søndag 31. mai 2020

Kule ord (62): på ventefot

På ventefot? (foto: By KSKarthikSiva - Own work,
CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=90697080
Finst det ein ventefot, på same måte som det finst ein talefot, ein krigsfot, ein godfot og ein flyttefot?
Eg trur ikkje det "å vera på ventefot" finst som eit fast uttrykk i norsk. I alle fall har eg ikkje funne det i ordbøkene. Rett nok finst det foto på verdsveven der folk har knipsa ein fot som ser ut til å venta, og hengt biletet på emneknaggen "ventefot". Men då handlar det meir om ein kroppsdel enn om eit fast uttrykk.

Derfor var det eit høgdepunkt å lesa følgjande i ein e-post for eit par dagar sidan: "Når det gjelder (....) har vi vært på ventefot". Av samanhengen går det fram at ho som skriv dette, har venta på ei endeleg avklaring av eit spørsmål.

For meg ser dette ut til å vera ei nylaging av eit uttrykk etter mønster frå liknande språklege bilete, som det å vera på flyttefot. Ekstra interessant er det at ho som brukar uttrykket, ikkje har norsk som morsmål. Ho skriv godt forståeleg, men ikkje perfekt norsk. Kanskje er det slik at det å kjenna eit språk godt, men ikkje meistra det fullgodt, skaper eit kreativt rom? Oppdagaren finn andre vegar enn kjentmannen, som har vore der før og veit akkurat kor han skal.

Så vil tida visa om "på ventefot" er eit ordlag som får leva lenge i landet.

tirsdag 12. mai 2020

Kina - den gongen òg

Kina kjem vi ikkje utanom. Ikkje berre på grunn av korona-viruset, som spreidde seg derifrå til resten av verda, men fordi landet er ei mektig stormakt på veg opp. Kina lokkar, skremmer, viser økonomiske musklar og får statsleiarar til å gå på tå hev. Interessa for dette riket er sjølvsagt ikkje ikkje ny. 

På slutten av 1800-talet og nokre tiår inn på 1900-talet flytta ei rekkje nordmenn til Kina. Det er ikkje minst desse menneska denne boka fortel om. Dei var handelsmenn, eventyrarar, nordmenn som gjekk inn i det kinesiske tollvesenet og misjonærar. Med utgangspunkt i eit forskingsprosjekt ved Universitetet i Bergen fortel Møter med Kina - norsk diplomati, næringsliv og misjon 1890-1937 om denne varierte blandinga enkeltmenneske, og om kontakten mellom to kulturar. Boka kom ut på Fagbokforlaget i 2018 og er redigert av Camilla Brautaset (Universitetet i Bergen), Malin Gregersen (Linnéuniversitetet) og Karina Hestad Skeie (NLA). 

Misjonærane var den største gruppa av norske fastbuande i Kina. Og fleirtalet av misjonærane var kvinner. Boka løftar fram eit par av desse. Marie Monsen frå Sandviken i Bergen er godt kjend, og ho har fått sitt kapittel i boka. Boka fortel om då skipet ho var på, vart kapra av sjørøvarar, og med god grunn får ho karakteristikken "en from tøffing". Anna Jakobsen Cheng frå Kristiansand var av dei første norske misjonærane til Kina. Ho fór dit allereie i 1886, gjorde furore gjennom å gifta seg med ein kinesar og kan ikkje ha hatt eit enkelt liv. Sterkt er òg det innblikket vi får i livet til den kinesiske bibelkvinna Tosao. 






onsdag 8. april 2020

Kule ord (61): nevast

To som nevast (foto: Carl Albert Research and Studies Center,
Congressional Collection
)
Å nevast er det same som å handhelsa. Dermed er det eit høgst aktuelt ord i desse tider når både dei som styrer landet, og dei som steller med folkehelse, bed oss om å ikkje handhelsa. Livet er slik sett fullt av ironi, for det er ikkje lenge sidan ein muslim mista jobben her til lands fordi han ikkje ville nevast med kollegar av motsett kjønn. Men det var av religiøse grunnar, ikkje av helseårsaker. Dessutan går vi no alle i flokk, mens han våga å skilja seg ut frå flokken. Det kom i strid med likestilling og norske verdiar, vart det hevda, og dermed var det haram.

