Alt lagt i potten

Pave Kyrillos VI leia den koptiske kyrkja i ei tid med
sterk indre fornying (foto: Wikimedia Commons)

Ein mann som helst ville leva eit stille liv nær Gud som einebuar i ei falleferdig vindmølle i ørkenen. Som sto opp om natta for å baka nattverdbrødet og tilbringa  timesvis i liturgi og bøn. Sjølv sa han det slik: "Det finst ikkje dårlege og gode dagar, men det finst dagar i bøn og dagar utan bøn". Kven ville valt eit slikt menneske til øvste leiar for eit kyrkjesamfunn, og kven ville tenkt at kyrkja på hans vakt skulle oppleva ei fornying det går gjetord om?

Koptarane i Egypt gjorde han til pave, eller patriark om du vil, i 1959. Fram til han døydde i 1971, var han leiar for den største kristne minoriteten i Midtausten.

Azer, Mina og Kyrillos. Azer var ein lovande arbeidstakar i eit utanlandsk firma i Egypt. Trass i protestar frå familien valde han å bli munk. Som munk fekk han namnet Mina. Først budde han i eit kloster, seinare i ei grotte, så i ei nedlagd vindmølle, og seinare i eit klosterfellesskap i Kairo.  

I 1959 vart munken valt til pave. Valt og valt, forresten. Koptarane har sine eigne tradisjonar når dei peikar ut sin øvste leiar. Av dei tre kandidatane som fekk flest røyster, fekk Mina færrast. Men alle tre gjekk vidare til ein siste runde, der ein fem år gammal gut trekte ut ein av tre lappar - og han trekte lappen med Mina sitt namn. Dermed vart han pave Kyrillos VI, patriark og leiar for den koptiske kyrkja i Egypt. Statistikk og religion kan vera ei vanskeleg blanding, men kan henda er det i dag om lag ti millionar koptarar i Egypt. Kanskje er det færre; koptarane sjølve hevdar derimot gjerne at dei er fleire. 

A Silent Patriarch, heiter biografien Daniel Fanous har skrive om Kyrillos VI. Han introduserer oss for ein mann som la alt i potten. Ein som sa frå seg alt anna for å vinna skatten i åkeren, eller få tak i den kostelege perla. Meir enn gjennom store planar og visjonære initiativ kom han til å prega kyrkja gjennom sitt personlege gudsliv. Fanous har skrive eit lærd verk om Kyrillos, supplert av sidevis med fotnotar, og utan tvil basert på eit imponerande arbeid med kjeldene. Likevel er boka engasjerande. For vestlege kristne som ønskjer innblikk i ein unik kristen tradisjon frå Midtausten, og som er lei den kyrkjelege sjølvskadinga gjennom liberal teologi og politisert kristendom i Vesten, kvifor ikkje prøva ein biografi om ein koptisk pave? 

Dette er ein god biografi, som får fram eit større bilete på ein nær og levande måte gjennom ein enkeltperson. Samstundes ligg det alltid eit par snublesteinar like innanfor biografiens dørstokk. For det første er det lett å overdriva rolla til den personen ein skriv om, og meir eller mindre oversjå menneska omkring. Denne utfordringa taklar Fanous godt, synest eg, ikkje minst gjennom dei innsiktsfulle presentasjonane vi får av andre personar omkring Kyrillos. Det er eit variert persongalleri av både medspelarar og motspelarar, og dei som var begge delar. Kloster-fornyaren Matta el-Meskeen er vel ein av dei som kan plasserast i den siste av desse tre kategoriane. Det neste problemet er at biografen ofte vil ta parti for og forsvara hovudpersonen sin. Og det må seiast at sjølv om denne boka er aldri så lærd og innsiktsfull, har Fanous ikkje mykje kritisk å seia om hovudpersonen. Så er det kanskje ikkje så liketil heller å skriva biografi om ein helgen, som Kyrillos er i den koptiske kyrkja. 

Forvandling framfor kritikk. Boka gjev eit ganske mørkt bilete av den kyrkja Kyrillos tok over leiinga av. Presset frå det muslimske majoritetssamfunnet er der jo alltid for koptarane, stundom sterkare stundom veikare. Men det sto òg skrøpeleg til internt i kyrkja, og svikten hadde gått heilt til topps. Korrupsjonen var utbreidd, og folk betalte seg til bispeembete. Utfordringane var store. Patriark Kyrillos hadde nok likevel det same perspektivet som den sterke koptiske søndagsskulerørsla, nemleg å festa blikket på dei positive, forvandlande sidene ved kyrkja heller enn å kritisera hennar skrale tilstand her og no (s. 163). 

