fredag 15. januar 2021

Kule ord (71): fatayer

Fatayer frå ein syrisk restaurant
(foto: Arve Kjell Uthaug)
Fatayer kan vera litt ulike ting, har eg forstått. Du kan finna dei små og innbakte, men du kan òg finna dei som er avbilda her, og som eg kjøpte på den syriske restauranten Damas i Knarvik. Desse fatayerane minte ikkje så lite om pizza, eller ein slags calzone kabriolet. 

Tenk på all den gode maten vi har fått hit gjennom innvandring og internasjonalisering. Fatayer er berre eit eksempel. Eg vil tru det finst mange strilar i min generasjon (folk i femtiåra) med foreldre som voks opp med fisk til middags seks dagar i veka. På søndagen flotta ein seg kanskje med kjøtkaker eller sosekjøt. Variasjonen var gjerne ikkje den største. 

Når det er sagt, har eg den aller største respekt for dei som sto for matstellet den gongen. Dei hadde stort sett mykje mindre å rutta med enn vi har i dag. Matsvinnet var heilt sikkert langt mindre enn hjå oss, og maten var ofte lokalprodusert og kortreist.

Men fatayer åt dei altså ikkje på strilelandet den gongen.



søndag 3. januar 2021

Kule ord (70): byskit

Byskiten vart levert til denne skitkassen på Fløksand  
(oppmuringa til høgre for naustet). (Foto: Arve Kjell Uthaug)
Dette er kan henda ikkje det finaste ordet å starta det nye året med, men skit la gå. 

Bergen by var i vekst og hadde enno ikkje eit moderne kloakksystem. Skiten måtte vekk. Ein av måtane dette vart løyst på, var å frakta byskiten til omlandet kring byen og bruka det som gjødsel i jordbruket. Holsnøy var ein av stadane som frå slutten av 1800-talet fekk dei bergenske etterlatenskapane frakta ut med båt, slik John Fløysand fortel levande og godt om i ein artikkel i Melandjul 2020 (Den illeluktande velsigninga). Enkelte plassar murte ein opp eigne skitkassar nær kaien. Derifrå henta bøndene byskiten, frakta han til gards og spreidde han utover bøane som gjødsel. Ein vinn-vinn-situasjon. Bergensarane vart kvitt skiten, strilane dyrka mat. 

Eit anna ord for byskiten var kaupen.

No hadde ordet byskiten òg ei overført meining. Eg har sjekka med to personar som kjem frå Holsnøy, og som i dag er pensjonistar. Og, jaudå, dei kan begge stadfesta at byskiten kunne brukast som eit nedlatande ord om bergensarar. Begge nemner dessutan at ordet heller vart brukt om enn direkte til dei det galdt. Ein av desse pensjonistane, Arnt S. Brakstad frå Brakstad på Holsnøy, fortel:

I min oppvekst var det ein god del hyttefolk frå Bergen rundt om på gardane. Me leikte mykje med dei og hadde for det meste eit godt kameratskap. Men eg hugsar at "Byskit" vart brukt når det vart uvenskap av ein eller annan grunn. Likevel vart det sjeldan brukt i direkte krangling. Det vart vel mest brukt i negativ omtale når "byungane" ikkje var der.


mandag 28. desember 2020

Eit steg ned mot katakombane med Rod Dreher

Rod Dreher skisserer ein kristen strategi for å møta
det totalitære samfunnet han meiner er på veg.
(foto: Elekes Andor, Wikimedia Commons)
Rod Dreher meiner kristne må sjå for seg eit liv i eit totalitært samfunn. Elitane i samfunnet søkjer saman med kapitalmakta og dominerer samfunnet gjennom "mjuk" makt og med hjelp av moderne teknologi. I boka Live Not By Lies skisserer amerikanaren ein strategi for å møta ei slik framtid. Rollemodellane finn han i Aust-Europa. I modige kvinner, menn og born - dei såkalla dissidentane - som ikkje ville bøya seg for sovjetkommunismen.