Men tilbake til noko kjekkare. Eg kom over ordet nevast i den flotte vesle biografien Johannes Kvalheim gav ut for sytti år sidan om den originale lekpreikaren Lars i Njøtæ frå Austrheim. Heilt i starten fortel forfattaren om ein episode der Lars er i Bergen. Og for dei som ikkje er vane med sjargongen, er "lesar" her det vi i dag gjerne ville kalla ein bedehuskristen:

I dag råka han ein unggut frå Masfjorden. Mange gonger hadde Njøten butt i heimen til far hans. Faren var ein ekte lesar, men guten, som og heitte Lars, heldt ikkje lag med bønefolket. Dei nevast og takka for sist. Lars Njøten hadde etla seg i "Betlehem" den kvelden. Difor orda han frampå med den andre.
- Signe deg, Lars, ver me' øss på møte! -
- Nei - - - eg trur ikkje det. De er så mange likevel. -
- Nei, signe deg, Lars, ver me øss, me treng så overhændigt månge. - 

(Johannes Kvalheim: Lars Njøten, 1950 s. 7)


søndag 5. april 2020

Kule ord (60): gir dokke

I ferd med å gira seg? (Foto: Aaron Muszalski,
frå Wikimedia Commons) 
Dette er ungdomsspråk, eller slang. Eg har derfor søkt råd hjå ein 22-åring om definisjonad og bruk. Uttrykket er i slekt med "å vera gira på", som tyder å ha lyst til, vera (sterkt) innstilt på, ha høg motivasjon for noko. Og tilstanden "å vera gira" er å vera oppstemt, oppskrudd, høgt oppe. Det er gjerne noko ein sjølv vel, i alle fall delvis, meiner informanten min.

Så var det oppfordringa "gir dokke" (gir dykk), som eg har fått referert, og sett brukt av unge i sosiale media. Det er brukt som ei oppmoding om å skru opp stemninga, gjera seg klar, byggja seg opp til noko positivt som skal skje. Informanten min trur ordet kanskje først og fremst er brukt av rogalendingar. Det er vanskeleg å slå fast, synest eg. Vanskeleg er det òg å vita om uttryket har ei lang og lysande framtid. 

onsdag 25. mars 2020

Gråstein, gardsdrift og gudsfrykt

Magnusløå sett frå sør (foto: Arve Kjell Uthaug)
Attmed den gamle postvegen frå Bergen til Trondheim ligg Magnusløå. Mens postvegen batt saman to av dei største byane i kongeriket, var steinløa del av det daglege gardslivet på Sætre i Åsane. Som mange andre av steinbygga rundt om, seig òg Magnusløå i kne. Men ivrige hender reiste henne på ny, og gjorde henne til gudshus. 

Magnusløå er ein del av eit unikt kulturlandskap. Kjem du frå Bergen i sør, skal du ikkje stoppa på IKEA, men tvert om halda fram vidare innover bak møbelgiganten. Heilt til vegen endar på gardane Mellingen og Espelen (Espelid) inne i botnen av Langavatnet. Frå Mellingen går postvegen langs Dalselva, og det første stykket oppover er temmelg bratt. Godt det finst ein plass litt lenger oppe som heiter Kvilet. 

Her gjeld ei ordet om ikkje å sjå seg tilbake. Du skal tvert om snu deg og sjå utover dei grøne liene og markene, fjellheimen bakanfor og Langavatnet som ligg i midten og speglar det heile. Langs vegen ligg det fleire gråsteinsperler - steinhus reist av tidlegare generasjonar og brukt i gardsdrifta. Dei fleste av desse husa er i god stand. 

Magnusløå
Like sprekt sto det ikkje til med det vi i dag kallar Magnusløå. Etter kvart som ein går nordover, flatar postvegen ut og går slakk og fin i botnen av kløfta mellom dei to fjelltoppane Veten og Håstefjellet. Først gjennom Rimmaskaret, og litt lenger framme ligg Magnusløå i Træ.  

Då dugnadsarbeid starta i 2008, låg det meste av løa i røys. Ivrige folk tok steinane i eigne hender under kyndig leiing av Harald Toppe. Ikkje minst gjorde Marit Pedersen og mannen Knut ein stor innsats. Men dei hadde med seg fleire. Marit Pedersen har skrive ein artikkel i Åsabuen om dette arbeidet, og det er interessant å sjå at det var folk frå gardane på både nord- og sørsida av fjellet som stilte opp: Både Sætre og Mellingen figurerer mellom etternamna til dei som tok eit tak.
Det er romsleg med plass i
Magnusløå (foto: Arve Kjell Uthaug)

Ein del av steinen frå gamleløa var forsvunnen, og dagens bygg er ein kombinasjon av stein og trebord. Etter fem år sto det nyreiste bygget klart. Inni er det grindverk, langs veggene er det enkle trebenker. Over eit enkelt alter i sør heng ein naken trekross. Etter kvart som åra er gått, har folk sett frå seg figurar, mest englefigurar.

