lørdag 14. november 2020

Kule ord (66): dugnad

Denne gamle løa, som her er pynta til fest, står på
Titland i Alver kommune. Som vanleg var med løer,
er ho grindbygd. Grindene har nok vore reist
på dugnad, slik skikken var. Det same var nok tilfelle
med taktekkinga. Kanskje vart materialane òg frakta på dugnad?
 Løa er frå 1500-talet og av dei eldste i sitt slag her til ladnds. 
(Foto: Arve Kjell Uthaug)

Dette ordet ser ut til å ha vorte ein nasjonalskatt på linje med ostehøvelen, kongehuset og matpakke-lunsjen. I skuggen av denne populariteten har ordet fått ein utvida og til tider annleis bruk enn det hadde. Våre føresette i politikken og styringa av landet fortel oss dagstøtt kor viktig det er at vi alle er med på dugnaden for å koma oss heilskinna gjennom korona-pandemien, og dei prøver å oppmuntra oss og skapa god stemning med å fortelja kor flinke vi (nesten) alle er til å gjera vår del av denne dugnaden. Vel, kanskje heilt til byrådsleiar Raymond Johansen i Oslo ein uvakker dag med høge smittetal slo fast at "dette er ikke lenger noen dugnad, dette er alvor". Som om dugnad ikkje var alvor.

Frå min eigen barndom heng orda dugnad og bedehus tett saman. Det lokale bedehuset på Kyrkjekrinsen skulle byggjast ut, og det vart lagt ned ein stor og trufast innsats på dugnad. Ikkje minst gav slike dugnader eit rom for at mannfolk kunne vera i lag og ta eit tak for den gode sak. Som mange vil hugsa, vart jo byggjearbeid i dei dagar rekna for mannfolk-arbeid (slik er det nok stort sett i dag òg, men - hysj - ikkje sei det til nokon). Far min fortel at det ein dag var samla fire mann som alle heitte Gunnar, på eit sjølvlaga stillas på denne dugnaden. Stillaset vart nok reist litt kjapt og lettvint, for det ramla ned mens alle gunnarane sto oppå. Det må ha gått bra, trass alt, for så vidt eg veit lever dei alle enno. Forresten ser det ut til at skikken med å byggja bedehus på dugnad òg lever, slik denne artikkelen i Dagen viser. 

I utgangspunktet var dugnad ei ordning med bytte av arbeidsinnsats i lokalsamfunnet når ein trong krefter ut over det eigen familie kunne stilla. Dugnaden var frivillig (men forventa), gjensidig og ubetalt. Ordet "bytesarbeid" har vore brukt.

For litt sidan kom eg over eit interessant lite skrift som tek føre seg tun og husbygging på gardane rundt om på Vestlandet i gammal tid: Innberetning om Kulturgeografisk Registrering på Vestlandet med oversikt over de foreløbige resultater (Bergens Museums Årbok 1943, Robert Kloster og Borghild A. Frimannslund). Der står det òg ei lita oppsummering om dugnaden i husbygginga på gardane. Svara dei samla inn, var samstemte frå heile Vestlandet om at dugnad vart brukt til tre viktige oppgåver når det skulle reisast bygningar. For det første trongst det ofte dugnad når byggjematerialet skulle fraktast.  Og når grindene, dvs. reisverket, i løene skulle opp, vart dette gjort på dugnad, for her trongst det mange mann samtidig. For det tredje var det vanleg med dugnad til taktekkinga. Her måtte det gå fort, og ein skulle helst unngå både vind og mykje sol under arbeidet. Ifølgje årboka frå Bergens Museum var dette den aller kjekkaste av dugnadane, med mykje folk i alle aldrar, og frå Nordhordland kjenner ein ordet "tokeveitle" (tekkingsfest). 

Årboka summerer opp mykje viktig om dugnadsinstitusjonen gjennom ein rapport frå Hardanger: "(D)et var nærast so ei plikt, eller bytesarbeid, men det var lett å få folk til dugnad, for var det so at ein trong hjelp sjølv, so visste ein kor ein skulde av, og so var det no både god mat og drikka å få ved slike høve." (s. 124 i årboka).

tirsdag 6. oktober 2020

Kule ord (65): nazi

Erna Solberg er "ganske nazi". (Foto:
Tore Sætre, Wikimedia)
Litt artig var det jo at det var statsminister Erna Solberg som frå talarstolen i Stortinget skulle løfta fram ordet nazi - og då ikkje i meininga "nazistisk". Det hende då ho kommenterte leiarløner i staten og forsikra forsamlinga om at regjeringa var "ganske nazi" når det galdt å passa på at staten ikkje leia an i lønsutviklinga.