Men korleis forandrar du ei kyrkje? Kloke folk vil sikkert seia at det kan vi ikkje, berre Gud kan det. Men korleis blir ei kyrkje forandra? Kloke folk vil kanskje studera nærare kyrkjer som er blitt endra (til det betre). Fanous viser til at for dei første kristne handla det ikkje om reform av kyrkja, men reform av personen (s. 309-310). Patriark Kyrillos VI foranda kyrkja gjennom det gudslivet han sjølv levde, og så i neste omgang gjennom dei læresveinane han prega. Kjernen i fornyinga var personleg. Forfattaren reknar biskop Shenouda (seinare pave), biskop Samuel, biskop Gregorious og den stride klosterpioneren Matta el-Meskeen til desse læresveinane. Kyrillos gjorde samstundes eit organisatorisk grep som viser at strategi og struktur heller ikkje var uviktig. Han oppretta heilt nye "tematiske" bispeembete. I tillegg til å løfta fram viktige saksfelt, kunne han på denne måten fylla nøkkelposisjonar i kyrkja med handlekraftige menn utan å måtta venta til geografiske bispeembete vart ledige. Samuel, Gregorious og Shenouda fekk kvar sitt tematiske bispeembete.  

Den eine og dei mange. Forfattaren av A Silent Patriarch har interessante refleksjonar ikkje berre om den koptiske kyrkja, men òg om korleis kyrkjer generelt blir reformerte og fornya: 

The earliest Christian idea of reform, as revealed in both the New Testament and patristic writings, was that of personal ascetic reform. But, as we have seen, the reach of that reform was always limited by the sphere of one's "ascetic influence", that is, the reach of one's capacity to disciple. This explains the peculiar failure of top-down legislated ecclesial reforms in the past two millennia, for hearts can never be transformed from above. Programs of reform, one scholar writes, may give an appearance of efficacy, and dynamic clergy may even bring people to the altar, but none of these produces lasting change when compared to even one "encounter with genuine holiness". "Holiness", in the words of Bishop Meletios of Preveza, "will beget more holiness". (s. 348)

Eit av dei mest interessante kapitla i boka heiter Three Bishops and a Monk: A Kenotic Ecclesiology. Her presenterer Fanous lesarane for Shenouda, Gregorious, Samuel og Matta - fire av dei såkalla "søndagsskulemunkane". Dei tre første vart altså utpeikt til tematiske biskopar av Kyrillos, den fjerde fornya det koptiske klostervesenet. Alle desse fire hadde bakgrunn i den koptiske søndagsskulerørsla, ei rørsle som fornya og utrusta kyrkja innanfrå på 1900-talet. Som patriark gav Kyrillos dei nøkkelposisjonar i kyrkja. Det hindra ikkje at det var rivingar og konfliktar mellom både dei og mellom nokre av dei og Kyrillos. Likevel vart dei alle reiskapar for reform og fornying.

Bygd nedanfrå. Alle fire hadde altså bakgrunn i den sterke søndagsskulerørsla som hadde vokse fram i den koptiske kyrkja utover 1900-talet. Habib Girgis (1876-1951) var far til denne søndagsskule-revolusjonen, som hadde utdanning og disippelgjering som grunnleggjande prinsipp. Gjennom dette byggverket som allereie var reist nedanfrå, kunne fornyinga under Kyrillos "innanfor eit tiår spreia seg som lauseld gjennom hjartene i det kristne Egypt" (s. 351) - gjennom "søndagsskulemunkar" som hadde fått nøkkelposisjonar i kyrkja, og vidare gjennom eit nettverk av disippelskap i heile kyrkja.

Den koptiske kyrkja har sjølvsagt sine feil og manglar som alle andre kyrkjesamfunn. Gjennom sine moderne martyrar og gjennom si ungdommelege livskraft gjer desse kristne likevel eit sterkt inntrykk, slik ei anna bok, The 21, også får fram. Daniel Fanous ser denne kyrkja gjennom ein ualminneleg patriark på 1900-talet og gjev eit bilete av ei gjennomgripande fornying av ei gammal kyrkje.

