring" ikkje finst. Og det er ein dårleg idé med massiv mating av måsar i tettbygde strok. Men bortsett frå det, måsen er ein flott fugl. At dei årvisst set på vengene nye prøveprosjekt (ingen "birthstrike" der, nei), og at dei passar godt på ungane sine, og dermed kan verka noko hissige delar av året, er det ingen grunn til å klandra dei for. Det viser berre at dei har ei sunn evne til å prioritera viktige verdiar i livet. Måsen kombinerer sterkt næringsvett med gode, tradisjonelle verdiar. Eg trur dei ville røysta Senterpartiet.

Smarte er dei òg, det er derfor skremmefuglane fungerer så dårleg. Måsen er drableg god til å skilja det ekte frå det uekte, det interessante frå det uvesentlege. Berre sjå korleis dei jagar på ei ørn som kjem for nær i hekketida. Men det finst ingen måsar med sine fulle fem som brukar krefter på å jaga ein skremmefugl. Tvert om har måsen ingen problem med å leggja reiret sitt på eit tak der det er montert slike skremmefuglar.

lørdag 17. juli 2021

Kule ord (75): ripsfest

Den gong rips lokka ungdommen 
(annonse i Dagen 20. august 1960).
No er det tid for å plukka inn mogen rips mange stader i landet. For meg er rips med vaniljesaus og litt sukker på sjølve smaken av sommar. Det dankar ut jordbær med fløyte. Eg skjønar godt at raude og livsfriske dånklar av ripsbær kan vera eit godt utgangspunkt for feststemning. 

Ein gong var det noko som heitte ripsfest. Mor mi fortel at ho var med på ripsfest i Landsungdomslaget i Bergen, far min minnest det som ung gut i losjen på Fedje.

Eg har søkt litt i det digitale arkivet til avisa Dagen for å sjå om eg får treff på ordet ripsfest. Resultatet er litt magert, men to annonsar blir fanga opp. Begge handlar om ripsfesten Frekhauglaget stelte stand i Bergen august 1960.  

Om ein utvidar søket frå "ripsfest" til "rips", er det sjølvsagt mykje meir å finna. I 1964 heldt såleis Vestlandske Broderring årsmøte på Nærbø. Forkynnarar og leiarar møttest og lytta til undervisning frå det som den gongen var kjende menn i den lutherske lekmannsrørsla. Mellom anna heldt generalsekretær Tormod Vågen i Misjonssambandet foredrag om kyrkja, og ifølgje referenten var alle samde i konklusjonen om at "når kristendomsundervisninga vert religionsundervisning må vi gå ut or Statskyrkja". Og serveringa til møtelyden?:

Husmor og tenarskapet serverte iskald rips, og sette såleis ein ekstra spiss på samværet. (Dagen 1. september 1964)


onsdag 30. juni 2021

Kjærleiken, bibelspråket og bykset frå båtkvelven

Denne vesle vandringa tek til i dei døkke skogane i Setesdalen, før ho går ein snartur innom Edens hage. Men kor lenge var Adam i Paradis? Ikkje lenger enn til han ligg oppå ein kantra båt på Strilelandet. Heldigvis endar ferda tørt og trygt på land - mellom liljene i Saron og eit leikande kjærastepar på åsane i Israel.

Reiseguiden er Bibelen, rough guide til livet, men ikkje kva slags bibel som helst. I år er det nemleg jubileum. For hundre år sidan, ved jonsoktider i 1921, fekk vi for aller første gong heile Bibelen på nynorsk. Eit storverket som på smålåte vis vart kalla "fyrebilsbibelen".

Alexander Seippel (foto henta frå
Wikimedia Commons)
Bondejenta og bondespråket. Peter Hognestad, jærbu og seinare biskop i Bjørgvin, var sentral i arbeidet med 1921-omsetjinga. Salmediktaren Elias Blix frå Gildeskål, professor i hebraisk og kyrkjeminister, har òg sett sitt stempel på omsetjinga. I tillegg var ein heil liten sverm av omsetjarar i sving med å få ulike delar av den heilage boka over på nynorsk. Ikkje alle var teologar, og ikkje alle delar av Bibelen vart omsette frå grunntekstene. Dei som redigerte arbeidet, rekna ikkje med at omsetjinga skulle vara så lenge, og boka vart kalla "fyrebilsbibelen".

