tirsdag 1. juni 2021

Alt lagt i potten

Pave Kyrillos VI leia den koptiske kyrkja i ei tid med
sterk indre fornying (foto: Wikimedia Commons)


Ein mann som helst ville leva eit stille liv nær Gud som einebuar i ei falleferdig vindmølle i ørkenen. Som sto opp om natta for å baka nattverdbrødet og tilbringa  timesvis i liturgi og bøn. Sjølv sa han det slik: "Det finst ikkje dårlege og gode dagar, men det finst dagar i bøn og dagar utan bøn". Kven ville valt eit slikt menneske til øvste leiar for eit kyrkjesamfunn, og kven ville tenkt at kyrkja på hans vakt skulle oppleva ei fornying det går gjetord om?

Koptarane i Egypt gjorde han til pave, eller patriark om du vil, i 1959. Fram til han døydde i 1971, var han leiar for den største kristne minoriteten i Midtausten.

Azer, Mina og Kyrillos. Azer var ein lovande arbeidstakar i eit utanlandsk firma i Egypt. Trass i protestar frå familien valde han å bli munk. Som munk fekk han namnet Mina. Først budde han i eit kloster, seinare i ei grotte, så i ei nedlagd vindmølle, og seinare i eit klosterfellesskap i Kairo.  

I 1959 vart munken valt til pave. Valt og valt, forresten. Koptarane har sine eigne tradisjonar når dei peikar ut sin øvste leiar. Av dei tre kandidatane som fekk flest røyster, fekk Mina færrast. Men alle tre gjekk vidare til ein siste runde, der ein fem år gammal gut trekte ut ein av tre lappar - og han trekte lappen med Mina sitt namn. Dermed vart han pave Kyrillos VI, patriark og leiar for den koptiske kyrkja i Egypt. Statistikk og religion kan vera ei vanskeleg blanding, men kan henda er det i dag om lag ti millionar koptarar i Egypt. Kanskje er det færre; koptarane sjølve hevdar derimot gjerne at dei er fleire. 

A Silent Patriarch, heiter biografien Daniel Fanous har skrive om Kyrillos VI. Han introduserer oss for ein mann som la alt i potten. Ein som sa frå seg alt anna for å vinna skatten i åkeren, eller få tak i den kostelege perla. Meir enn gjennom store planar og visjonære initiativ kom han til å prega kyrkja gjennom sitt personlege gudsliv. Fanous har skrive eit lærd verk om Kyrillos, supplert av sidevis med fotnotar, og utan tvil basert på eit imponerande arbeid med kjeldene. Likevel er boka engasjerande. For vestlege kristne som ønskjer innblikk i ein unik kristen tradisjon frå Midtausten, og som er lei den kyrkjelege sjølvskadinga gjennom liberal teologi og politisert kristendom i Vesten, kvifor ikkje prøva ein biografi om ein koptisk pave? 

Dette er ein god biografi, som får fram eit større bilete på ein nær og levande måte gjennom ein enkeltperson. Samstundes ligg det alltid eit par snublesteinar like innanfor biografiens dørstokk. For det første er det lett å overdriva rolla til den personen ein skriv om, og meir eller mindre oversjå menneska omkring. Denne utfordringa taklar Fanous godt, synest eg, ikkje minst gjennom dei innsiktsfulle presentasjonane vi får av andre personar omkring Kyrillos. Det er eit variert persongalleri av både medspelarar og motspelarar, og dei som var begge delar. Kloster-fornyaren Matta el-Meskeen er vel ein av dei som kan plasserast i den siste av desse tre kategoriane. Det neste problemet er at biografen ofte vil ta parti for og forsvara hovudpersonen sin. Og det må seiast at sjølv om denne boka er aldri så lærd og innsiktsfull, har Fanous ikkje mykje kritisk å seia om hovudpersonen. Så er det kanskje ikkje så liketil heller å skriva biografi om ein helgen, som Kyrillos er i den koptiske kyrkja. 

Forvandling framfor kritikk. Boka gjev eit ganske mørkt bilete av den kyrkja Kyrillos tok over leiinga av. Presset frå det muslimske majoritetssamfunnet er der jo alltid for koptarane, stundom sterkare stundom veikare. Men det sto òg skrøpeleg til internt i kyrkja, og svikten hadde gått heilt til topps. Korrupsjonen var utbreidd, og folk betalte seg til bispeembete. Utfordringane var store. Patriark Kyrillos hadde nok likevel det same perspektivet som den sterke koptiske søndagsskulerørsla, nemleg å festa blikket på dei positive, forvandlande sidene ved kyrkja heller enn å kritisera hennar skrale tilstand her og no (s. 163). 

Men korleis forandrar du ei kyrkje? Kloke folk vil sikkert seia at det kan vi ikkje, berre Gud kan det. Men korleis blir ei kyrkje forandra? Kloke folk vil kanskje studera nærare kyrkjer som er blitt endra (til det betre). Fanous viser til at for dei første kristne handla det ikkje om reform av kyrkja, men reform av personen (s. 309-310). Patriark Kyrillos VI foranda kyrkja gjennom det gudslivet han sjølv levde, og så i neste omgang gjennom dei læresveinane han prega. Kjernen i fornyinga var personleg. Forfattaren reknar biskop Shenouda (seinare pave), biskop Samuel, biskop Gregorious og den stride klosterpioneren Matta el-Meskeen til desse læresveinane. Kyrillos gjorde samstundes eit organisatorisk grep som viser at strategi og struktur heller ikkje var uviktig. Han oppretta heilt nye "tematiske" bispeembete. I tillegg til å løfta fram viktige saksfelt, kunne han på denne måten fylla nøkkelposisjonar i kyrkja med handlekraftige menn utan å måtta venta til geografiske bispeembete vart ledige. Samuel, Gregorious og Shenouda fekk kvar sitt tematiske bispeembete.  