For eit par år sidan skreiv Dreher The Benedict Option, om ein strategi for kristne i ein etter-kristen nasjon. Mange merka seg og diskuterte boka. I år kom han med boka Live Not By Lies. Boka vart for nokre veker sidan meldt i magasinet The Economist. Du finn ikkje så mange bokmeldingar av kristen-bøker der, og meldinga spør om det er rett å velja tilbaketrekking frå samfunnet og politikken slik Dreher gjer. Det er eitt av fleire viktige spørsmål som kan stillast til Live Not By Lies.


Vent litt

Rod Dreher voks opp som metodist. På 1990-talet konverterte han til den katolske kyrkja, og seinare fann han sin heim i den ortodokse kyrkja. Kan henda er han ei litt rastlaus sjel. Uansett har denne bakgrunnen gitt han innsidekjennskap til dei tre store store kristne tradisjonane: Protestantisk kristendom, sett gjennom eit av dei kyrkjesamfunna som i Vesten er hardast ramma av liberal teologi. Den romersk-katolske kyrkja, som med sine over ein milliard medlemar spreidde ut over heile verda, er den største og breiaste kristne tradisjonen. Den ortodokse kyrkja, som var hovudkyrkje i Sovjetsamveldet og fleire av dei andre kommunistiske landa i Aust-Europa.

Dreher er amerikanar, han står for ein tradisjonell kristen teologi og han er politisk konservativ. Ei slags nølande støtte til Trump uttrykte han ved presidentvalet hausten 2020. Han såg dette som det minst dårlege av to dårlege alternativ, sjølv om han vurderte Trump som både eit dårleg menneske og ein dårleg president. I Live Not By Lies nemner han Trump direkte berre ein gong (s. 39-40), og i kritiske ordelag. Men viktigare enn denne vesle kritiske merknaden er nettopp det faktumet at den omstridde amerikanske presidenten er ein uviktig figur i boka. Vi har alle fått Trump og anti-trumpisme servert gjennom massemedia og sosiale media til frukost, middags og kvelds i fleire år no. Men Dreher spør etter djupare utviklingstrekk i samfunnet, og då blir Trump verken den store bergingsmannen eller eit monster av apokalyptiske dimensjonar. Slik hjelper Dreher oss til å få eit sunnare perspektiv på kva som er viktig. 

Dreher er heller ikkje ein konservativ av den typen som forsvarar pengemakta. Tvert om er han kritisk til den rolla kapitalen og store fleirnasjonale selskap spelar. 

I same rennet kan det skytast inn at dette heller ikkje er ei bok som boltrar seg i endetidsspekulasjonar. Skulle det liggja ein endetidsteologi bak tenkinga til Dreher om "the coming of soft totalitarianism", så er denne så utydeleg formulert at vi knapt kan sjå konturane.

Derimot er forfattaren tydeleg i kritikken av samtidig amerikansk kristenliv. Sett i lys av offerviljen og heltemotet til dei kristne dissidentane som levde under kommunist-åket, er han ikkje imponert over den "kristendommen utan tårer" han ser rundt seg:

The faith of martyrs, and confessors like those who survived to bear witness, is a far cry from the therapeutic religion of the middle-class suburbs, the sermonizing of politicized congregations of the Left and the Right, and the health-and-wealth message of “prosperity gospel” churches. (s. 204)


Den mjuke totalitarismen

I eit diktatur må du godta at diktatoren er sjefen og ikkje utfordra makta hans. I eit totalitært diktatur er ikkje dette nok. Sjefen, diktatoren eller Partiet vil kontrollera trua di, familielivet ditt og tankane dine. Ingen ting får eksistera i samfunnet viss det er i strid med den rådande ideologien. Diktaturet krev lydnad, det totalitære diktaturet krev sjela di på kjøpet.

Det er ikkje vanskeleg å sjå det sterkt totalitære preget og den brutale maktbruken i dei kommunistiske regima som følgde etter den russiske revolusjonen. Dreher brukar dei brutale historiske erfaringane frå sovjet-blokka som bakgrunn for å skjøna utviklinga i Vesten i vår eiga tid. Om han ha rett i analysen sin, er vi på veg mot eit samfunn som er totalitært, men som ikkje - i alle fall ikkje i første omgang - er eit politisk diktatur. 