Den enkeltpersonen som omsette mest, var orientalisten Alexander Seippel. Både Mosebøkene, Josvaboka, Dommarane og dei fire evangelia var det han som omsette. Denne Alexander var i utgangspunktet bygut frå Kristiansand, og far hans var innvandrar frå Tyskland. Faren prøvde seg først som forretningsmann i den sørlandske hovudstaden, men flytta etter kvart med familien til Frøysnes i Setesdalen. Alexander var sju år då familien flytta. Sjølv valde han den akademiske vegen og vart professor i semittiske språk. Men i Setesdalen høyrde familien til ein slags liten bygdesosietet, dels heva over og dels på utsida av det vanlege bygdesamfunnet, men samstundes i tett kontakt med det. 

Alexander for sin del vart ikkje berre glad i dalen, men òg i bondejenta Birgit på Nestoga. Dei to vart trulova. Og sjølv om foreldra, og særleg faren, slett ikkje likte det, vart det avtala bryllaup. Aasulv Lande har i boka om Alexander Seippel og livsverket hans gjengitt eit brev frå Alexander til Otto Reinardt. Familien Reinhardt var i slekt med Seippel-familien og gav hjelp med lån til garden på Frøysnes og støtte til den akademiske utdanninga for Alexander. I brevet legg Alexander fram alle føremonene som vil følgja av eit ekteskap med Birgit, sikkert i håp om at Otto ville gje si støtte, eller i det minste ikkje slå handa av han. Gode ord om Birgit skyt han òg inn, og slår fast: "Ho har i det heile ikkje anna lyte enn at ho er fødd på landet og ikkje i byen". Alexander meinte det skulle vera ei smal sak å læra henne opp slik at ho kunne tilpassa seg bylivet.

Mykje er usikkert om kva som så hende. I alle fall vart det ikkje noko av bryllaupet. Etter det som vart fortalt lokalt, var det kome så langt at bryllaupslyden var samla, festmaten var klar og dei venta berre på at brudgommen skulle koma i båt over fjorden frå Frøysnes til Åraksbø. Men Alexander møtte ikkje opp. Kanskje var det faren som la hindringar i vegen, kan henda bøygde Alexander sjølv av for forventningspresset - vi veit ikkje. Birgit vart seinare gift til ein av grannegardane heime i Setesdalen. Alexander vart gift med ei kvinne frå sosieteten. Byguten frå den kondisjonerte stand trykte bondespråket til sitt bryst, men ikkje bondejenta. 

Heile bibelen på norsk. Den nynorske bibelhistoria er kort. I fleire hundre år var det danske omsetjingar som rådde grunnen. Avstanden mellom folkespråk og dansk bibelspråk var stor for dei aller fleste. I 1904 kom den første heile bibelomsetjinga der det norske riksmålet skilde lag med dei reint danske biblane. På slutten av 1800-talet vart det for første gong gitt ut eit heilt nytestamente på nynorsk. Og den første heile nynorske bibelen fekk vi med fyrebilsbibelen i 1921. Det var ikkje bibelselskapet som sto bak, men studentmållaget i Oslo. Bibelselskapet kom med ny bokmålsbibel i 1930, og gav for første gong ut Bibelen på nynorsk i 1938. Deretter låg dei norske bibelomsetjingane stort sett i det norske Bibelselskapet sine hender, og det kom nye omsetjingar på både bokmål og nynorsk i 1978 og i 2011. Innimellom kom Norsk Bibel med si alternative bibelomsetjing, først på bokmål og så på nynorsk. Denne utgåva var til dels ein protest mot omsetjinga frå 1978, og dei tre markante kristenleiarane Arthur Berg, Carl Fr. Wisløff og Thoralf Gilbrant sto i spissen for arbeidet.