Den eine og dei mange. Forfattaren av A Silent Patriarch har interessante refleksjonar ikkje berre om den koptiske kyrkja, men òg om korleis kyrkjer generelt blir reformerte og fornya: 

The earliest Christian idea of reform, as revealed in both the New Testament and patristic writings, was that of personal ascetic reform. But, as we have seen, the reach of that reform was always limited by the sphere of one's "ascetic influence", that is, the reach of one's capacity to disciple. This explains the peculiar failure of top-down legislated ecclesial reforms in the past two millennia, for hearts can never be transformed from above. Programs of reform, one scholar writes, may give an appearance of efficacy, and dynamic clergy may even bring people to the altar, but none of these produces lasting change when compared to even one "encounter with genuine holiness". "Holiness", in the words of Bishop Meletios of Preveza, "will beget more holiness". (s. 348)

Eit av dei mest interessante kapitla i boka heiter Three Bishops and a Monk: A Kenotic EcclesiologyHer presenterer Fanous lesarane for Shenouda, Gregorious, Samuel og Matta - fire av dei såkalla "søndagsskulemunkane". Dei tre første vart altså utpeikt til tematiske biskopar av Kyrillos, den fjerde fornya det koptiske klostervesenet. Alle desse fire hadde bakgrunn i den koptiske søndagsskulerørsla, ei rørsle som fornya og utrusta kyrkja innanfrå på 1900-talet. Som patriark gav Kyrillos dei nøkkelposisjonar i kyrkja. Det hindra ikkje at det var rivingar og konfliktar mellom både dei og mellom nokre av dei og Kyrillos. Likevel vart dei alle reiskapar for reform og fornying.

Bygd nedanfrå. Alle fire hadde altså bakgrunn i den sterke søndagsskulerørsla som hadde vokse fram i den koptiske kyrkja utover 1900-talet. Habib Girgis (1876-1951) var far til denne søndagsskule-revolusjonen, som hadde utdanning og disippelgjering som grunnleggjande prinsipp. Gjennom dette byggverket som allereie var reist nedanfrå, kunne fornyinga under Kyrillos "innanfor eit tiår spreia seg som lauseld gjennom hjartene i det kristne Egypt" (s. 351) - gjennom "søndagsskulemunkar" som hadde fått nøkkelposisjonar i kyrkja, og vidare gjennom eit nettverk av disippelskap i heile kyrkja.

Den koptiske kyrkja har sjølvsagt sine feil og manglar som alle andre kyrkjesamfunn. Gjennom sine moderne martyrar og gjennom si ungdommelege livskraft gjer desse kristne likevel eit sterkt inntrykk, slik ei anna bok, The 21, også får fram. Daniel Fanous ser denne kyrkja gjennom ein ualminneleg patriark på 1900-talet og gjev eit bilete av ei gjennomgripande fornying av ei gammal kyrkje.

Artikkelen over baserer seg på boka A Silent Patriarch. Kyrillos VI (1902-1971) - Life and Legacy (New York, 2019). Boka er skriven av Daniel Fanous ved det koptiske teologiske seminaret i Sydney i Australia.

tirsdag 4. mai 2021

Åsa-quiz

Denne quizen handlar om Åsane nord for Bergen, eller nordre bydel av Bergen, om du vil.

(1) Åsane har eit storband som er knytt til ei restaurert løe. Kva for storband, og kva for løe?

(2) Kven eig Åsane folkehøgskole på Hylkje?

(3) Kor låg kommunesenteret og kommunehuset i Åsane før området vart innlemma i Bergen kommune i 1972?

(4) Olav Hordvik, født i 1901, dreiv farsgarden i Hordvik og var banksjef. Men kva var han mest kjend for?

(5) I Åsane står det i dag åtte bedehus. Ikkje alle er i aktiv bruk som gudshus. Kor ligg dei åtte bedehusa?

(6) Kor mange menneske bur det i bydelen Åsane i dag?

(7) Vinskvetten frå Salhus har ein song om ein djup venskap. Den eine av venene heiter Kåre, men kva heiter den andre?

(8) Natt til julaftan 1992 brann ein kjent bygning i Åsane ned til grunnen. Kva for bygning?

(9) På 1920- og 1930-talet skreiv ein forfattar fem romanar med handlinga lagt til Åsane. Debutboka hans heitte Folkje i Botn. Kva heitte forfattaren?

(10) Ein forfattar frå Eikås står bak fantasy-serien Havprinsen. Kva heiter ho?

(11) Ein kjend norsk skodespelar voks opp på Breistein. Kven?

(12) Kva for politisk parti vart det største i Nyborg valkrins ved lokalvalet i 2017?

(13) Kva for bru vart lenge (før ho vart bygd) kalla for Salhusbrua?

(14) Korleis hemna Anders Bjarne seg, ifølgje Salhusvinskvetten, på den gamle norsklæraren sin?

(15) Denne grenda ligg i ein dal, og fleire av dei gamle våningshusa har ein turrmura steinmur som endevegg. Grenda har eit hundepensjonat. Kva heiter grenda?

(16) Åsane var eigen kommune 1904-1971. Kor mange av ordførarane i kommunen var kvinner?

(17) Åsane hadde ein ordførar som seinare vart stortingsmann for Høgre. Kva heitte han?

(18) Ein av dei mest sentrale norske salmediktarane i nyare tid bur i Åsane. Han har dikta fleire salmar som står i Norsk salmebok, men omsett endå fleire. Kva heiter han?

(19) Bergen kommune har sin eigen Jubileumssti. Du kan gå frå sør, og då startar ferda på Krokeide. Men kva er det nordlegaste punktet på Jubileumsstien?

(20) Kva heitte lokalavisa i Åsane som var før Åsane Tidende?



SVAR

(1) Løen Storband, løa i Selegrend.