Litt reaksjonar kom det på bruken av ordet nazi. Sp-leiar Vedum meinte det var litt spesiell språkbruk frå statsministeren. KrF-nestoren Knut Arild Hareide ville sjølv ikkje ha valt akkurat same orda som det sjefen hans gjorde. Og Ap-leiar Støre freista å blåsa saka opp gjennom å be statsministeren beklaga ordvalet. 

Kanskje seier dette noko om at denne bruken av nazi ikkje er like vanleg over alt i landet? I alle fall slår den ubotferdige statsministeren fast: "For meg, og i Bergen, er dette et vanlig uttrykk å bruke på det å være streng". Det trur eg ho har rett i. Inntrykket mitt er at uttrykket er ganske vanleg i bergensområdet, sjølv om nok enkelte også der framleis hevar litt på augnebryna og oppfattar det som å ta litt vel sterkt i.

Per 7. oktober 2020 er ikkje statsministerens tyding av ordet nazi komen med i verken Nynorskordboka, Bokmålsordboka eller Norsk Ordbok på nettet. Derimot har Det Norske Akademis ordbok fått med seg denne tydinga: 

OVERFØRTMUNTLIG 
 svært streng
; (aggressivt) rigid

fredag 25. september 2020

Definisjons-makt

Skjermdump av Store norske leksikon frå 25. september 2020.

Kva er religion? Dei fleste av oss meiner nok at vi veit litt om kva religion er. Vi kjenner att fenomenet når vi møter det. Samtidig kan det vera vanskeleg å definera religion presist, for omgrepet er både vidt og mangslunge.

At definisjonane kan vera forskjellige, tyder likevel ikkje at alle definisjonar er like gode. Eller gode nok. Eg må tilstå at eg vart overraska då eg las det som står i Store norske leksikon under oppslagsordet religion. Artikkelen innleier med å slå fast følgjande: "Religion, menneskers forhold til noe som er utenfor virkeligheten, som de anser for å være hellig". Det siste her er greit, men det første er - med all respekt - lite seriøst. Sjølvsagt kan vi ikkje definera ordet religion som forholdet til "noe som er utenfor virkeligheten". Det som er "utenfor virkeligheten", er ikkje verkeleg, med andre ord det finst ikkje. I alle fall ikkje som noko meir enn ei forestilling.

Eg kjenner ingen - verken kristne, muslimar eller tilhengjarar av andre religionar - som meiner at religionen deira handlar om forholdet til noko som ikkje er verkeleg. Vi som trur, trur på noko vi meiner er verkeleg. Ein ateist vil nok dela oppfatninga som blir uttrykt i definisjonen i Store norske leksikon. Men vi forventar vel alle ein viss objektivitet i definisjonane i Norges kanskje viktigaste leksikon? Slik Store norske leksikon forklarar ordet religion, er det bygd inn ein antireligiøs polemikk i sjølve definisjonen av ordet. Det er for dårleg.

torsdag 24. september 2020

Kule ord (64): blått lys

Nålyset varsla ille i folketrua (Illustrasjon: Theodor
Kittelsen, www.nasjonalmuseet.no/samlingen,
illustrasjonen er fargemanipulert)
Nemner du "blått lys", dukkar ulike tankar opp. Nokre tenkjer på utrykningskøyretøy med blålys på taket og sirener. Andre er meir inne i data- og skjermverda og får opp bilete av datmaskiner, mobilar og andre skjermar som strålar ut blåleg lys.

Men av og til brukar vi uttrykket at det brenn eit blått lys. Då handlar det ikkje om skjermlys eller ulande politibilar, men om at det går mot slutten for noko eller nokon. Bakgrunnen for uttrykket er både uhyggeleg og fascinerande. For i den gamle folketrua fanst det ei forestilling om nålys, som varsla at nokon var feig - dvs. feig i den gamle tydinga at dei snart skulle døy. Folkeminnegranskaren Svale Solheim gjev denne forklaringa i ærverdige Norsk Allkunnebok (1948-66):

nåljos (av gno. nár, dauding, og ljos), vanleg namn på blått ljos som folk tyktest sjå, og som varsla dødsfall. Sume meinte at n. helst gav varsel for born som skulle døy. Ljoset var då tenkt å vera sjela av ein tidl. avliden som venta at barnet skulle koma etter. Stundom heiter det at dei som vart varsla av n., skulle bli sæle. N. kunne syna seg både inne og ute, ofte over el. nær ein person. Det kunne tyda at vedkomande sjølv var feig, men varslet kunne også gjelda ein annan i same huslyden. Regelen var at folk såg n. over dei stadene der nokon skulle døy, over gardar el. einskildhus på garden, over stader i utmarka der nokon skulle koma bort, el. over sjøen, serleg føre uver. N. vart også kalla daudmannsljos og draugljos. 

fredag 18. september 2020

Kule ord (63): halvemål

Kanskje snakka dei halvemål gamlekarane som ein gong
rodde fisket her utanfor Skogsøynæ i Øygarden? No er dei
borte, og det er nok halvemålet òg (foto: Arve Kjell Uthaug).