Kar og kjerring i Paradis.
(Bilete av Lucas Cranach den eldre)
Språk og kjønn i paradis. I 1921-omsetjinga var det Alexander Seippel som hadde hand om Mosebøkene. Sjølve skapingsforteljinga var det han som forma av ord frå heimebøen. Der gjorde han eit dristig grep. Den hebraiske grunnteksten har eit ordspel når Gud skaper isja (kvinna) med å ta eit ribbein frå isj (mannen). Både ord og beinbygnad er nært i slekt. Logikken i dette forsvinn litt når Gud i norske omsetjingar skapte Eva og ho "skal kallast kvinne, for av mannen er ho teken". I si språklege skaparglede fann Seippel ei løysing på dette, slik Sylfest Lomheim skriv i Norsk oversetterleksikon:

(...) Her drista Seippel seg til å sjå bort frå ‘mann’, som det alltid hadde stått i våre biblar. Han henta fram ordet ‘kar’. For han visste at ‘kjerring’ kjem frå ‘kar’, ordet var opphavleg ‘karling’ (liten kar). Dermed hadde han det! «Ho skal kallast kjerring, for ho er teken av ein kar». Seippel presterte der ei løysing på eit omsetjingsproblem som verken riksmål, dansk, svensk, tysk eller andre europeiske språk før han hadde fått til. Av gode grunnar slo ikkje Seippels løysing rot i norsk bibelmål, men ho viser iallfall kor rett og tett opp til originalteksten han heile tida bevega seg. (...)

Det nygamle språket. Ute i Nordhordland budde Lars i Njøtæ. Han vart fødd i 1867, og han var ein av dei mange, mange som vart fanga opp av dei sterke kristne vekkingane i dette området. Lars vart lekpreikar. I mange år reiste han rundt og forkynte Ordet på strilelandet. Han var ein original, som folk seier, og det finst framleis eldre folk som hugsar han Lars og kan fortelja historier om denne milde og trufaste Herrens tenar. Over fjord og sjø fór han med båten sin. Drivkrafta var årane, seglet og kallet frå Gud. I 1934 nærma han seg dei sytti, og ein referent frå eit kristent stemne på Frekhaug kan fortelja at "gamle Lars Njøten hadde rodd fra kl. 6 om morgenen til kl. 1 om middagen for å komme til stevnet". Han rodde ikkje for fitness, han rodde for fellesskapet.

Lars i Njøtæ, lekpreikar og stril.
(Faksimile frå Dagen)
Med seg på reisene hadde Lars frå Njøtæ gjerne to bibelutgåver, fortel biografen hans Johannes Kvalheim:

Han vart ein bibelkristen og levde eit bibelliv, som ein sa om han. Ein ser mest aldri han Lars utan Bibel og den vesle bibelveska. Lenge nytta han bokmålsbibelen. Men då nynorskutgåva kom, tok han den i bruk. Den høvde betre for han. Likevel har han ofte "storabokjæ" - preikebibelen - med seg og går gjerne på talarstolen med to biblar. 

Nynorskbibelen han hadde med seg, må nok ha vore 1921-utgåva sidan bibelselskapet først kom med sin nynorskbibel i 1938. Det er lett å skjøna at det nynorske bibelspråket låg nærare den gamle striledialekten. Lars var i mangt og mykje ein konservativ mann, så det er interessant at han likevel tok i bruk Bibelen på det "nye" språket. 

"Makelaust rikt og godt". For den nynorske bibelomsetjinga kom seint, det gjorde ho. Akkurat som det nynorske skriftspråket kom seint og etter at dansk språk hadde fått prega litteratur, embetsverk, religiøst liv, dei danna klassar og bylivet - alt som smakte av makt og pengar og prestisje - i fleire hundreår. Diktaren Olav H. Hauge er innom dette i eit avisintervju i 1983:

- Hadde vi fått Bibelen på norsk når vi skulle, hadde stoda for nynorsken i dag vore ei heilt anna, slår diktaren frå Ulvik i Hardanger fast og legg til: - Bibelen kom ut på dansk i 1550, og det var det einaste vi hadde her i Noreg fram til 1814, då fornorskingsarbeidet tok til. Ei fullstendig nynorsk bibelomsetjing fekk vi ikkje før i 1921. Språket i dei nynorske salmane og i den første utgåva av bibelen var makelaust rikt og godt. No reviderer dei, og skifter gode norske ord og uttrykk ut med bokmålsord. Soleis riv dei ned det dei gamle har bygd opp i dei siste hundre åra.