(2) IOGT.

(3) Eidsvåg.

(4) Han var stortingsmann frå Hordaland (Venstre).

(5) Kyrkjekrinsen (Nyborg), Haukås, Hordvik, Hitland, Mjølkeråen, Tertnes, Ulset (misjonssenter) og Eidsvåg.

(6) Litt over 41 000, ifølgje nettsidene til Bergen kommune.

(7) Grisen Galte

(8) Åsane (gamle) kirke.

(9) Kristian Matre.

(10) Kristine Rande Nesheim.

(11) Jon Eikemo

(12) Høgre

(13) Nordhordlandsbrua.

(14) Anders Bjarne, som endte opp med jobb i eit gravferdsbyrå og ordna med følgjande inskripsjon på gravsteinen til den gamle norsklæraren sin: Fred over ditt mine

(15) Hjortland.

(16) Ingen.

(17) Kjeld Langeland

(18) Arve Brunvoll

(19) Tellevik

(20) Åsaneposten.

tirsdag 20. april 2021

Kule ord (73): presens fleirtal

Her, i Høydalsmo kyrkje i Telemark, vart 
No koma Guds englar
for første gong sungen
i ei gudsteneste. Det hende 2. juledag 1884.
(Foto: Siri Johannessen, Wikimedia Commons)

No koma Guds englar med helsing i sky. Guds fred og velsigning dei bjoda. Eg kan ikkje vera den einaste som har site under julegudstenester og ikkje berre gledd meg over ein av dei aller vakraste av salmane våre, men òg undra meg litt over verbformene. For det er vel slik at Elias Blix vil ha fram at nett no - i presens - kjem englane med si fredshelsing. Då synest det underleg at han brukar "koma" og "bjoda", som ser ut som infinitivsformer av verbet, i staden for dei vanlege presensformene "kjem" og "byd".

Forresten har eg høyrt noko liknande i Hemsedalsdialekt, der ein kan seia at "dei koma klokka fire i dag". 

Alt har si forklaring, får vi tru. Her heiter forklaringa presens fleirtal. Det har eg slett ikkje funne ut av meg sjølv, men eg har søkt råd hjå Sturla Berg-Olsen i Språkrådet, og han skriv:

Desse formene som du nemner –  dei koma, no koma Guds englar, dei bjoda – er alle døme på presens fleirtal. Slike fleirtalsformer finn vi i dag berre i nokre konservative målføre, til dømes i Valdres, Hallingdal, Numedal, Setesdal, på Voss og i Lærdal. Her kan det altså lyde eg/han/ho kjem, men vi/dei koma. Aasens landsmålsnormal hadde fleirtalsbøying av verb, og vi finn ein del av det i eldre nynorsktekstar.

Der dei har eller hadde fleirtalsformer, fell desse formene med få unntak saman med infinitivsformene. Derfor er det ikkje så rart at ein kan tru det er infinitiv når ein kjem over slike former.

I «No stig ifrå jordi ein helgasong ny» er stig vanleg presens eintal, for subjektet (ein helgasong ny) er jo i eintal.

Dermed er i alle fall eg litt klokare, og så får lesarane ha meg tilgitt at det i Kule ord denne gongen handla om bøyingsformer av verb snarare enn eit enkelt ord eller uttrykk.

lørdag 3. april 2021

Eit ekteskapsdrama frå Åsane

Ekteskapsproblem er ikkje eit nytt fenomen, sjølvsagt ikkje. I den andre boka om Madli og Vemund slit dei to seg vidare. Den sterke Madli av stolt ætt vil få garden kjøpt og arbeida han fram. Vemund finn meir glede i å arbeida for andre, ta med seg fela og spela i bryllaup. To ektefolk som dreg i kvar si lei, og som ikkje skjønar seg heilt på kvarandre. 

Forfattaren Kristian Matre gav ut seks bøker, som alle kom i mellomkrigstida. Dei fem første bøkene har handlinga lagt til Åsane nord for Bergen: Dei to første handlar om Madli og Vemund i Botn, dei tre neste om folket på Rabben.

Den første boka heitte Folkje i Botn. Boka denne artikkelen handlar om, er oppfølgjaren I bast og band

To små planeter i kvar sitt univers. Hovudpersonen Vemund er husmann og spelemann. Han er ein audmjuk mann på mange viss, men samstundes skil han seg litt ut frå jordslitarar flest: få rår som han med fela (eller kanskje det er fela som rår med han), og heller vil han arbeida for andre enn slita på sin eigen husmannsplass. Det er kanskje ikkje så rart at han kjem på kollisjonskurs med kona Madli, som er den andre hovudpersonen i boka.

Det er fleire som tenkjer varme tankar om Madli. Nils Kvamme fekk henne ikkje, og han gifta seg med ei anna. Etter ein hard indre strid endar forresten Nils opp som lekpreikar, og han er den strenge bedehusstemma i bøkene. Knut Haugland skulle òg gjerne hatt Madli ved sida si der han går som lengtande ungkar på garden, og det er ikkje fritt for at Madli òg har ønske i den retninga. Men Vemund var det som fekk Madli til kone. Dei to går seg fast, finn ikkje ut av det, forventningane kolliderer - og no kan det synast vanskelegare for Vemund å få ein smil frå Madli enn det ein gong var å få henne til ektemake. 

Vemund var "godt likt av alle utanfyre huset", heiter det i boka, og mykje er sagt med det.

Eg skal ikkje røpa korleis det går til slutt, om isen mellom Madli og Vemund storknar og forsteinar seg, eller om det kjem ei vårløysing som gjer at isen smeltar. Den ytre handlinga er ikkje det som skaper spenninga i denne boka. Helst går ting på det jamne. Kvardagen er kulissane. Den verkelege spenninga ligg i samtalane, orda som fell og ikkje minst i det hovudpersonane Madli og Vemund tenkjer og føler.