Kyrkjelyden i Salhus har bruksrett til Magnusløå. Eitt og anna arrangement er det der, men slett ikkje mange. Løa står heile tida open. Ferdafolk kan gå inn, be ei bøn, ta seg tid til litt ettertanke, ta ein nistepause saman med andre, eller søkja livd om regnet pøsar ned.

Løa ligg forresten inn i Træ. Kjell Erik Steinbru, rådgjevar i stadnamntenesta i Språkrådet, opplyser at dette namnet kjem av inkjekjønnsordet træ(de) i tydinga "inngjerda beiteteig for husdyr". Ordet heng saman med verbformene trø og trå, dvs. gå og stiga eller trakka.

Gardsdrift
Løa er oppattkalla etter Magnus Sætre, som var gardbrukar på Sætre og døydde i 1992. Eg har vore i kontakt med ein av sønene hans, Agnar, som vart fødd i 1960:

Då eg vaks opp, hadde vi enno nokre få mjølkekyr, sauer og ein fjording. 
Stykket i Træ vart brukt til beite for kyrne, og løa var då ikkje brukt til anna enn at kyrne søkte ly der om dei fann det for godt. Me leidde kyrne inn i Træ etter mjølking om morgonen og heim att til mjølking om kvelden, så vidt eg hugsar, fortel Sætre. Han legg til at det kan henda stykket i Træ òg vart brukt til slåttemark tidlegare, og at det vart lagra høy i løa - men det veit ein ikkje.

- Kanskje har ho òg vore brukt til å lagra torv. Det var nemleg eit løypestrengfeste i bakken rett nordom løa. Løypestrengen kom frå austsida, øvre feste er godt synleg nett attmed stien oppom "Litleveten" enno. Dersom du går til Veten frå Sætre, så er Litleveten den vesle haugen ein passerer undervegs. Når du kjem eit stykke oppom Litleveten, passerer du torvmyra, fortel Sætre. Torvtakinga var før hans tid, men slik han har oppfatta det, var tormyrane eit fellesgode slik at fleire bruk hadde rett til å ta torv til oppvarming derifrå.

Magnus Sætre
Magnus Sætre (født 1925), som løa har fått namn etter, var gardbrukar og bedehusmann. Kona heitte Ellen og kom frå Fjell. Foreldra til Magnus var Ola Sætre og Klara, fødd Mjelde. Klara kom frå Valestrand på Osterøy. Fram til Ola døydde i 1968, hadde dei mjølkekyr på garden, fortel Agnar Sætre, og deretter hadde dei kalvar, sauer og hest fram til 1977. Då vart det slutt med dyrehaldet. Jorda vart pakta bort til eit søskenbarn av Magnus, som budde på Teigland, og som i mange år kom og tok slåtten på Sætre.

Magnus jobba på ferjene som matros og billettør. For det meste var han på sambandet mellom Steinestø og Knarvik.

- All fritid gjekk med på småbruket, han kvilte seg berre om søndagane. Då gjekk turen gjerne på fjellet. Kvar sommar i mange år deltok han på fjellvandringsleirar med Nordhordland indremisjon, fortel Agnar om faren.

Sjølv om småbruket krov sitt, hadde Magnus òg tid til teneste i Guds rike. Frå tidleg ungdom har eg sjølv eit litt artig minne om dette. Det må ha vore seint på 1970-talet eller litt inn på 80-talet. Vi dreiv den kristne ungdomsklubben "Yngres" på Kyrkjekrinsen bedehus. Dette var eit arbeid drive av og for yngre ungdommar. Det aller meste tok vi oss av sjølve, men talarane henta vi utanfrå. Denne kvelden var det Magnus Sætre som skulle halda andakten. Sætre stilte trufast opp, men det var berre ei lita handfull ungdommar som hadde funne vegen til småsalen i bedehuset denne kvelden. Sætre heldt andakten, og like etterpå kom det nokre få ungdommar til. Då valde lekpreikaren like godt å halda andakten ein gong til, slik at nokre av oss fekk han for andre gong. Dei sauene som kom diltande etter, trong vel maten like mykje som dei som var der til rett tid.

Taket av Åsane
Veten i vinterdrakt med solrenning over Osterøy
(foto: Arve Kjell Uthaug)
Postvegen mellom Mellingen og Sætre er eit populært turområde. På kvar side av vegen stig det opp ein fjelltopp, Veten på austsida og Håstefjellet på vestsida. 