Menneskelivet er som eit pust i sivet, heiter det. Det gjeld for talemålet vårt òg. Ein del av det som var daglegspråk i enkelte lokalsamfunn få generasjonar tilbake, er i nokre tilfelle heilt borte i dag. Slik er det med det vi kallar halvemål, som levde i lokale lommer på Vestlandet for nokre mannsaldrar sidan, m.a. i Øygarden. Særmerket med denne språkvarianten var bruken av pustelyden "h". For i halvemålet fall h-en vekk i starten av ord. Samstundes dukka h-lyden gjerne opp andre stader der vi andre ikkje har denne lyden. Dermed kunne ein som brukte halvemål, seia at "esten gjekk og beita på ei høy ute i avet" i staden for at "hesten gjekk og beita på ei øy ute i havet". 

Eg tvilar på halvemålet finst i dagleg bruk den dag i dag. Men har nokon ein gammal oldefar som kan motprova denne påstanden, blir eg veldig glad. (PS: oldefaren må vera levande).


søndag 31. mai 2020

Kule ord (62): på ventefot

På ventefot? (foto: By KSKarthikSiva - Own work,
CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=90697080
Finst det ein ventefot, på same måte som det finst ein talefot, ein krigsfot, ein godfot og ein flyttefot?
Eg trur ikkje det "å vera på ventefot" finst som eit fast uttrykk i norsk. I alle fall har eg ikkje funne det i ordbøkene. Rett nok finst det foto på verdsveven der folk har knipsa ein fot som ser ut til å venta, og hengt biletet på emneknaggen "ventefot". Men då handlar det meir om ein kroppsdel enn om eit fast uttrykk.

Derfor var det eit høgdepunkt å lesa følgjande i ein e-post for eit par dagar sidan: "Når det gjelder (....) har vi vært på ventefot". Av samanhengen går det fram at ho som skriv dette, har venta på ei endeleg avklaring av eit spørsmål.

For meg ser dette ut til å vera ei nylaging av eit uttrykk etter mønster frå liknande språklege bilete, som det å vera på flyttefot. Ekstra interessant er det at ho som brukar uttrykket, ikkje har norsk som morsmål. Ho skriv godt forståeleg, men ikkje perfekt norsk. Kanskje er det slik at det å kjenna eit språk godt, men ikkje meistra det fullgodt, skaper eit kreativt rom? Oppdagaren finn andre vegar enn kjentmannen, som har vore der før og veit akkurat kor han skal.

Så vil tida visa om "på ventefot" er eit ordlag som får leva lenge i landet.

tirsdag 12. mai 2020

Kina - den gongen òg

Kina kjem vi ikkje utanom. Ikkje berre på grunn av korona-viruset, som spreidde seg derifrå til resten av verda, men fordi landet er ei mektig stormakt på veg opp. Kina lokkar, skremmer, viser økonomiske musklar og får statsleiarar til å gå på tå hev. Interessa for dette riket er sjølvsagt ikkje ikkje ny. 

På slutten av 1800-talet og nokre tiår inn på 1900-talet flytta ei rekkje nordmenn til Kina. Det er ikkje minst desse menneska denne boka fortel om. Dei var handelsmenn, eventyrarar, nordmenn som gjekk inn i det kinesiske tollvesenet og misjonærar. Med utgangspunkt i eit forskingsprosjekt ved Universitetet i Bergen fortel Møter med Kina - norsk diplomati, næringsliv og misjon 1890-1937 om denne varierte blandinga enkeltmenneske, og om kontakten mellom to kulturar. Boka kom ut på Fagbokforlaget i 2018 og er redigert av Camilla Brautaset (Universitetet i Bergen), Malin Gregersen (Linnéuniversitetet) og Karina Hestad Skeie (NLA). 

Misjonærane var den største gruppa av norske fastbuande i Kina. Og fleirtalet av misjonærane var kvinner. Boka løftar fram eit par av desse. Marie Monsen frå Sandviken i Bergen er godt kjend, og ho har fått sitt kapittel i boka. Boka fortel om då skipet ho var på, vart kapra av sjørøvarar, og med god grunn får ho karakteristikken "en from tøffing". Anna Jakobsen Cheng frå Kristiansand var av dei første norske misjonærane til Kina. Ho fór dit allereie i 1886, gjorde furore gjennom å gifta seg med ein kinesar og kan ikkje ha hatt eit enkelt liv. Sterkt er òg det innblikket vi får i livet til den kinesiske bibelkvinna Tosao.