Forresten handlar det for Vemund om fleire kvinner enn kona Madli. For det første er det Sigrid, som ikkje berre er gift med kameraten hans, Rasmus, ho er òg eit friskt og forlokkande pust for ein som ikkje når over til kona si. Men ei endå viktigare kvinne i livet til Vemund er mora Sygni. Vel er ho død, men ho spelar likevel ei stor rolle i livet hans - og i slutten av denne boka.

Den som har skoen på. Bøkene om folket i Botn er ei blanding av psykologisk drama og heimstadlitteratur. Olav Hetlevik, som har skrive hovudfagsoppgåve om Matre, peikar på at Matre var påverka av psykoanalysen, men: "Matre let seg aldri blindt leia av psykoanalysen; det sunne bondevitet hans syter for det. Og moralisten i Matre er sterk, idealisten like eins." (Frå Fjon til Fusa 1956, s. 111) Det trur eg er godt observert, i alle fall etter å ha lese dei to første bøkene til denne forfattaren frå Nordhordland.

Hovudfagsoppgåva til Hetlevik er trykt i 1956- og 1957-utgåva av årboka Frå Fjon til Fusa. Eg hadde ikkje lese studien til Hetlevik før eg skreiv den første artikkelen om Kristian Matre, men no har eg gjort det. Her er det mykje god kunnskap å henta både om bøkene, samtida og forfattaren. For den som vil læra meir om forfattaren Kristian Matre, går vegen gjennom det Hetlevik har skrive.  

Olav Hetlevik skriv òg om ekteskapet til Kristian Matre. Her opplever eg at han går litt i biograf-fella og identifiserer seg med perspektivet til hovudpesonen sin på ein måte som ikkje slepp andre synsvinklar fram. Kristian Matre er sjølv flinkare til å sjå begge perspektiva - både Madli og Vemund sitt - i romanane om folket i Botn. Det får så vera, kva veit vel eg om ekteskapet til Kristian Matre. Men Matre vart altså gift med lærardottera Karine Raknes frå Myking i Nordhordland. Dei fekk fire døtrer i lag. Bøkene om folket i Botn kom i siste helvta av 1920-talet mens Karine og Kristian framleis var ektefolk. Noko lukkeleg ekteskap var det nok ikkje, og Hetlevik peikar på at Karine høyrde til indremisjonen og Kristian var arbeidarpartimann, og dei drog på mange måtar kvar sin veg. I eit brev frå 1932 skriv Kristian Matre: "Ja livet er herlegt med kjærleik - utan er det støtt som å gå i gravferd" (Frå Fjon til Fusa 1956 s. 133). I 1930 hadde han treft ei anna kvinne, og året etter søkte han om skilsmål frå Karine. Etter nesten fem år gifta han seg oppatt med Marta Nylende frå Åmot i Buskerud, då var han 59 og ho 51.

Korleis Kristian Matre brukte sine eigne erfaringane då han skapte Madli og Vemund, veit vi ikkje nøyaktig. Sannsynleg er det likevel at han trekte vekslar på sitt eige ekteskap.

Tid og stad. Bøkene til Matre er sjølvsagt ikkje frittsvevande psykologiske drama. Det indre spelar seg ut i tid og rom. Olav Hetlevik skriv at brorparten av handlinga i dei to bøkene om Madli og Vemund gjekk føre seg på siste delen av 1850-talet. Handlinga er dermed lagt tjue år før forfattaren vart fødd i 1877 og sytti år før han gav ut bøkene på 1920-talet. Det kan vera klokt å ha i minne når ein les. For sjølv om Matre levde nær i tid til handlinga i bøkene, og han kjende godt til det samfunnet han skriv om, så er det ikkje heilt si eiga samtid han fortel om i desse bøkene. Han skriv vel heller om eit samfunnet dei vaksne snakka om i oppveksten hans. Dermed ligg det ein avstand i tid mellom forfattaren og handlinga i boka, ein avstand vi i dag snart hundre år etter utgjevingane lett kan oversjå når vi les bøkene. Nokre av dei forestillingane og skikkane Matre skriv om i bøkene, vart nok oppfatta som gammaldagse då bøkene kom ut. Eg vil tru dette m.a. gjeld den "magiske" forestillinga hjå Vemund om at han er tryggare når han ber katekisma på bringa. 

Åsane er den geografiske ramma rundt handlinga i boka I bast og band, og mest held vi oss i den nordvestre delen med Mjølkråne som sentrumsbygda. Stort sett byter Matre ut namna på plassane i det landskapet han skriv om - bortsett frå når han skriv om Bergen by, der han brukar dei verkelege namna. For dei som vil lesa bøkene med lokalt åsablikk, kan Hetlevik gje god hjelp:

Salhus vert kalla Saltnes eller Reppen, Kvernaviki er vorten til Rekeviki og Mjølkeråi til Totlandsgrendi. Hitland er bytt ut med Haugland, Bogetveit med Øvsthus, Ladberg med Rabben, Sørgard med Trodal, Nordgard med Næset, Salhusberget med Kvamsfjellet, Sanddalen med Brydalen, Frekhaug med Frøyset osb., osb. Det hender nok at han brukar rette namnet også, som t.d. i "Folkje i Botn" når det der er nemnt Klauvaneset. Men så stort detektivarbeid for å finna ut kva stader han har tenkt på med dei lånte namna sine, krevst det no ikkje - ikkje for lokalkjende folk iallfall. Og stort andre enn dei er det vel ikkje som bryr seg om å gå dette nærmare etter i saumane. La oss berre leggja til at Botn i røynda ligg på Slettestølen, altså litt sunnafor sjølve Mjølkeråi. (Frå Fjon til Fusa 1956, s. 141-142)

Sjølv har eg vokse opp ikkje så mange busstoppa unna handlinga i desse bøkene. Men om eg hadde stige av bussen i Støbotn med ei Matre-bok i handa, ville eg vore temmeleg hjelpelaus i å kopla stadnamna i bøkene opp mot dei faktiske stadnamna. Så, takk til Hetlevik for at han delte litt av detektivarbeidet med oss. Kanskje er det nokon i Åsane som vil låna og lesa desse bøkene. Då kan det saktens vera kjekt å kjenna til at Knut som er så forgapt i Madli, held til på Hitland (Haugland i boka), og at Vemund ei stund går med planar om å ta med seg familien og flytta til fabrikkstaden Salhus (Saltneset i boka).