Veten (486 moh.) er den høgaste og mest trafikkerte av desse to fjella. Det går mange vegar opp dit. Rett-i-koppen-varianten går opp frå parkeringsplassen på Sætre og nedatt den bratte stien til postvegen og så tilbake til parkeringsplassen. Ein mykje lengre variant er rundturen frå Sætre langs postvegen til Mellingen og Espelen, derifrå går stien langs vatnet ut til Teigland (lukk grindene), så fører ein bratte bilveg opp til Sæterstøl, der det går sti opp til toppen av Veten. Siste etappe går frå toppen og ned att til Sætre.

Frå toppen av Veten er det ei fantastisk utsikt i alle retningar, og som ein kan skjøna av namnet, var denne fjelltoppen ein del av det eldgamle varslingssystemet: eit nettverk av toppar der ein kunne tenna bål (vetar) som varsla om ufred og kalla til mobilisering. Professor Johan Myking har skrive ein artikkel om Veten i Hordvik spesielt, og om varslingssystemet meir generelt, og han meiner fjellet oppom Sætregardane kan ha vore eit ledd i varslingslina innover mot Voss. 

Men toppen på andre sida av postvegen er òg turen verd. Ikkje minst er det flott å gå frå Baugtveitvegen opp til toppen (464 moh.). På skilt og kart heiter fjelltoppen Høgstefjellet. Agnar Sætre er ikkje så begeistra for dette, og peikar på at folk frå området alltid har kalla toppen for Håstefjellet. Her får han støtte frå stadnamn-eksperten:

- Namnet tyder ‘det høgste fjellet’, men det er uttalen "Håstefjelle" eller "Håstefjedle" som må reknast som nedarva munnleg namneform, og namnet burde vore skrive Håstefjellet i offentleg samanheng. Denne skrivemåten er då i pakt med den munnlege stadnamntradisjonen i området, og han er samtidig i tråd med den opphavsforma namnet venteleg har hatt. Adjektivet høg hadde forma hár i gammalnorsk, slår Kjell Erik Steinbru fast.

Så det er berre å håpa på nye skilt her. Uansett ligg toppane der og ventar på dei som vil og kan gå dit. Og midt imellom ligg Magnusløå.


Artikkelen trekk vekslar på opplysningar henta inn frå Agnar Sætre og Kjell Erik Steinbru, og på følgjande to artiklar i Åsabuen nr. 26 frå 2016: Magnusløå (Marit Pedersen) og Hordvikveten - ein vaktar av Vossaveldet (Johan Myking).

mandag 9. mars 2020

Kule ord (59): spotta

Ser vi her ei gruppe spottarar? (Foto: Alex Proimos)
- Gud er ikkje alltid så lett å spotta. 

Om lag slik sa han det, den relativt unge predikanten eg lytta til i dag. Men kva meinte han med det?

Han meinte ikkje det vi på norsk vanlegvis legg i ordet å spotta, nemleg å håna eller gjera narr av. Ut frå samanhengen var det klart at ville få fram at det ikkje alltid var så lett å få auga på Gud, og at menneske ofte opplever at Gud er skjult og vanskeleg å forstå. Med andre ord hadde han importert det engelske "to spot" inn i det norske språket, eit ord som tyder "få auga på, oppdaga, sjå".

Det skal bli interessant å sjå om denne nye tydinga av å spotta er på veg inn i norsk, og om ho slår rot i språket vårt.

lørdag 8. februar 2020

Kule ord (58): Hybrid

Ikkje køyrande og ikkje ridande
(Teikning: Theodor Kittelsen, henta frå Wikiart)
Ein hybrid er ei blanding eller ein krysning. Ordet er godt kjent både frå biologien og språkvitskapen. I daglegspråket er det gjerne aller mest brukt i det samansette ordet "hybridbil", ein bil som kombinerer forbrenningsmotor (bensin/diesel) med elektrisk motor.

I norsk eventyrtradisjon er hybriden kanskje best representert ved ei ung kvinne. Historia er den om kongssonen som fridde til ei jente. "Men då dei var blitt gode vener og vel forlikte, syntest han det kunne vera det same; då ville han ikkje ha henne, for ho var ikkje fin nok til han." Denne bortskjemte bleien av ein kongsson fann ein finurleg måte å ditsja jenta på. Han ville berre ha henne viss ho kom til han:

ikkje køyrande
og ikkje ridande,
ikkje gåande
og ikkje akande,
ikkje svolten
og ikkje mett,
ikkje naken
og ikkje kledt,
ikkje dag
og ikkje natt.

Den sta og oppfinsame jenta løyste oppgåva, og det var der hybriden kom inn. Eventyret kan lesast her. Gåta er sjølvsagt at ho ville ha fyren, men det er ei anna sak.