Så sa Hauge. No hjelper det lite å hemna seg over språkhistoria, og eg har stor respekt for arbeidet dei nynorske bibelomsetjarane har gjort også etter omsetjingane frå mellomkrigstida. Samstundes er det lett å slutta seg til lovorda frå Hauge om fyrebilsbibelen. 

Eit blad av Ole Bergsvik sin bibel,
1921-utgåva.
Bykset frå båtkvelven
. Men vi har slett ikkje gjort oss ferdige med strilelandet enno, og vi skal ut att til Austrheim. Lars i Njøtæ var ikkje den einaste som hadde Bibelen ombord. Morfar min, Ole Bergsvik, var lærar der ute i øyane i mange år. Ein gong var han ute i ærend med robåten, og han sette opp seglet. Det må ha kome ei vindròse, for best det var kollsigla han. Båten gjekk rundt, og morfar min kom seg opp på kvelven. Heldigvis dreiv båten nært inntil land, så nært at han greidde å byksa frå båtkvelen og inn på fast grunn. Soga fortel at han berga med seg to ting i spranget: klokka, som han tok i munnen, og Bibelen, som han la på hovudet under hua. 

Bibelen han tok med seg i spranget, var sannsynlegvis den fyrebilsbibelen eg har arva etter han. Det er ei hendig bok, ikkje større enn at ho kan leggjast på hovudet under ein sikspens.

A og Ø. Eg skal snart gå til avslutning, som lekpreikarane ofte sa. Før dei tok eit godt tak i talarstolen og tala ein halvtime til. Apropos avslutning, heilt på enden av Bibelen, i det siste kapittelet i Johannes Openberring, gjev Jesus ein mektig presentasjon av seg sjølv, ein eigenattest som har fått sitt heilt særeigne preg i 1921-bibelen: "Eg er A og Ø, upphavet og enden, den fyrste og den siste." Det vanlege i norske bibelomsetjingar er at Jesus presenterer seg som Alfa og Omega, altså med den første og siste bokstaven i det greske alfabetet. Dette har òg gått inn som eit fast uttrykk i språket vårt. Men når dei nynorske omsetjingspionerane først prøvde seg med ei fornorsking av uttrykket: Kvifor ø og ikkje å? Vel, bokstaven å var tilrådd i norsk rettskriving allereie frå 1917, men det tok litt tid før han vart brukt over alt. I bibelen "vår" står det aa og ikkje å. Dermed blir òg ø det siste sjølvstendige teiknet i alfabetet. Og Alfa og Omega vart, i tråd med rettskrivinga i resten av bibelen, til A og Ø. 

"Ei lilja fraa dalom". Denne ferda tok til med kjærleiken mellom kvinne og mann. Det vart ikkje noko av kjærleiksbryllaupet i Setesdalen mellom tilflyttaren Alexander Seippel og bondejenta Birgit. Men bibelomsetjinga i 1921 vart det noko av, og Seippel la ned eit storarbeid. Det blir fortalt frå Setesdalen at han møtte ungdomsflammen Birgit att ein gong på sine gamle dagar. Då var ho blitt enkje, og Seippel skal ha hatt med seg omsetjinga han hadde gjort av Israels kongesoger i Det gamle testamentet, og gitt henne denne. Som gjengåve skal han ha fått ei nepe frå åkeren. Kva elles dei snakka om, veit ikkje eg.

Det store kjærleikskvadet i Bibelen var det forresten ikkje Seippel som omsette. Forfattaren, presten, mystikaren og anarkisten Ivar Mortensson-Egnund tok seg av Høgsongen i 1921-bibelen. Der spelar kjærleikspoesien seg ut mellom dalar og fjell i det gamle Israel, og brura seier om seg sjølv: "Ein engblom fraa Saron er eg, Ei lilja fraa dalom". Om det vart sett ein brå stopp for kjærleiken i Setesdalen, ser det ut til å ha gått langt betre i dalane og på vinmarkene i det gamle Israel. Brudgomen sjølv seier det slik, ifølgje 1921-omsetjinga: 

Aa, kor du er fager, min hugnad, Kor du er fager! Dine augo er duvor, Glytter fram attum slør. Ditt haar er ein geiteflokk likt, Ned Gilead renn.