Artikkelen over baserer seg på boka A Silent Patriarch. Kyrillos VI (1902-1971) - Life and Legacy (New York, 2019). Boka er skriven av Daniel Fanous ved det koptiske teologiske seminaret i Sydney i Australia.

Kule ord (68): dødsforakt

Faksimile frå katolsk.no. 

Anne Bente Hadland er leiar av Katarinahjemmet i Oslo og ein viktig talsperson for den katolske kyrkja. I desse koronatider vil ho pussa støv av "dødsforakta", som ho ser som det motsette av dødsangst. Kyrkja bør visa dødsforakt meiner Hadland:

Misforstå meg ikke. Jeg er veldig for smittevern og vasker hender, holder avstand og bruker munnbind når et er på krevd. Men kirken har et annet kall enn å dyrke frykten for sykdom og død. Kirkens tradisjonelle rolle er å være til stede for menneskene i pesten. Pave Frans sier at kirken skal være et feltsykehus. I stedet blir de stengt.

Dødsforakt er ikkje eit ord å bruka lettvint, om vi tenkjer over det, men eg trur vi gjer klokt i å lytta til det Hadland seier om saka. Forresten likar eg Nynorskordboka sin definisjon av "dødsforakt" betre enn den vi finn i Bokmålsordboka. Den siste gjer ordet litt for passivt gjennom å forklara det som "likegyldighet overfor døden". å er det meir fres over Nynorskordboka som definerer dødsforakt som " det å ikkje ottast døden; stor djervskap". Vel, Bokmålsordboka hentar seg litt inn att med å forklara det samansette uttrykket "med dødsforakt" som  "innbitt, uforferdet".

Eit akademisk blikk på kristne i Midtausten

Syrisk-ortodoks kyrkje i Victoria, Australia. Er dette framtida
for dei kristne i Midtausten? (foto: iPostcodes, Wikimedia Commons)

Dei stakkars menneska i Midtausten som trur på Det nye testamentet, har norske kristne gløymt. Dei bryr seg meir om menneska i Midtausten som trur på Det gamle testamentet. Det var samfunnsforskaren og rikssynsaren Frank Aarebrot som kom med denne spissformuleringa tidlegare i haust. Men her trur eg den vanlegvis så velinformerte Aarebrot har sove litt i timen.

Frå aust til midtaust
Kristne forlag har dei siste åra gitt ut bøker om den vanskelege situasjonen for trusfellane i Midtausten. Ei av desse er den norske utgåva av Den siste nattverd, som kom på Hermon forlag i forfjor. I fjor gav Lunde forlag ut boka Livsfarlig tro, med undertittelen "De følger Jesus uansett pris. Sanne historier fra Midtøsten". Ikkje minst har avisa Dagen gjennom ganske lang tid hatt spaltemeter på spaltemeter med informative artiklar og reportasjar frå ulike land, som fokuserer på situasjonen for kristne i denne delen av verda. Avisa er den mest israelsvenlege av dagsavisene her til lands, og sannsynlegvis òg den som er mest oppteken av dei forfølgde kristne i Midtausten. Og det er nok nettopp fordi Dagen skjønar at temaet har stor interesse at avisa brukte denne eigenreklamen, heilt på kanten av det smaklause: "Bli muslim eller dø! Hvordan forfølges kristne i Irak akkurat nå? Prøv Dagen gratis i to uker". (1) Organisasjonar som Stefanusalliansen og Åpne Dører har òg eit sterkt søkjelys rettar mot forfølgde trussøsken i den muslimske verda. 

Eg kan forstå spissformuleringa frå Aarebrot om vi utelukkande ser på Israel og Palestina. Her kan den sterke israelsvenskapen i delar av kristennoreg skugga for og gjera palestinske kristne usynlege til tider. Alt som har med Israel å gjera, blir fort polarisert. På den andre sida her finn ein dei som er villige til å gje Israel, eller i alle fall konflikten mellom israelarar og palestinarar, ansvaret for det meste av det som vondt er i Midtausten. Heilt absurd, sjølvsagt. Og uansett har mange norske kristne for lengst fått augo opp for den vanskelege situasjonen kristne lever under i Midtausten. 

Enkelt sagt, for nokre tiår sidan var dei forfølgde kristne bak kommunismens jernteppe. I dag lever dei under, eller flyktar frå islam. Fokuset er for lengst flytta frå Aust-Europa til Midtausten.