Kjelder:

I Bast og Band (Kristian Matre, Skien, 1929). Boka kan lesast på nettet frå Nasjonalbiblioteket sine heimesider, www.nb.no.

Folkje i Botn (Kristian Matre, Skien, 1926).

Frå Fjon til Fusa, dei to årgangane 1956 og 1957, der hovudfagsoppgåva til Olav Hetlevik om Kristian Matre er trykt.




søndag 14. mars 2021

Kule ord (72): morgjø

Når det var stor fjøre, kunne bestemor mi sjå ut glaset og seia at no var det morgjø (uttala "morjø", med trykk på siste staving). Så fortel far min. Bestemor mi vart fødd tidleg på 1900-talet og voks opp i Øyane lengst nordvest i Austrheim kommune. 

Det var nok på seinvinteren eller tidleg vår ho sa det. Eg har "lufta" dette ordet litt på facebook-sida Strilamål. Dessverre er det ingen der som ser ut til å kjenna til akkurat ordet morgjø. Men nokre melder at dei kjenner til uttrykket gjøfjøre og liknande. Ifølgje ordboka er gjøfjøre "ekstra stor fjøre ein gong i gjømånaden". Då er vi tilbake i den gamle norrøne månadsinndelinga der gjø månad strekte seg frå slutten av februar til slutten av mars. Månaden hadde namn etter Gjø, som ifølgje Norsk Allkunnebok var eit "kvinneleg vegetasjonsvette": "Rim og varsel er knytte til g., serleg tradisjon om fødsel, truloving, øksling og vokster".

Interessante er òg dei munnhella nokre kjenner til og fortel om på facebook-sida Strilamål. Ein har høyrt uttrykket "No kjem ho jø med sidl og snø".  Ein annan skriv: "Likeeins skal høggørmen ut i Gjø, om han skal liggja på snøfodnæ dø".

Så når bestemor mi såg ut glaset og snakka om morgjø, brukte ho altså eit ord som peika tilbake til den gamle norrøne månadsinndelinga og til norrøn mytologi. Likevel er eg ikkje heilt i mål. For ein ting er at ordet heng saman med gjø som i gjøfjøre, men kvifor akkurat morgjø med mor- framom? Eg har fått nokre, meir eller mindre sannsynlege, framlegg til forklaringar av ordet. Ordhistorie er ingen eksakt vitskap. Men er det nokon, fleire enn far min, som kjenner til ordet brukt i tale eller skrift?

tirsdag 9. mars 2021

Akademisk fridom under press

Ideologisk dominans, sjølvsensur og akademisk monokultur
- er vi på veg dit? (Mellomalderillustrasjon,
Wikimedia Commons)
Den akademiske fridomen er under press i den engelskspråklege verda. Dette handlar ikkje berre om enkelttilfelle eller tilfeldige episodar, men om eit system der viljen til politisk diskriminering er utbreidd. Dessverre er dei yngre akademikarane dei mest illiberale ved universiteta i Storbritannia, USA og Canada.

Alt dette kan ein lesa ut av den ferske rapporten Academic Freedom in Crisis:Punishment, Political Discrimination, and Self-Censorship frå The Center for the Study of Partisanship and Ideologoy (CSPI). Det er den respekterte forskaren Eric Kaufmann, professor ved Birkbeck College ved University of London, som står bak rapporten, som oppsummerer resultata frå eit stort materiale. Éi myte kan i alle fall parkerast etter denne rapporten, nemleg at det er overdriving og moralsk panikk som ligg bak påstandane om diskriminering av personar som soknar til høgresida i universitetsverda.

Om å føla seg pressa. I utgangspunktet bør ein lytta når nokon meiner seg dårleg behandla. Samstundes er det neppe bortkasta med ein viss kritisk sans. Offerrolla kan misbrukast for å oppnå politiske mål, og ho er eit av dei mest effektive verkemidla i den offentlege debatten i vår kultur. Men dette kan likevel ikkje forklara dei funna Kaufmann dokumenterer i denne rapporten. Ein ting er det han kallar «hard authoritarianism», som inkluderer oppseiingar og andre dramatiske former for utestenging. Slike reaksjonar blir ikkje aktivt støtta av eit fleirtal i miljøet, men likevel er det ei ikkje ubetydeleg gruppe konservative som har opplevd det. Men i tillegg kjem det Kaufmann kallar «soft authoritarianism»: «Those with dissenting views suffer from discrimination in terms of hiring, promotion, grant applications, publishing, the allocation of teaching and research tasks, workplace civility and social inclusion.” Sjølvsensur er naturleg nok ein av konsekvensane av eit slikt klima på arbeidsplassen. 

No treng ikkje dette bety at venstreorienterte eller «progressive» i utgangspunktet er så mykje ivrigare etter å diskriminera enn det høgresida er. Men ubalansen mellom dei to gruppene er så stor ved universiteta i Storbritannia, USA og Canada at det er dei progressive som er i ein maktposisjon der dei kan diskriminera. Særleg innanfor samfunnsvitskapane og humaniora er skilnaden både stor og veksande. Ifølgje Kaufmann var det om lag to venstreorienterte for kvar konservativ på 1960-talet. I dag er det om lag ti på venstresida for kvar konservativ innanfor desse fagfelta. Ei tankevekkande skeivfordeling i seg sjølv. Det er heller ikkje så underleg om eit slikt system vert sjølvfosterkande: Ein av tre master- og ph.d.-studentar som er litt på høgresida, og to av tre som er langt på høgresida opplever at det politiske synet deira ikkje passar inn, og fryktar at dette kan gjera livet vanskeleg for dei i akademia. 