Dine tenner som nyklypte sauer, Nett komne fraa laug. Tvillingar alle dei hev, Utan lamb er ingen.

Dine lippor ei purpursnor er, Og so ljuv er din munn. Som eit granateple-brot din tinning Glytter fram attum slør.

Som Davids-taarnet din hals, For stridsfolk bygt; Tusund skjoldar paa det heng, Alle skjoldar aat kjemporne.

Eit killingpar barmen, tvillingar Til ei gasella Som beiter millom liljor.

Til dess dagen vert sval, Og skuggarne flyr, Til Myrra-berg skrid eg min veg Og til røykjelse-haugen.

Alt ved deg er fagert, min hugnad, Du lytelaus er.


Artikkelen over støttar seg på fleire bøker og artiklar. Jarle Bondevik har skrive om arbeidet med 1921-omsetjinga i boka Og ordet vart nynorsk (Bergen, 2003). Bondevik har òg skrive ein informativ artikkel om bibelomsetjingAllkunne.no. Aasulv Lande, Sylfest Lomheim og Gunnar Stubseid har skrive Sjønna på Elbursfjell, Alexander Seippel - livet og livsverket (Kristiansand, 2001). Lomheim har dessutan skrive om Alexander Seippel i Norsk Oversetterleksikon. Intervjuet med Olav H. Hauge er gjort av Bergliot Engeset i Nynorsk Pressekontor og gjengitt i Dagen 12. august 1983. Johannes Kvalheim har forfatta biografien Lars Njøten (Bergen, 1950). Referatet frå stemnet på Frekhaug, dit Lars i Njøtæ rodde, står i Dagen 2. juli 1934. Og historia om då Ole Bergsvik kollsigla, har eg frå foreldra mine Liv og Gunnar Uthaug. Sist, men ikkje minst, Bibelen eller Den heilage skrifti ("fyrebilsbibelen") vart ugitt av Bibelnemndi aat Studentmaallaget i Oslo i 1921. Sitatet som avsluttar artikkelen, er frå Høgsongen kapittel 4, vers 1-7.

mandag 28. juni 2021

Kule ord (74): "i prosess"

Desse to karane ser ut til å ha mykje "i prosess"
(Illustrasjon: Harald Groven, Wikimedia Commons)
Eg likar ikkje dette uttrykket. Derfor er det under tvil det får vera med i serien Kule ord. Men eg held meg for nasen og tek det med. Det er eit interessant symptom på verbal vanhelse. Det er med denne typen byrakratspråk som med møkalukt. Det siv inn over alt, og det stinkar. Eg har tidlegare gitt eit døme på denne typen språkbruk, der moderne byråkratiske seiemåtar klumpar seg saman i ei setning: "For å løfte oppmerksomhet og legge momentum bak en koordinert innsats for EVU i organisasjonen, bør fakultetene utfordres på gitte ambisjonsmål".

Men tilbake til "i prosess". Kva betyr det eigentleg når nokon t.d. seier at arbeidet med ein ny strategiplan er i prosess? Det tyder berre at nokon arbeider med å laga planen. Nokon held på med det. Planen er under arbeid. Kanskje høyrest det finare ut at planarbeidet er "i prosess"? Og, ja, sjølvsagt: At noko er "i prosess", kan sjølvsagt òg vera ei tilslørande omskring av "oj, det er ikkje ferdig, eg har visst gløymt det litt".

tirsdag 1. juni 2021

Alt lagt i potten

Pave Kyrillos VI leia den koptiske kyrkja i ei tid med
sterk indre fornying (foto: Wikimedia Commons)


Ein mann som helst ville leva eit stille liv nær Gud som einebuar i ei falleferdig vindmølle i ørkenen. Som sto opp om natta for å baka nattverdbrødet og tilbringa  timesvis i liturgi og bøn. Sjølv sa han det slik: "Det finst ikkje dårlege og gode dagar, men det finst dagar i bøn og dagar utan bøn". Kven ville valt eit slikt menneske til øvste leiar for eit kyrkjesamfunn, og kven ville tenkt at kyrkja på hans vakt skulle oppleva ei fornying det går gjetord om?