Breidde
Men korleis er det utanfor kyrkje- og bedehusveggene? Boka De kristne i Midtøsten ser på situasjonen med eit akademisk blikk. Eller rettare sagt med mange akademiske blikk. Boka er ei artikkelsamling der elleve ulike forskarar har skrive artiklar om ulike sider ved dei kristne sin situasjon og historia deira. Ni av forfattarane er tilsette ved Universitetet i Oslo, og boka er blitt ei imponerande framvising av den kompetansen hovudstadsuniversitetet har på dette feltet. Dei som måtte tru at norske akademikarar ikkje interesserer seg for dei kristne i Midtausten, kan ta ein telefon til Universitetet i Oslo.

Det klart største kristne samfunnet i området er koptarane i Egypt. I eit av dei mest interessante kapitla, viser religionshistorikar Nora Stene korleis den koptiske kyrkja  hentar styrke frå eit stort og livskraftig søndagsskulearbeid. Kollegaen hennar Kari Vogt skriv om den koptiske kyrkja etter den arabiske våren. Som rimeleg er trekkjer ho linjene også bakover i tid, og det er forvitneleg å sjå den rolla den mektige pave Shenuda III spela på slutten av 1900-talet, og lesa om konflikten mellom han og president Sadat.

Tyrkia hadde så seint som for hundre år sidan ein stor kristen minoritet. No er det så få att at du nærast må leita etter dei med forstørrelsesglas. Ein av artiklane i boka handlar om denne utviklinga. To av kapitla er om Libanon, landet som ein gong hadde kristent fleirtal, og der presidenten framleis skal vera frå den maronittiske kyrkja. Kai E. Kverme gjev eit innblikk i utviklinga som har ført til at kristne grupper i dag er politisk delt i ein anti-syrisk fløy, dvs. anti-Assad, og ein fløy som ser Hizballah og Assad som det minste vondet. Kverme hevdar òg at alt tyder på at muslimar no i større grad enn kristne flyttar ut frå Libanon (s. 187). Om det stemmer, er det oppsiktsvekkande. Den andre artikkelen, skriven av Anne Hege Grung, hevdar derimot at "om kristne libanesere migrerer i større grad enn muslimske libanesere, er det ikke mulig å slå fast" (s. 168). Det skal bli spennande å sjå. Sikkert er det i alle fall at Libanon er eit unntaksland i Midtausten fordi kristne der har reell politisk makt.

Oddbjørn Leirvik har skrive om "Kristne under islam: tekst og historie". Arabisk-professor Stephan Guth om "Kristnes bidrag til islamsk kultur og arabisk identitet". Bård Helge Kårtveit om kristne palestinarar som utvandrar. Sven Thore Kloster om korleis kristne i Midtausten blir framstilte her heime. Brynjar Lia om synet på kristne minoritetar i jihadist-rørsla.

Tilbake til Arabia
Boka har altså mange lærerike og interessante artiklar. Her skal eg konsentrera meg om ein av dei, som handlar om kristne på den arabiske halvøya. Berit Thorbjørnsrud har skrive om "Den arabiske halvøy: Der kristendommen blomstrer?"

- Og 1200 år senere, i det 19. århundre, begynte de kristne å vende tilbake til Den arabiske halvøy, skriv Thorbjørnsrud. For det var ein gong både kristne, kyrkjer og biskopar på denne halvøya. Det tok likevel ikkje lang tid etter islam dukka opp, før kyrkja var borte herifrå. I vår tid har så desse oljefinansierte landa gjort seg avhengige av mange millionar gjestearbeidarar for at økonomien og dagleglivet skal gå rundt. Av desse er det òg mange kristne, og Thorbjørnsrud reknar med at det er tre-fire millionar kristne på den arabiske halvøya (s. 215).

Av landa i Arabia har Thorbjørnsrud valt å sjå særleg på sultanstyrte Oman og på Emiratane, ei statsdanning som er sett saman av sju lilleputtland styrte av kvar sin emir. På mange måtar teiknar Thorbjørnsrud eit bilete der kristendommen blømer i desse statane. Fulle kyrkjer, ein flora av kyrkjesamfunn og aktive kyrkjelydar som dekkjer eit spekter av behov hjå dei som går der. I fleire tilfelle er det gode kontaktar mellom kyrkjeleiarar og lokale herskarar. Samstundes er det grenser for fridomen. Velvilje frå lokale herskarar og byråkratar trengst om ein skal få reist eit kyrkjebygg. Og dei fulle kyrkjene viser vel ikkje berre at det er mange kristne gjestearbeidarar, men òg at det er vanskeleg å få byggja eller leiga nok lokale. Trass i dette, og liknande utfordringar, er det lett å la seg overraska av eit så aktivt og tydeleg ikkje-muslimsk innslag i samfunnet. Grunnen er nok delvis at vi speglar desse landa mot det største landet på halvøya, Saudi-Arabia. Landet som fløymer av olje og intoleranse, og der andre religiøse uttrykk enn dei muslimske knapt blir tolt. Målt opp mot denne standarden er det ikkje tvil om at både Oman og Dei sameinte arabiske emiratane er opne og tolerante mot gjestearbeidarar med ein annan religion.