Det er sterk kost å samanlikna vår eiga samtid med dei brutale diktatura som fanst bak jernteppet. Er dette realisme, eller er det alarmisme? Det enkle svaret på spørsmålet er at vi ikkje veit. Om nokre år vil vi derimot vita det.


Vår tids bolsjevikar?

Dreher skriv med USA som utgangspunkt, men trekka kan vi kjenna att i heile Vesten. Han ser eit samfunn som er i ferd med å forvitra, der fellesskapet og trua på institusjonane vert bytta ut med einsame menneske. I Vesten blir det større økonomiske skilnader mellom dei rike og resten av folket, og politiske parti blir meir ekstreme. Sjølv om Dreher kritiserer til begge sider, ser han hovudfaren koma frå den politiske venstresida. Det handlar om identitetspolitikk og det Dreher omtalar som SJW (Social Justice Warriors). Gruppelojaliteten er blitt kjernen i identitetspolitkken. 

Ekstreme, av og til nesten komiske, utslag av identitetspolitikk kjenner vi godt frå universitetscampus både i USA og andre vestlege land. Dreher meiner Vesten har mange før-totalitære trekk, og samanliknar SWJ-arane med bolsjevikane under det falmande Tsar-styret i Russland. "Unlike the Bolsheviks, who were hardened revolutionaries, SJWs get their way not by shedding blood but by shedding tears", skriv han (s. 42). 

Felles for begge gruppene er at rettferda kviler på gruppeidentitet, makta skal flyttast frå dei som utnyttar, til dei utnytta. Impulsane spreier seg utover i samfunnet frå intellekteulle miljø, politisk oppvakning er kombinert med spreiing av hat. Dreher peikar på at sidan SWJ-arane har basen sin ved universiteta, formar dei menneske som i neste omgang fyller institusjonane i samfunnet. Som dei russiske marxistane, trur òg SWJ-arane at dei har vitskapen på si side, og dei overordna måla er utopiske. Der bolsjevikane kjempa om makta over produksjonsmidla i økonomien, prøver SWJ-arane å få kontroll over dei kulturelle produksjonsmidla.

They believe that after humanity is freed from the chains that bind us - whiteness, patriarchy, marriage, the gender binary, and so on - we will experience a radically new and improved form of life. (s. 43) 

Sjølvsagt er det vanskeleg å vera avvikar i møte den nye dogmatikken, og du skal trø varleg for ikkje å seia noko feil.

Eit viktig poeng hjå Dreher er at desse impulsane ikkje er avgrensa til aktivistiske miljø på universitet og i kulturlivet, men dei spreier seg utover i samfunnet. Innanfor næringslivet adopterer store selskap "woke capitalism", og moderne teknologi står disponibel for å overvaka og stengja ute dei som ikkje går i takt. Vil vi sjå kor ille det kan bli, er det berre å sjå på det som allereie i dag er kvardagen i Kina, "the dystopian merging of commerce and political authoritarianism in a total surveillance state" (s. 84).


Alarmisme eller realisme

No er Kina eit diktatur. Kan det gå så gale med vestlege demokrati? Igjen er vi tilbake til spørsmålet om alarmisme versus realisme. Det finst gode grunnar til at vi ikkje utan vidare bør avvisa analysen til Dreher. For det første har det gått gale før òg med demokratiske samfunn. For det andre finst det i dag ein teknologi som gjer det mogleg å overvaka folk på ein heilt annan måte enn tidlegare. For det tredje ser vi rundt oss at det skjer grunnleggjande endringar i verdigrunnlaget til samfunnet, endringar vi ikkje veit konsekvensane av. Kanskje den mest grunnleggjande endringa i Vesten er at kristendommen, som tidlegare vart sett på som sjølve grunnlaget for samfunnet, er i ferd med å bli skuva ut i ytterkanten, utan kraft til å påverka verdiane i det store samfunnet. Slike endringar får konsekvensar. Noko nytt må erstatta det gamle. Vi ser det tydeleg i omvurderinga av grunnleggjande verdiar knytt til ekteskap, truskap og kjønn. Kva garanti har vi for at ikkje andre grunnleggjande verdiar som t.d. tilgjeving og miskunn, er det neste som står for tur?