Viljen til å diskriminera. Endå meir oppsiktsvekkande er det kor mange i akademia som er villige til å diskriminera andre på politisk og ideologisk grunnlag. Kaufmann poengterer fleire gonger det krysspresset mange står i mellom «progressive» og «liberale» verdiar. Dei progressive eller venstreorienterte verdiane inkluderer oppfatningar om t.d. rase, seksuell orientering og innvandring. Dei liberale verdiane legg vekt på den frie utvekslinga av idear og vern om det akademiske mangfaldet. Kaufmann meiner dette krysspresset, som mange progressive eller venstreorienterte opplever, gjer at dei ikkje tydeleg tek til motmæle mot aktivistar som prøver å undertrykka det frie ordet. I ein artikkel i Wall Street Journal skriv Kaufmann om rapporten:

High-profile activist excesses are mere symptoms of a much wider problem of progressive authoritarianism. Roughly 1 in 3 conservative academics and graduate students has been disciplined or threatened with disciplinary action. A progressive monoculture empowers radical activist staff and students to violate the freedom of political minorities like conservatives or “gender-critical” feminists, who believe in the biological basis of womanhood—all in the name of emotional safety or social justice.

Stort sett er det berre eit mindretal som klart går inn for å seia opp kollegar som kjem fram til «feil» forskingsresultat. Men ser ein nærare på tala frå samfunnsfag og humaniora i USA, ser ein at gruppa av usikre er så stor at den delen som er aktive motstandarar mot slike oppseiingar på politisk eller ideologisk grunnlag, i fleire tilfelle berre ligg på rundt 50 prosent. 

Her er nokre enkeltfunn frå rapporten:

  • Berre 8 prosent av dei tilsette i amerikanske samfunnsfag- og humanioramiljø vil støtta eit initiativ for å fjerna ein kollega som i forskinga si konkluderer med at det britiske imperiet gjorde meir godt enn skade. Men heile 43 prosent er usikre. Dermed er det berre knapt halvparten igjen som klart går imot å gje folk sparken i eit slikt tilfelle.
  • Av amerikanske ph.d.-studentar ville 65 prosent velja å tilsetja ein som støtta Bernie Sanders framfor ein som støtta Donald Trump, heller enn å opptre nøytralt.
  • Svært mange akademikarar i alle dei tre undersøkte landa ville føla seg usikre om dei måtte sitja attmed ein "gender-critical" feminist, dvs. ein kollega som legg til grunn ein biologisk definisjon av kjønn. 

Dei unge er minst liberale. Dette er kan henda ikkje overraskande når vi veit at dette er generasjon «woke». Rapporten viser tydeleg at den unge generasjonen av akademikarar legg mindre vekt på den akademiske fridomen og identifiserer seg i større grad med «progressiv» aktivisme enn dei eldre kollegane. For alle som ønskjer fri forsking og rom for mangfald ved universiteta og i samfunnet framover er dette eit urovekkande funn.

Samstundes er det viktig å minna om at heller ikkje «unge forskarar» eller «doktogradsstudentar» er eintydige blokker. Også her er det ulike syn.

Spriket mellom akademia og folket. Eit inntrykk av dette spriket, om enn ikkje veldig utfyllande, får vi gjennom spørsmålet som er stilt både til folk flest og til akademikarar i Storbritannia: Støttar dei «political correctness» (fordi det vernar mot diskriminering), eller er dei imot det (fordi det hindrar det frie ordet)? I folket under eitt er det eit mindretal - 37 prosent - som støttar det politisk korrekte. Prosenten for dei med ein universitetsgrad er 48. Av dei som arbeider i akademia innanfor samfunnsfag og humaniora, støttar heile 76 prosent "political correctness".

Monokulurens forbanning. Den ferske rapporten gjev eit overblikk over situasjonen i USA, Canada og Storbritannia, og gjev ingen tal for Norge. Sjølv trur eg tilsvarande granskingar her til lands ville vist større vilje til å verna om fridomen og mangfaldet i akademia. Men akkurat det er berre synsing. Uansett er vi sterkt knytte til det som skjer særleg i det amerikanske og det britiske samfunnet, og impulsane derifrå og hit er kraftige og skaper trendar i det norske samfunnet òg. Funna i Kaufmann-rapporten er derfor viktige for oss, og det ligg tre utfordringar her.

For det første handlar dette om noko som grunnleggjande som enkeltmenneske sin rett til å uttrykka sine politiske og ideologiske overtydingar, og retten til å forska fritt. Dette er heilt grunnleggjande verdiar i eit ope, demokratisk samfunn, og det er ein trist ironi i om nettopp kunnskapsbastionane i samfunnet skulle svikta desse verdiane. Samfunnsdebattanten Rod Dreher har peikt på denne faren når han skriv om «soft totalitarianism». Situasjonen er ei utfordring for ulike grupper, m.a. for kristne, for menneske som ligg til høgre politisk og t.d. støttar den britiske EU-utmeldinga eller Trump som presidentkandidat, og for feministar som legg til grunn ei biologisk oppfatning av kjønn. Dette er ulike grupper med ulike tankegangar, og ofte med motstridande oppfatningar – men dei må alle ha rett til å leva fritt innanfor akademia.