Gjestearbeidarar og borgarar
Og det er gjestearbeidarane Thorbjørnsrund skriv om, ikkje borgarane i landet. Gjestearbeidarane er ei stor gruppe i dette området. I Emiratane bur det langt fleire utanlandske borgarar enn innfødde emiratarar. I Oman er den importerte arbeidskrafta i mindretal, men likevel ei stor gruppe. Uansett, det er gjester dei er, utan borgarrettar, og dei kan når som helst sendast ut av landet. Thorbjørnsrud finn ei blømande kyrkje, som riktig nok møter ein del barrierar. Begge delar er sjølvsagt viktig å få fram. Det er i seg sjølv fascinerande at ein på den arabiske halvøya kan gå inn i stappfulle kyrkjer av tilbedande kristne. Den arabiske halvøya har ein spesiell status i og med tradisjonen frå ein av hadith-ane som seier at i dette området skal det berre vera ein religion (islam). Og den saudiske stormuftien oppmoda i 2012 om å øydeleggja alle kyrkjer på den arabiske halvøya (s. 221). 

Herskarane i nabolanda har altså ikkje følgd denne oppfordringa. På den andre sida er avgrensingane tydelege. Her er det ingen menneskerett å byggja gudshus, det kviler på velvilje frå herskaren (og eventuelt sympatiske byråkratar). Helst skal kyrkjene heller ikkje sjå ut som kyrkjer. Og i Oman har styresmaktene stramma inn, slik at det no ikkje lenger er lov å samlast i husgrupper. Religionsfridom slik vi oppfattar ordet, er det altså ikkje i desse landa. Men på den andre sida, Oman og Emiratane er tydelegvis langt betre stader for religiøse minoritetar enn det store grannelandet Saudi-Arabia. Og kyrkjene tilbyr fellesskap og hjelp langt utover det å feira gudstenester. 

Eit perspektiv saknar eg likevel i drøftinga av dei kristne gjestearbeidarane. Sjølv om arbeidsinnvandrarane og borgarane dels lever i parallelle samfunn, må det oppstå mange kontaktpunkt mellom gjester og borgarar, m.a. der kristne migrantar arbeider som hushjelper. Korleis er erfaringane frå desse møta mellom folk frå ulike religionar? Skiftar nokon tru - frå islam til kristendom, frå kristendom til islam? Konvertering frå islam vil vera svært problematisk i dette området. Og spørsmålet heng sjølvsagt i lufta etter å ha lese artikkelen til Thorbjørnsrud: Har eigentleg kristendommen festa røter i desse områda, eller forsvinn kristendommen heilt om gjestearbeidarane må reisa att?



Ettertankar
Dette er på ingen måtar ei alarmistisk bok. Her blir situasjonen vurdert med eit roleg akademisk blikk. Likevel legg boka til grunn at det er ein reell fare for at denne regionen kan bli tømt for kristne.

For min del er denne boka òg ei påminning om to store spørsmål, det eine til kristne og det andre til muslimar.

For det første minner ho oss kristne om noko som vi kanskje ikkje er så glade i å tenkja på. Vi trur på siger gjennom nederlag, og likar forteljingar om vekst trass forfølging. Men undertrykking og forfølging kan føra til det motsette av vekst, slik også historikaren Philip Jenkins peikar på i boka The Lost History of Christianity. Kristendommen oppsto i Midtausten og voks seg stor og sterk på eit par, tre hundre år trass i motstand og periodar med harde forfølgingar. Men seinare kom islam, som erobra og dominerte samfunnet. Det greidde ikkje kristendommen å stå imot. Tapre og trufaste kristne har halde fast på trua heilt fram til i dag. Men ekspansjonens og misjonens under kom ikkje. Kyrkja har vore, og er, på vikande front i dette området - så langt vi kan sjå. Det heile synest fjernt frå t.d. den enorme kristne ekspansjonen i Kina, som kom trass forfølging, og som blir beundra og feira av kristne over alt i verda.