Spørsmålet om Dreher er alarmist eller realist, er uløyst. Eg vonar han tek feil og at vi om nokre år kan slå fast at han var ein som ropte "ulv, ulv". Men eg er ikkje sikker. Uansett finst det gode grunnar til å lesa denne boka. Dreher kan få rett i at vi er på veg inn i eit mjuktotalitært samfunn. Om han ikkje får rett, skriv han likevel mykje klokt om ein kristen mot-strategi i eit samfunn som er meir framandgjort for kristen tru. Han kjem med ein viktig kritikk mot ein "kristendom" som er meir terapeutisk enn sanningstru. Ikkje minst løftar han fram minnet om dei mange kristne dissidentane og martyrane, som minner oss om at kristen tru har kraft til å overleva både sovjet-kommunisme og andre krefter som kan synast å ha full kontroll over samfunnet.


Lyset frå Aust

Det berande grepet i denne boka er å la kristne dissidentar bak jerntappet stå som vegvisarar for oss i Vesten. Vi gløymer fort, og Dreher minner oss om dei som våga å gå på tvers i land som Sovjet, Tsjekkoslovakia, Polen, Ungarn og Romania. Han har møtt og intervjua fleire av dei som overlevde. Interessant nok er det ingen av desse dissidentane som bed om anonymitet, i motsetning til ein del av dei han har hatt kontakt med i USA. Dreher viser oss heltemotet til folk frå ulike kristne tradisjonar - ortodokse, katolikkar og baptistar, til og med ein lutheranar har kome med (Richard Wurmbrand frå Romania). 

Hjå dissidentane frå aust finn Dreher grunnlaget for ein strategi for kristne i vest som møter eit samfunn som blir meir fiendtleg og totalitært. Mykje av boka handlar om at Dreher flettar saman lærdommane frå dissidentane i aust med behovet til kyrkja i vest. Ein av desse sentrale lærdommane er familien si rolle som motstandscelle. Å ta vare på eit felles kulturelt minne er eit anna viktig ledd i strategien. Ikkje minst legg Dreher vekt på å byggja nettverk av små fellesskap etter mønster frå m.a. katolske dissidentar i Slovakia. Viljen til å lida for trua er ei anna viktig påminning frå kyrkja i Aust. 

Samfunnskritikaren frå Louisianna minner oss om at å leva sant er viktigare enn å leva problemfritt. Han ser for seg kristne som ikkje lenger sit i maktposisjonane i samfunnet, men som er ein motkultur - eller undergrunnskultur - som må leggja ein strategi for å ta vare på trua og sanninga i møte med ei samfunnsmakt som har ein heilt annan dagsorden. Kristne blir "Guds sabotørar" i eit fiendtleg samfunn. Eller, om du vil, eit nettverk av menneske og grupper som kombinerer katakombane med livet i det store samfunnet.

På bakgrunn av dette kan Dreher lett lesast som talsmann for ei tilbaketrekking frå samfunnet og det offentlege livet. Likevel er det feil å seia at han ikkje bryr seg om det større samfunnet. Men ut frå den mørke samtidsdiagnosen hans, kan ein strategisk retrett til ei opposisjonell posisjonering sjåast som den mest realistiske måten å forma samfunnet på. I alle fall på lang sikt. Dreher har ikkje gitt opp å forma samfunnet. Hadde han det gjort, hadde han neppe brydd seg med å skriva ei bok som Live Not By Lies.


Sanninga og håpet

Rod Dreher ser ein stor fare, og han har ein strategi. Han står for ein samtidspessimisme som går hand i hand med eit slags nøkternt håp for framtida. Han unngår å falla i grøfta med den overstadige optimismen, som først og fremst burde vore på avrusing, samstundes endar han heller ikkje opp i ein sjølvsentrert pessimisme, som knapt har fått ein drope gudsfrykt innanbords. Rod Dreher skal sjølv få det siste ordet her (s. 213):

The Marxist Mordor was real, but the faith of those who resisted outlasted it, because hard totalitarianism met something harder: the truth. In our time, the emerging totalitarianism is softer, smarter, and more sophisticated - but is no less totalitarian for it.

tirsdag 15. desember 2020

Kule ord (69): koronahund

Skal du unna deg ein liten koronahund til jul?
Fordi du fortener det? (Ill.Wikimedia Commons,
IA Collections: library of congress; americana).