For den andre risikerer vi at forskinga og det kritiske ordskiftet blir hemma dersom «progressiv» aktivisme skuvar til sides dei «liberale» verdiane slik at det blir stadig vanskelegare å stå for opposisjonelle oppfatningar innanfor universitetsverda. Definisjonen på ein monokultur er som kjent lite artsmangfald. Eller for å sitera Kaufmann-rapporten:

Most conservative social sciences and humanities (SSH) academics self-censor in their teaching or research (...) with the problem worse among Americans. This has the effect of narrowing the range of questions that may be asked, and answers that may be given, in the social sciences and humanities. Censorship is especially pronounced in fields touching on the sacred progressive categories of race, gender and sexuality. 

For det tredje ser vi i Kaufmann-rapporten ei tydeleg spenning mellom akademiske institusjonar og folket. Vi har høyrt ganske mykje om usunne og ugrunna forestillingar og konspirasjonsteoriar ute på den lumre delen av høgresida. Opptøyane i Washington fekk fram dramatikken i dette. Etter kvart bør vi òg retta søkjelyset mot det som skjer i den andre enden av samfunnet. For kva gjer det med Brexit-tihengjaren, Trump-røystaren eller feministen som definerer kjønn ut frå biologi, når dei opplever at mange i kunnskapseliten i samfunnet kjenner ubehag ved å sitja ved sida av dei, og at ganske mange til og med er villige til å diskriminera sånne som dei ved tilsetjing i stillingar og tildeling av forskingsmidlar? Dette er ei oppskrift på mistillit og polarisering i samfunnet.

Vil vi at QAnon-konspiratorikarar og woke-akademikarar, i uskjønn og uvillig kompaniskap, skal føra oss vidare på denne vegen?

Sitata frå Kaufmann-rapporten i artikkelen over er frå samandraget, som ligg her: https://cspicenter.org/reports/academicfreedom/

søndag 14. februar 2021

21 alminnelege menn

- Du må forstå at dette var gjennomsnittlege unge menn, heilt alminnelege karar. Eg hadde aldri trudd at dei skulle bli helgenar! Orda kjem frå den koptiske presten, som er ein av dei mange forfattaren Martin Mosebach møtte på reisa si til i El-Aour i øvre Egypt. Herifrå kom dei fleste av dei egyptiske gjestearbeidarane som 15. februar 2015 vart førte ned til stranda i Sirte i Libya kledde i oransje fangedrakter. Der kviskra dei sine enkle bøner til Jesus før fangevaktarane frå terrorgruppa IS skar hovuda av dei. 

Den tyske forfattaren Martin Mosebach har reist til Egypt for å finna ut meir om desse mennene. Resultatet er boka The 21 - A Journey into the Land of Coptic Martyrs (2019). Her fortel han historia om dei fattige koptarane frå den egyptiske landsbygda som kanskje er blitt dei mest kjende kristne martyrane i vår generasjon. Dei yngste var berre 22 år, den eldste var 46. Ein gjestearbeidar frå Afrika sør for Sahara gjorde felles sak og gjekk saman med dei inn i martyriet. Til saman var dei då 21.


Den 21. martyren

Drapsmennene filma det som hende på stranda i Sirte, og spreidde videoen. Dermed har vi dokumentasjon. Dei døde kroppane vart seinare funne, frakta til Egypt og gravlagde der. Slektningane til dei tjue kristne egyptarane lever, og kan fortelja om søner, brør og ektemenn. Naboane og den lokale presten kan òg spørjast. 

Så er det andre ting vi ikkje veit, eller som vi i alle fall ikkje har sikker kunnskap om. Korleis var tida deira i fangenskap? Kven var mennene som fanga og drap dei? Kven var eigentleg den mørkhuda med-martyren, og korleis endte han opp saman med koptarane frå Egypt? 

Litt meiner vi likevel å vita om denne 21. martyren. Namnet hans skal ha vore Matthew Ayariga, og han var frå Ghana. Mosebach skriv at han frivillig valde å gje livet sitt saman med dei andre. Kidnapparane skal å tenkt å la han gå, men "han var ein kristen og sa det, og det var nok for dei til å drepa han jamsides dei andre".


Avstand

Så er det heller ikkje til å koma frå at sjølv om Mosebach har skrive ei glimrande bok, og ei lærerik bok, og sjølv om han har reist utanfor allfarveg for å snakka med familiar og kjende, så er det mykje denne boka ikkje greier å trengja inn i. Det legg forfattaren heller ikkje skjul på i boka. 

Han er ein utanforståande, ein vesteuropeisk, katolsk intellektuell. Kulturelt er det eit gap mellom han og landsbybøndene han møter. Han snakkar heller ikkje arabisk og er prisgitt ulike tolkar.

Så det er mykje vi ikkje får vita om desse mennene, om oppveksten deira, om kvardagslivet, framtidsdraumane og familiane dei hadde rundt seg. Men den lokale presten forsikrar altså at dei var gjennomsnittlege unge menn frå området. Vi kan skjøna at Mosebach etter dette konkluderer med at lista for det gjennomsnittlege er blitt lagt ganske høgt. Han merkar seg òg at familiane deira ikkje er prega av sorg når han besøker dei to år etter massakren på stranda.


Det koptiske underet

Muslimske arabarar la under seg Egypt på 600-talet, og det gjorde koptarane til andrerangs borgarar. Dei er framleis andrerangs borgarar, utan at det ser ut til å plaga verdssamfunnet særleg mykje. Dei er der i alle fall framleis, og den koptisk-ortodokse kyrkja er det største kristne samfunnet i Midtausten. I andre land vart dei tradisjonelle kristne kyrkjene etter kvart meir eller mindre utraderte. Bortsett frå Egypt og Libanon er dei etter kvart krympa til små minoritetar i dei arabisktalande landa. 