Koptarane i Egypt gjorde han til pave, eller patriark om du vil, i 1959. Fram til han døydde i 1971, var han leiar for den største kristne minoriteten i Midtausten.

Azer, Mina og Kyrillos. Azer var ein lovande arbeidstakar i eit utanlandsk firma i Egypt. Trass i protestar frå familien valde han å bli munk. Som munk fekk han namnet Mina. Først budde han i eit kloster, seinare i ei grotte, så i ei nedlagd vindmølle, og seinare i eit klosterfellesskap i Kairo.  

I 1959 vart munken valt til pave. Valt og valt, forresten. Koptarane har sine eigne tradisjonar når dei peikar ut sin øvste leiar. Av dei tre kandidatane som fekk flest røyster, fekk Mina færrast. Men alle tre gjekk vidare til ein siste runde, der ein fem år gammal gut trekte ut ein av tre lappar - og han trekte lappen med Mina sitt namn. Dermed vart han pave Kyrillos VI, patriark og leiar for den koptiske kyrkja i Egypt. Statistikk og religion kan vera ei vanskeleg blanding, men kan henda er det i dag om lag ti millionar koptarar i Egypt. Kanskje er det færre; koptarane sjølve hevdar derimot gjerne at dei er fleire. 

A Silent Patriarch, heiter biografien Daniel Fanous har skrive om Kyrillos VI. Han introduserer oss for ein mann som la alt i potten. Ein som sa frå seg alt anna for å vinna skatten i åkeren, eller få tak i den kostelege perla. Meir enn gjennom store planar og visjonære initiativ kom han til å prega kyrkja gjennom sitt personlege gudsliv. Fanous har skrive eit lærd verk om Kyrillos, supplert av sidevis med fotnotar, og utan tvil basert på eit imponerande arbeid med kjeldene. Likevel er boka engasjerande. For vestlege kristne som ønskjer innblikk i ein unik kristen tradisjon frå Midtausten, og som er lei den kyrkjelege sjølvskadinga gjennom liberal teologi og politisert kristendom i Vesten, kvifor ikkje prøva ein biografi om ein koptisk pave? 

Dette er ein god biografi, som får fram eit større bilete på ein nær og levande måte gjennom ein enkeltperson. Samstundes ligg det alltid eit par snublesteinar like innanfor biografiens dørstokk. For det første er det lett å overdriva rolla til den personen ein skriv om, og meir eller mindre oversjå menneska omkring. Denne utfordringa taklar Fanous godt, synest eg, ikkje minst gjennom dei innsiktsfulle presentasjonane vi får av andre personar omkring Kyrillos. Det er eit variert persongalleri av både medspelarar og motspelarar, og dei som var begge delar. Kloster-fornyaren Matta el-Meskeen er vel ein av dei som kan plasserast i den siste av desse tre kategoriane. Det neste problemet er at biografen ofte vil ta parti for og forsvara hovudpersonen sin. Og det må seiast at sjølv om denne boka er aldri så lærd og innsiktsfull, har Fanous ikkje mykje kritisk å seia om hovudpersonen. Så er det kanskje ikkje så liketil heller å skriva biografi om ein helgen, som Kyrillos er i den koptiske kyrkja. 

Forvandling framfor kritikk. Boka gjev eit ganske mørkt bilete av den kyrkja Kyrillos tok over leiinga av. Presset frå det muslimske majoritetssamfunnet er der jo alltid for koptarane, stundom sterkare stundom veikare. Men det sto òg skrøpeleg til internt i kyrkja, og svikten hadde gått heilt til topps. Korrupsjonen var utbreidd, og folk betalte seg til bispeembete. Utfordringane var store. Patriark Kyrillos hadde nok likevel det same perspektivet som den sterke koptiske søndagsskulerørsla, nemleg å festa blikket på dei positive, forvandlande sidene ved kyrkja heller enn å kritisera hennar skrale tilstand her og no (s. 163). 