Det finst varige og slitesterke ord, det finst døgnflugeord og det finst ord på skalaen imellom. Døgnflugeord brukar vi berre ei kort tid før dei går i gløymeboka. Fleire av dei glir inn i gløymsla fordi det dei set ord på, forsvinn eller forandrar seg. Her er eit to ferske ord som eg ikkje trur vil ha så lang levetid:

Stadig flere skaffer seg kjæledyr. Den siste tiden har mange med hjemmekontor kjøpt seg en koronahund eller -katt for selskaps skyld.

Dette står å lesa i ein artikkel på forskning.no, som drøftar klimaavtrykket etter kjæledyra våre, og set søkjelys på bruken av matjord til å produsera fôr til kattar og hundar. 

Dette er viktige og interessante spørsmål. Men når det gjeld sjølve orda "koronahund" og "koronakatt" vågar eg å nominera dei til æresprisen for årets døgnflugeord 2020, vel vitande om at slikt berre kan slåast fast i ettertid. Det skulle likevel undra meg mykje om desse to firbeinte orda lever særleg lenge, med eller utan tilført tørrfôr. Tvert om vil eg tru dei får endå kortare levetid enn ord som "hundeskatt", "barnetimegodt" og "skulepatrulje". Tre andre ord som stadig færre brukar, rett og slett fordi realitetane bak har endra seg.


torsdag 10. desember 2020

Kule ord (68): dødsforakt

Faksimile frå katolsk.no. 

Anne Bente Hadland er leiar av Katarinahjemmet i Oslo og ein viktig talsperson for den katolske kyrkja. I desse koronatider vil ho pussa støv av "dødsforakta", som ho ser som det motsette av dødsangst. Kyrkja bør visa dødsforakt meiner Hadland:

Misforstå meg ikke. Jeg er veldig for smittevern og vasker hender, holder avstand og bruker munnbind når et er på krevd. Men kirken har et annet kall enn å dyrke frykten for sykdom og død. Kirkens tradisjonelle rolle er å være til stede for menneskene i pesten. Pave Frans sier at kirken skal være et feltsykehus. I stedet blir de stengt.

Dødsforakt er ikkje eit ord å bruka lettvint, om vi tenkjer over det, men eg trur vi gjer klokt i å lytta til det Hadland seier om saka. Forresten likar eg Nynorskordboka sin definisjon av "dødsforakt" betre enn den vi finn i Bokmålsordboka. Den siste gjer ordet litt for passivt gjennom å forklara det som "likegyldighet overfor døden". å er det meir fres over Nynorskordboka som definerer dødsforakt som " det å ikkje ottast døden; stor djervskap". Vel, Bokmålsordboka hentar seg litt inn att med å forklara det samansette uttrykket "med dødsforakt" som  "innbitt, uforferdet".

søndag 6. desember 2020

Kule ord (67): lasen

Ho ser litt lasen ut. (Kunstnar:Jules
Bastien-Lepage, frå nasjonalmuseet.no)

- Eg vart so lasen. 

Dette ordet har eg frå foreldra mine, som kjem frå Fedje og Austrheim, og som begge er i slutten av åttiåra. Dei hadde vore på bytur her hin dagen, og då kan jo nokon kvar kjenna seg "lasen" etterpå. 

Nynorskordboka opplyser at ordet kan tyda lealaus (eit lase bord), sliten og fillete (ei lasen bok) eller "trøytt, sliten, matt, skral". Norsk Ordbok har endå litt større nyansebreidde i meiningane av ordet, og nemner òg "doven".