Kvifor har den koptiske kyrkja greidd seg så godt, trass all motstand og undertrykking? Den kyrkja Mosebach skildrar i boka, har ikkje berre overlevd. Ho er sterk, ho er entusiastisk og er (som samfunnet omkring) sterkt prega av ungdom. Det gjer inntrykk å lesa om kyrkjene Mosebach gjestar der ugdommar møtest til bønemøte utan prest - gutane på den eine sida i kyrkja, jenten på den andre. 

Fleire stader i boka fortel Mosebach om bygging av nye kyrkjer. Det er interessant når ein veit kor store problem koptarane har hatt med å få reisa gudshus til flokkane sine. Om det verkeleg er ei endring til det betre her, veit eg ikkje. Men spørsmålet heng i lufta etter å ha lese boka. Kva som skulle vera årsaka til ei slik betring, er heller ikkje klart. Og om Mosebach veit det, skriv han det i alle fall ikkje. 


Minneverdige møte

Denne boka handlar meir om den koptiske kyrkja enn om dei 21 mennene på stranda i Sirte. Mosebach kan vera ganske ordrik, og han kvir seg ikkje for å rydda god plass til sine eigne refleksjonar. Heldigvis er han både klok og lærd. 

Eg lærte svært mykje om den koptiske kyrkja gjennom boka, og enkelte kapittel er glimrande skisser av møte med koptarar i ulike posisjonar og situasjonar. Tre høgdepunkt er biskopen, reiseprestane og hotelleigaren.

Biskopen i Samalut er ein ageleg Herrens tenar. El-Aour ligg i hans bispedøme. Biskopen, som sjølv har legeutdanning, har grunnlagt eit stort og moderne sjukehus som ligg saman med katedralen, bisperesidensen og skulen. Frimodig og overraskande frittalande forklarar han situasjonen til den vestlege journalisten. Heller ikkje han meiner at egyptarane på stranda i Sirte var så spesielle, i alle fall ikkje i utgangspunktet. - Dette er ikkje ei vestleg kyrkje i eit vestleg samfunn. Vi er martyrane si kyrkje. Eg tek ikkje nokon særleg risiko når eg seier at ikkje ein einaste koptar i øvre Egypt ville svikta trua. Seier biskopen, som Mosebach karakteriserer som "den absolutte arketypen på ein pragmatisk, framsynt reaksjonær - ein type leiar heilt ukjend i Vesten".

På eit lite kontor i ein annan bispegard, i Damanhur, møter Mosebach dei to reiseprestane Abuna Bolla og Abuna Timoteus. Dette bispedømet har, som ein slags koptisk sjømannsmisjon, ansvaret for å følgja opp dei truande i Nord-Afrika vest for Egypt. Libya var Bolla og Timoteus sitt ansvar, som dei følgde opp så lenge den politiske situasjonen tillett det. Dei møtte òg gruppa av koptarar som seinare vart martyrane på stranda. Dei to prestane er milde og audmjuke menn. Dei blir tolka av dottera til den eine, og ho er ingen passiv formidlar. Ho er ein smilande og frimodig representant for den unge kyrkja i Egypt, og ho er slett ikkje redd for å ta over styringa litt der det trengst. 

Hotelleigaren i Kairo er frå ein framståande koptisk familie. Økonomisk høyrer han til eit heilt anna skikt i samfunnet enn dei fattige landarbeidarane i øvre Egypt. I utgangspunktet gjev han uttrykk for at motsetningane mellom koptarar og muslimar i Egypt ikkje er så mykje å snakka om. Men etter kvart som samtalen går, kjem det fram det eine problemet etter det andre: Dei muslimske arabarane kom som okkupantar til Egypt, nett som den kvite mann kom til Amerika. I dag blir koptarane sett på som ei femtekolonne i samfunnet. Når dei har økonomisk suksess, blir dei oppfatta som parasittar. Lovverket stengjer dei ute frå leiande stillingar i samfunnet. Styresmaktene vil ikkje vedgå kor stor prosent av folket dei verkeleg er. For å klara seg må koptarane gjera pragmatiske kompromiss med vekslande diktatorar, og det straffar seg når diktatorens tid er omme. Når forfattaren til slutt spør, kanskje litt vel håpefullt, kva ein kan læra av alt dette, har hotelleigaren i særklasse svaret klart, sannsynlegvis med like stor dose resignasjon som humor: "Kva ein kan læra av dette? Same kva du finn på, ikkje høyr til ein minoritet! Det er det ein kan læra!".


Islam og kristendom

Debatt om islam er eit minefelt, og det er klart at historia om dei 21 på stranda i Sirte kan brukast til å gjera frontane endå hardare i diskusjonane om islam i vår eigen del av verda. Men før vi brukar denne hendinga til å vri om polariseringsspiralen i vårt eige heimlege ordskifte, bør vi grunna litt på korleis den koptiske kyrkja sjølv møter desse forfølgingane. Mosebach konkluderer med at "gjennom heilt enkelt å gje avkall på hemn og gjengjeld, veks den usynlege hæren av martyrar og blir støtt større og mektigare". 

Koptarane i Egypt har sikkert òg noko å læra oss om grenser mot og kompromiss med eit fiendtleg storsamfunn. Dei er på den eine sida lojale og fredelege medborgarar. På den andre sida går dei ikkje inn på kva som helst. Enka etter Tawadros, ein av dei 21, fortel at mannen hadde fått råd i Libya om å bytta ut det kristne namnet sitt for å unngå trøbbel. Det ville han ikkje: "Den som byrjar med å endra namnet sitt, endar opp med å endra trua si."

Dei maskekledde drapsmennene blir statistar utan ansikt og namn. Tawadros og dei tjue andre vil bli hugsa. Dei minner oss om enkeltmennesket sin verdi, og om at ei kyrkje som kan rotna på rot midt i vestleg velstand, kan visa seg uovervinneleg på ei strand i Nord-Afrika.

Den koptiske krossen i illustrasjonen er laga av David A se og henta frå Wikimedia Commons.