For det andre sit eg med eit spørsmål til muslimar. Viss trua deira er så sann og heilag som dei hevdar, kvifor må dei muslimske landa i Midtausten halda nede og undertrykka minoritetar med ein annan religion? Særleg prekært blir dette i spørsmålet om konvertering, som i fleire av desse landa kvalifiserer for dødsstraff. Om den strenge straffa ikkje blir praktisert av staten, kan det henda at folkemobben tek saka i eigne hender. Og om ingen av desse tinga skjer, må både lover og haldningar skapa eit uhyre sterkt press mot den enkelte sin klare menneskerett til å skifta religion. Korleis kan det ha seg at ein religion som skal vera sann og edel, må støtta seg på krykkene dominans og vald? Eg forstår at muslimar blir trøytte av alltid å konfronterast med eit krav om å "ta avstand" frå meiningar og gjerningar som blir framførte i islams namn. Men eg ønskjer meg muslimske leiarar som står fram og seier: "Du kan fritt konvertera, også frå islam til ei anna tru eller eit anna livssyn. Du skal kunna stå fram offentleg med di nye tru, òg i samfunn der islam er den dominerande religionen. Vi støttar ikkje valet, vi trur du tek feil - men ingen skal skada deg på liv og helse for det valet du har gjort".



(1) Sitert etter De kristne i Midtøsten (Cappelen Damm, 2015), s. 254.

Quizvandring i oktober

Frå sommarens historiske opptog i den vesle kystbyen i spørsmål 20.
 (Foto: Arve Kjell Uthaug)

Denne quizen er slik at spørsmåla heng saman, du vandrar frå det eine til det neste. Rotar du deg bort på eitt spørsmål, står du i verste fall i fare for ikkje å koma vidare. Lei for det.

Svara står under quizen. 

God tur.

1. Utgangspunktet er eit lite, asiatisk sultanat, eit styresett som ikkje er så vanleg lenger. Enorme olje- og gassressursar, få innbyggjarar.

2. Herifrå går reisa, og den blir ganske lang, vidare til eit anna land som har same styreform. På den arabiske halvøya denne gongen.

3. Det neste stykket blir ei ørkenvandring, som endar opp i ein by som for fleire hundre år sidan var eit handelsknutepunkt for kaffi, og som har gitt oss ordet "mokka". 

4. Herifrå er det ikkje så lange strekninga - nordover langs ein sjø mellom to kontinet - til eit land som har sin eigen pave.

5. Vidare vestover langs nordkysten av same kontinenten ligg ruinane av byen der Augustin i si tid var biskop.

6. Ei havreise austover fører til ei øy som er delt i to, der kvar del er under vern av kvar sitt naboland.

7. Eit stykke vidare søraust ligg kysten av eit fjelland som har vore styrt - i den grad landet har late seg styra - av presidentar som heiter Chamoun, Gemayel og Suleiman. 

8. Vidare austover langs land - og gjennom eit krigsherja område - kjem ein til det heilage fjellet til ei av dei minste og mest forfølgde religiøse gruppene i Midtausten. 

9.  Nord- og austover, i eit fjelland der fleirtalet snakkar eit tyrkisk språk, ligg hovudstaden i landet, som er ein oljeby. Hamsun var her i si tid.

10. Eit område, eller ein enklave, inne i dette landet har i mange år vore kontrollert av nabolandet. 

11. Vidare går ferda søraust til det nest folkerikaste landet i verda.

12. Langt sør i dette landet ligg ein delstat, der Noreg har støtta eit omstridt fiskeriprosjekt. Då europearane kom til dette området, fann dei kyrkjer med røter langt tilbake i tid. Syriansk har vore brukt som kyrkjespråk.

13. Ei lang havreise sørover må til før ein når ei stor øy med særmerkt dyreliv og ei historie som fransk koloni. Øya skal visst nok vera den leiande vaniljeprodusenten i verda.

14. Ei sjøreise rett vest endar på eit kontinent med sterk vekst i folketalet.

15. Kryss kontinenten og kom deg, på ein eller annan måte, over til ei lita øygruppe som vart ramma av eit vulkanutbrot i 1961. Innbyggjarane vart evakuerte til Storbritannia, men vende tilbake to år seinare.