Ordet kjem frå det norrøne "lasinn" (skrøpeleg, veik). Nynorskordboka meiner det er ein samanheng mellom ordet vårt og det engelske "lazy" (doven). Frå folk som veit meir om engelsk språkhsitorie enn meg, og som har rådført seg med Oxford English Dictionary, har eg fått vita at forskarane ikkje er sikre på opphavet til ordet "lazy". Det kan ha kome inn i engelsk direkte frå det norrøne ordet som ligg bak vårt "lasen", eller det kan ha kome til engelsk frå nederlandsk eller lågtysk.

lørdag 14. november 2020

Kule ord (66): dugnad

Denne gamle løa, som her er pynta til fest, står på
Titland i Alver kommune. Som vanleg var med løer,
er ho grindbygd. Grindene har nok vore reist
på dugnad, slik skikken var. Det same var nok tilfelle
med taktekkinga. Kanskje vart materialane òg frakta på dugnad?
 Løa er frå 1500-talet og av dei eldste i sitt slag her til ladnds. 
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Dette ordet ser ut til å ha vorte ein nasjonalskatt på linje med ostehøvelen, kongehuset og matpakke-lunsjen. I skuggen av denne populariteten har ordet fått ein utvida og til tider annleis bruk enn det hadde. Våre føresette i politikken og styringa av landet fortel oss dagstøtt kor viktig det er at vi alle er med på dugnaden for å koma oss heilskinna gjennom korona-pandemien, og dei prøver å oppmuntra oss og skapa god stemning med å fortelja kor flinke vi (nesten) alle er til å gjera vår del av denne dugnaden. Vel, kanskje heilt til byrådsleiar Raymond Johansen i Oslo ein uvakker dag med høge smittetal slo fast at "dette er ikke lenger noen dugnad, dette er alvor". Som om dugnad ikkje var alvor.

Frå min eigen barndom heng orda dugnad og bedehus tett saman. Det lokale bedehuset på Kyrkjekrinsen skulle byggjast ut, og det vart lagt ned ein stor og trufast innsats på dugnad. Ikkje minst gav slike dugnader eit rom for at mannfolk kunne vera i lag og ta eit tak for den gode sak. Som mange vil hugsa, vart jo byggjearbeid i dei dagar rekna for mannfolk-arbeid (slik er det nok stort sett i dag òg, men - hysj - ikkje sei det til nokon). Far min fortel at det ein dag var samla fire mann som alle heitte Gunnar, på eit sjølvlaga stillas på denne dugnaden. Stillaset vart nok reist litt kjapt og lettvint, for det ramla ned mens alle gunnarane sto oppå. Det må ha gått bra, trass alt, for så vidt eg veit lever dei alle enno. Forresten ser det ut til at skikken med å byggja bedehus på dugnad òg lever, slik denne artikkelen i Dagen viser. 

I utgangspunktet var dugnad ei ordning med bytte av arbeidsinnsats i lokalsamfunnet når ein trong krefter ut over det eigen familie kunne stilla. Dugnaden var frivillig (men forventa), gjensidig og ubetalt. Ordet "bytesarbeid" har vore brukt.

For litt sidan kom eg over eit interessant lite skrift som tek føre seg tun og husbygging på gardane rundt om på Vestlandet i gammal tid: Innberetning om Kulturgeografisk Registrering på Vestlandet med oversikt over de foreløbige resultater (Bergens Museums Årbok 1943, Robert Kloster og Borghild A. Frimannslund). Der står det òg ei lita oppsummering om dugnaden i husbygginga på gardane. Svara dei samla inn, var samstemte frå heile Vestlandet om at dugnad vart brukt til tre viktige oppgåver når det skulle reisast bygningar. For det første trongst det ofte dugnad når byggjematerialet skulle fraktast.  Og når grindene, dvs. reisverket, i løene skulle opp, vart dette gjort på dugnad, for her trongst det mange mann samtidig. For det tredje var det vanleg med dugnad til taktekkinga. Her måtte det gå fort, og ein skulle helst unngå både vind og mykje sol under arbeidet. Ifølgje årboka frå Bergens Museum var dette den aller kjekkaste av dugnadane, med mykje folk i alle aldrar, og frå Nordhordland kjenner ein ordet "tokeveitle" (tekkingsfest). 

Årboka summerer opp mykje viktig om dugnadsinstitusjonen gjennom ein rapport frå Hardanger: "(D)et var nærast so ei plikt, eller bytesarbeid, men det var lett å få folk til dugnad, for var det so at ein trong hjelp sjølv, so visste ein kor ein skulde av, og so var det no både god mat og drikka å få ved slike høve." (s. 124 i årboka).