Men korleis forandrar du ei kyrkje? Kloke folk vil sikkert seia at det kan vi ikkje, berre Gud kan det. Men korleis blir ei kyrkje forandra? Kloke folk vil kanskje studera nærare kyrkjer som er blitt endra (til det betre). Fanous viser til at for dei første kristne handla det ikkje om reform av kyrkja, men reform av personen (s. 309-310). Patriark Kyrillos VI foranda kyrkja gjennom det gudslivet han sjølv levde, og så i neste omgang gjennom dei læresveinane han prega. Kjernen i fornyinga var personleg. Forfattaren reknar biskop Shenouda (seinare pave), biskop Samuel, biskop Gregorious og den stride klosterpioneren Matta el-Meskeen til desse læresveinane. Kyrillos gjorde samstundes eit organisatorisk grep som viser at strategi og struktur heller ikkje var uviktig. Han oppretta heilt nye "tematiske" bispeembete. I tillegg til å løfta fram viktige saksfelt, kunne han på denne måten fylla nøkkelposisjonar i kyrkja med handlekraftige menn utan å måtta venta til geografiske bispeembete vart ledige. Samuel, Gregorious og Shenouda fekk kvar sitt tematiske bispeembete.  

Den eine og dei mange. Forfattaren av A Silent Patriarch har interessante refleksjonar ikkje berre om den koptiske kyrkja, men òg om korleis kyrkjer generelt blir reformerte og fornya: 

The earliest Christian idea of reform, as revealed in both the New Testament and patristic writings, was that of personal ascetic reform. But, as we have seen, the reach of that reform was always limited by the sphere of one's "ascetic influence", that is, the reach of one's capacity to disciple. This explains the peculiar failure of top-down legislated ecclesial reforms in the past two millennia, for hearts can never be transformed from above. Programs of reform, one scholar writes, may give an appearance of efficacy, and dynamic clergy may even bring people to the altar, but none of these produces lasting change when compared to even one "encounter with genuine holiness". "Holiness", in the words of Bishop Meletios of Preveza, "will beget more holiness". (s. 348)

Eit av dei mest interessante kapitla i boka heiter Three Bishops and a Monk: A Kenotic EcclesiologyHer presenterer Fanous lesarane for Shenouda, Gregorious, Samuel og Matta - fire av dei såkalla "søndagsskulemunkane". Dei tre første vart altså utpeikt til tematiske biskopar av Kyrillos, den fjerde fornya det koptiske klostervesenet. Alle desse fire hadde bakgrunn i den koptiske søndagsskulerørsla, ei rørsle som fornya og utrusta kyrkja innanfrå på 1900-talet. Som patriark gav Kyrillos dei nøkkelposisjonar i kyrkja. Det hindra ikkje at det var rivingar og konfliktar mellom både dei og mellom nokre av dei og Kyrillos. Likevel vart dei alle reiskapar for reform og fornying.

Bygd nedanfrå. Alle fire hadde altså bakgrunn i den sterke søndagsskulerørsla som hadde vokse fram i den koptiske kyrkja utover 1900-talet. Habib Girgis (1876-1951) var far til denne søndagsskule-revolusjonen, som hadde utdanning og disippelgjering som grunnleggjande prinsipp. Gjennom dette byggverket som allereie var reist nedanfrå, kunne fornyinga under Kyrillos "innanfor eit tiår spreia seg som lauseld gjennom hjartene i det kristne Egypt" (s. 351) - gjennom "søndagsskulemunkar" som hadde fått nøkkelposisjonar i kyrkja, og vidare gjennom eit nettverk av disippelskap i heile kyrkja.

Den koptiske kyrkja har sjølvsagt sine feil og manglar som alle andre kyrkjesamfunn. Gjennom sine moderne martyrar og gjennom si ungdommelege livskraft gjer desse kristne likevel eit sterkt inntrykk, slik ei anna bok, The 21, også får fram. Daniel Fanous ser denne kyrkja gjennom ein ualminneleg patriark på 1900-talet og gjev eit bilete av ei gjennomgripande fornying av ei gammal kyrkje.