16. Eit langt stykke nordover, men framleis på vestsida av det same kontinentet, ligg øya der ein erobringsglad fransk keisar døydde.

17. Endå lenger nord, men langs kysten av same kontinenten, ligg ei øygruppe som er kjent for musikken sin. Offisielt språk er portugisisk.

18. Lenger nord, framleis langs same kontinent, ligg ei øygruppe som høyrer til Portugal. Mange assosierer øygruppa med vin. 

19. Denne vesle klippekolonien ligg på sørtuppen av eit anna kontinent, og kolonien har sine eigne ville apekattar.

20. Passer grensa inn til det landet som gjerne skulle hatt råderett over den vesle kolonien. Dra nordover langs austkysten av landet til ein liten kystby med fargerike hus og ein kjent sjokoladefabrikk. I slutten av juli var det i byen eit historisk spel til minne om at folket i landet omsider greidde å kasta ut dei mauriske erobrarane.




SVAR: 1. Brunei 2. Oman 3. Mukha i Jemen 4. Tawadros I 5. Hippo 6. Kypros 7. Libanon 8. Sinjar-fjellet 9. Baku 10. Nagorno-Karabakh 11. India 12. Kerala 13. Madagaskar 14. Afrika 15. Tristan da Cunha 16. St. Helena 17. Kapp verde 18. Madeira 19. Gibraltar 20. Villajoyosa (La Vila Joiosa).

Kokelurens julequiz 2013

(foto: Arve Kjell Uthaug)

Her kjem Kokelurens juletevling. Svara følgjer like etter spørsmåla.

1. I juli døydde Brian Sollitt frå Yorkshire, 74 år gammal. Han skapte i si tid ein sjokolade som i mange år òg har vore populær her i Noreg. Kva heiter sjokoladetypen?

2. Nemn minst fire tydingar av ordet "mandarin" innanfor norsk og engelsk språk.

3. Kven vart verdsmeister på skøyter allround i 1974?

4. Denne forfattaren kom første gongen til England for å gå på skule som gut i 1908. Den vesle skulen vart styrt eineveldig og brutalt av "Oldie". I sjølvbiografien sin fortel forfattaren om korleis skulemeisteren m.a. piska elevar som straff, og han skriv: "Oldie lived in a solitude of power, like a sea-captain in the days of sail. No man or woman in that house spoke to him as an equal". Kva heiter forfattaren som skreiv dette?

5. Denne planten innheld oxalsyre og eplesyre. Opphavleg kjem veksten frå Asia. Ein gong kontrollerte den russiske tsaren innførsla til Europa. Planten vart sett på som så verdifull at det var dødsstraff for smugling. Kva heiter planten?

6. I 2014 skal eit land ha folkerøysting om det skal velja fullt sjølvtende eller halda fram som del av ein union. Kva for land skal ta dette valet?

7. Professor Ola Grytten ved Norges Handelshøyskole har anslått summen av gåvekort som ikkje blir løyste inn. Kor mykje trur han dei unytta gåvekorta summerer seg opp til kvart år i Noreg?

8. Kva for europeisk politikar er kjent for sitatet "We have become a grandmother"?

9. Kva for engelsk konge fann ein skjelettet av av under eit parkeringsanlegg i Leicester i 2012, kva heiter den norske kongen som skal vera gravlagt under ei gate i Trondheim - og kva heiter kongen som ifølgje nokre spekulasjonar kan vera gravlagt i veggen til domkyrkja i Bergen?

10. I norrøn mytologi vert den lyse guden Balder drepen med ei pil laga av misteltein. Hod, den blinde broren til Balder, skyt pila. Men kven står bak Hod og trekk i trådane?

11. Den som ror ein båt, sit han på tofta eller tilja?

12. "Eit ord", slik byrjar eit av dikta til Olav H. Hauge. Korleis lyder den neste linja i diktet?

13. Den koptiske kyrkja i Egypt fekk hausten 2012 ny pave, Tawadros II, etter at den tidlegare paven døydde. Utpeikinga av pave går gjennom fleire ledd. Men korleis vart paven peikt ut til sist?

14.Dersom "kiwi" blir brukt om eit menneske, kva land kjem denne personen frå?

15. Kva for statsleiar i Midtausten høyrer til den religiøse retninga alawittane?

16. I kva for norsk bygd blir Telemarkis produsert?

17. Kven har omsett dikt av R.S. Thomas til norsk i boka "Ein stad mellom tru og tvil", som kom ut hausten 2013?

18. I kva for hundreår vart den russiske storbyen St. Petersburg grunnlagt?

19. Kva heiter øygruppa der 99.8 prosent våren 2013 røysta for å halda fram som ein del av Storbritannia?

20. Denne mannen frå fjellbygdene hadde eit enkelt levevis. Før han vart fødd, utløyste han ei velsigning då han sparka i mors liv. Det skapte dessutan forundring då foreldra gav han eit namn som ingen andre i slekta hans hadde. Kven var dette?




Svar:
1. After Eight.
2. sitrusfrukt, det offisielle språket i Kina, embetsmann i det gamle Kina, mektig byråkrat (England).
3. Sten Stensen
4. C.S. Lewis
5. Rabarbra
6. Skottland
7. 2.5 milliardar kroner
8. Margareth Thathcher
9. Richard III, Harald Hardråde og Magnus Lagabøte (rett svar på alle gjev tre poeng)
10. Loke
11. Tofta
12. "- ein stein i ei kald elv"
13. Eit barn med bind for augo trekte namnet til ein av dei tre "finalekandidatane".
14. New Zealand
15. Bashar al-Assad i Syria
16. Seljord i Telemark.
17. Hans Johan Sagrusten.
18. 1700-talet (av tsar Peter den store)
19. Falklandsøyane.
20. Johannes, døyparen.

Pave Frans og det argentinske militærdiktaturet

Pave Frans den første (Foto: Presidência
da Republica/Roberto Stuckert Filho,
frå Wikimedia Commons)

Den nye paven, Frans den første, har frå nokre hald fått kritikk for sviktande haldning under det mangeårige argentinske militærdiktaturet som varte fram til 1983. Men er det grunnlag for denne kritikken? Ein artikkel i siste utgåva av tidsskriftet The Economist får fram at dette - i det minste ut frå det vi veit i dag - er ein temmeleg tvilsam kritikk av den nye paven. Artikkelen bør lesast. Og, for ordens skuld, The Economist er ikkje noko katolsk organ, men derimot eit sekulært, marknadsliberalt og til dels verdiliberalt tidsskrift.

Kule ord (2): pave

Den gamle paven Shenouda III
døydde i mars i år (Foto: Michael
Sleman, Wikimedia Commons)

Ordet «pave» kjem frå det latinske «papa» og tyder far. Hjå oss vert det vanlegvis brukt om biskopen i Roma, som er overhovudet for den romersk-katolske kyrkja i heile verda. Men det blir òg brukt overført om ein «sjølvrådig person», ifølgje Norsk ordbok, som dessutan kan lista opp fleire samansette ord: «juksepave, kranglepave, lygepave, ranglepave, skrytepave, vinglepave». Alle har ein negativ klang. Kanskje har det med vår protestantiske tradisjon å gjera? Å diskutera pavens skjegg er forresten eit kjent uttrykk for å bruka tid på flisespikkeri, på noko som ikkje eksisterer, eller er uviktig. Og er du meir katolsk enn paven, går du vel langt i dine synspunkt eller di overtyding. Interessant nok blir òg «pave» brukt om den uetande magesekken, eller skitposen, hjå skaldyr som krabbe.

Den gode grunnen til å trekkja fram ordet «pave» nettopp 4. november 2012, er at det i dag er valt ein ny pave. Sjølvsagt er det ikkje snakk om den romersk-katolske kyrkja. Då ville det vore meir medievirak rundt det heile. Nei, det er koptarane som har fått ny pave. Sjølv om dette eldgamle kyrkjesamfunnet er svært lite samanlikna med romarkyrkja, er den koptiske kyrkja med sine fleire millionar trufaste likevel det klart største kyrkjesamfunnet i Midtausten. Etter at pave Shenouda døydde for nokre månader sidan, har koptarane teke tida til hjelp i arbeidet med å finna etterfølgjaren. Tre kandidatar vart etter eit val ståande att. Tidlegare i dag vart så ein av desse bokstaveleg tala plukka ut då ein gut med bind for augo trekte eitt av dei tre namna opp frå ein glasbolle i St Markuskatedralen i Kairo. Tawadros heiter den nye koptiske paven. Eit stort og vanskeleg kall har han fått som leiar for ein kristen minoritet i eit Egypt der islamistane sit i regjeringskontora og er blitt den førande krafta i det politiske livet.