Artikkelen over baserer seg på boka A Silent Patriarch. Kyrillos VI (1902-1971) - Life and Legacy (New York, 2019). Boka er skriven av Daniel Fanous ved det koptiske teologiske seminaret i Sydney i Australia.

tirsdag 4. mai 2021

Åsa-quiz

Denne quizen handlar om Åsane nord for Bergen, eller nordre bydel av Bergen, om du vil.

(1) Åsane har eit storband som er knytt til ei restaurert løe. Kva for storband, og kva for løe?

(2) Kven eig Åsane folkehøgskole på Hylkje?

(3) Kor låg kommunesenteret og kommunehuset i Åsane før området vart innlemma i Bergen kommune i 1972?

(4) Olav Hordvik, født i 1901, dreiv farsgarden i Hordvik og var banksjef. Men kva var han mest kjend for?

(5) I Åsane står det i dag åtte bedehus. Ikkje alle er i aktiv bruk som gudshus. Kor ligg dei åtte bedehusa?

(6) Kor mange menneske bur det i bydelen Åsane i dag?

(7) Vinskvetten frå Salhus har ein song om ein djup venskap. Den eine av venene heiter Kåre, men kva heiter den andre?

(8) Natt til julaftan 1992 brann ein kjent bygning i Åsane ned til grunnen. Kva for bygning?

(9) På 1920- og 1930-talet skreiv ein forfattar fem romanar med handlinga lagt til Åsane. Debutboka hans heitte Folkje i Botn. Kva heitte forfattaren?

(10) Ein forfattar frå Eikås står bak fantasy-serien Havprinsen. Kva heiter ho?

(11) Ein kjend norsk skodespelar voks opp på Breistein. Kven?

(12) Kva for politisk parti vart det største i Nyborg valkrins ved lokalvalet i 2017?

(13) Kva for bru vart lenge (før ho vart bygd) kalla for Salhusbrua?

(14) Korleis hemna Anders Bjarne seg, ifølgje Salhusvinskvetten, på den gamle norsklæraren sin?

(15) Denne grenda ligg i ein dal, og fleire av dei gamle våningshusa har ein turrmura steinmur som endevegg. Grenda har eit hundepensjonat. Kva heiter grenda?

(16) Åsane var eigen kommune 1904-1971. Kor mange av ordførarane i kommunen var kvinner?

(17) Åsane hadde ein ordførar som seinare vart stortingsmann for Høgre. Kva heitte han?

(18) Ein av dei mest sentrale norske salmediktarane i nyare tid bur i Åsane. Han har dikta fleire salmar som står i Norsk salmebok, men omsett endå fleire. Kva heiter han?

(19) Bergen kommune har sin eigen Jubileumssti. Du kan gå frå sør, og då startar ferda på Krokeide. Men kva er det nordlegaste punktet på Jubileumsstien?

(20) Kva heitte lokalavisa i Åsane som var før Åsane Tidende?



SVAR

(1) Løen Storband, løa i Selegrend.

(2) IOGT.

(3) Eidsvåg.

(4) Han var stortingsmann frå Hordaland (Venstre).

(5) Kyrkjekrinsen (Nyborg), Haukås, Hordvik, Hitland, Mjølkeråen, Tertnes, Ulset (misjonssenter) og Eidsvåg.

(6) Litt over 41 000, ifølgje nettsidene til Bergen kommune.

(7) Grisen Galte

(8) Åsane (gamle) kirke.

(9) Kristian Matre.

(10) Kristine Rande Nesheim.

(11) Jon Eikemo

(12) Høgre

(13) Nordhordlandsbrua.

(14) Anders Bjarne, som endte opp med jobb i eit gravferdsbyrå og ordna med følgjande inskripsjon på gravsteinen til den gamle norsklæraren sin: Fred over ditt mine

(15) Hjortland.

(16) Ingen.

(17) Kjeld Langeland

(18) Arve Brunvoll

(19) Tellevik

(20) Åsaneposten.